Sıvers gúldegende...

Mine, festıvaldiń uıym­das­tyrylyp kele jatqanyna bıyl­ 6 jyl boldy. Mamyr aıy­n­yń alǵashqy on kúndiginde el aza­mattary túgeldeı Sarqan aýda­nyna qarasty Ekiasha aýyl­dyq okrýginiń Topolevka aýy­lyna jınalady. Jan-jaq­tan­ aǵylǵan týrıster tumsa tabı­ǵat qoınaýynda, Jetisý Ala­taýy etegindegi Terekti óze­niniń jaǵasynda tamasha sát­terdi bastan keship, aınalany án-jyrǵa toltyrady.

Sol kúni onnan asa kıiz úı­ men kók aspan tústes sha­­tyrlar tigildi. Sarqan aýda­ny­nyń ákimi Ǵalymjan Ma­man­baev týrıster men aı­shyq­ty sátti tamashalaýǵa kel­gen aýdan jurtshylyǵyn ózi­ bastap ertip júrdi. Meı­mandardy osy óńirdiń tabı­ǵı­ maqtanyshtarynyń biri – Sı­vers almasynyń gúldenýi sáti­men­ quttyqtap, ásem tabıǵatty tama­shalaýǵa shaqyrdy.

«Bul ǵajaıyp etnofestı­val­ men ónim jınaýdy Qazaq­stannyń jyl saıynǵy ulttyq me­re­kelerine aınaldyrý ıdeıa­­sy ata-babalarymyzdyń mura­syn jáne tabıǵattyń ásem­digi boıynsha biregeı quby­ly­syn saqtaý maqsatynda uıym­das­tyrylady. Alma aǵashqa al­ǵash­qy sıpattamany botanık Iogann Sıvers bergen.­ Ol 1793 jyly Úrjar ózeni­niń­ alqabynda alma ormanyn­ kez­destirgen. Keńes zamanyn­da­ alma aǵashynyń bul túrin uzaq­ ýaqyt akademık Aımaq Jan­ǵa­lıev zerttegen. Ony halyq «al­ma­nyń ákesi» ataǵan», dedi Ǵ.Maman­baev.

Sıvers alma aǵashy kóktem­niń­ sońǵy aılarynda gúldeıdi. Bul – alamnyń túpki atasy. Sondyqtan mundaı aıtýly sha­ra týrısterdiń, qoǵamnyń, jer­gilikti turǵyndardyń osy­naý tabıǵı baılyqqa nazar­ aý­d­a­­ryp, onyń joıylyp ket­pe­ýine ekologııalyq mádenı yq­pal­ etýine baǵyttalyp otyr. Fes­tıval barysynda tek Joń­ǵar Alataýynda ósetin em­­dik ósimdikterdiń kórmesi qo­ıylyp, halyq nazaryna usy­nyldy. Sondaı-aq bal jáne onyń emdik qasıetteri men­ paıdalylyǵyn óndirilgen ónim­derdiń kórmesinen tama­sha­laýǵa bolady.

«Elimizdiń barlyq jeri ózi­ne­ tán sulýlyǵymen kór­kem tabı­ǵatymen erek­she­le­nedi. So­nyń ishindegi jer­diń­ jánnaty sa­nalatyn Jeti­sý­dyń­ tabıǵa­ty­na tamsanbaıtyn adam joq. Búgingi festıval da, Je­ti­sýdyń taǵy bir ásem jeri Sar­qan­ jerinde joǵarǵy deńgeıde ótti. Bizdiń basty maqsatymyz – ja­baıy alma tuqymyn saqtap qalý. Búkil álemdegi alma osy jer­den ósip-óngen ejelgi túp ata­dan taraǵandyǵyn odan ári­ pash etý. Árıne budan bó­lek­ ekologııalyq týrızmdi damy­tý­ǵa jaǵdaı jasaý», deıdi eko­logııa jáne turaqty damý ıns­­tıtýtynyń dırektory Qura­laı­ Karıbaeva.

Taý jaǵalaı ósetin bul ja­baıy almanyń atasyn tek saıa­ly Sarqan jerinde ǵana kez­des­tirýge bolady. Sonaý erte za­mandaǵy bor dáýirinen osy kún­ge deıin saqtalyp kelgen ja­baıy almanyń 40-qa jýyq túri­ Jońǵar Alataýy tabıǵı ult­tyq saıabaǵy aýmaǵynda erek­she qorǵaýǵa alynǵan. Búgin­de tabıǵı saıabaqtyń 38 myń­ gektaryn jabaıy Sıvers alma­sy alyp jatyr. Atalǵan is-shara aıasynda 100 túp alma aǵash­ kósheti otyrǵyzyldy.

«Sıvers almasyn qolǵa alý,­ ony saqtaý, qorǵaý, kó­­­beı­­tý­ maqsatynda osyndaı is-­sha­ra­lardy júzege asyrý ár­ aza­mattyń úlken mindeti dep esep­teımiz. Sıvers almasy – ulttyq parkimizdiń negizgi ny­shany. О́ıtkeni bizdiń aý­maq sıverstiń genetıkalyq qo­ry bolyp sanalady. Tabı­ǵı saıa­baq aýmaǵyndaǵy jabaıy Sı­vers almasy saıabaq­tyń jal­py jer kóleminiń 3 800­ ga­­ aýmaǵyn qamtıdy. Bul­ park­ aýma­ǵynyń 1,05 paıy­­­zyn­ quraı­dy. Sıvers alma­sy­ 15 000 mádenı suryptyń arǵy­ tegi bolyp tabylady.­ Sırek kezdesetindikten, ol – Qazaqstannyń «Qyzyl kita­by­na» engizilgen túri. Osy jabaıy­ aǵashymyzdyń emdik qo­ryn saqtaýda bizdiń ulttyq park­­te kóptegen is-shara júr­gi­zi­le­di. Osy maqsatta, ulttyq park­te ǵylymı bólimimiz ju­mys isteıdi. Sondaı-aq Al­ma­ty jáne Taldyqorǵan qala­­la­ryndaǵy ǵylymı ıns­­tı­týt­­­tar­men birlesken ǵylymı ju­mys­tar­ júrgizemiz. Bul merekege Sar­qan aýdany turǵyndary men­ qonaqtaryn eseptegende 5 000-ǵa jýyq adam qatysty», deı­­­di Jońǵar Alataýy mem­le­ket­­tik ulttyq tabıǵı parki Bas dı­­rek­to­ry­nyń orynbasary Nur­bolat Noǵaıbek.

Festıvalge kelgen meımandar Jetisý sheberleri da­ıyn­­daǵan qolóner buıymdary qo­ıylǵan «Altyn Adam» kór­me­sin aralap, odan keıin tum­sa tabıǵattyń kórikti de­ kórkem jerlerimen tanys­ty.­ Taý qoınaýyndaǵy erek­­she bitimdi basqosýǵa jınal­ǵan­­dar­ qazaqtyń salt-dás­túr­­­­le­rin, tartysqa toly san­ alýan­ jarysynyń kýási bol­dy.­ ­Budan bólek ulttyq sport­ túr­lerinen saıys uıym­­das­ty­rylyp, jıylǵan jurt­tyń kóńi­lin kóterdi.

Is-shara merekelik kon­sert­tik­­ baǵ­dar­lamamen jalǵa­syp,­ jas­ estrada juldyzy «Kali­far­­niya» jáne «Qazaqstan da­­­ýy­­sy» mega-jobasynyń qa­­ty­­­sý­­­shy­sy,­ erekshe daýys ıe­si­ qalyń kóp­shi­likke Qanay esi­­mi­men tanymal Nurbolat Qa­naı kelip, ásem ánnen shashý shashty.