Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Baqytjamal Qaıyrbekqyzy, tuǵyry bıik, ekonomıkasy qýatty elimizde ultymyzdyń tarıhy men jetistikterin keńinen nasıhattap júrgen kitaphananyń qalyptasý kezeńine toqtalsańyz...
– Búgingi tańda Ulttyq kitaphana 7 mln birlikten astam baı kitap qory jáne 50 myńǵa jýyq oqyrmany bar, elimizde jetekshi ǵylymı-ádistemelik ortalyqqa aınalyp otyr. Ulttyq kitaphanada jınaqtalǵan, bilimniń barlyq salasyn qamtıtyn zamanaýı qujattar men qazaqstandyq gazet-jýrnaldardyń, qoljazbalyq qujattar men alǵashqy baspa ónimderiniń, notaly-mýzykalyq basylymdar men kúıtabaqtardyń biregeı qory, shyn máninde, halqymyzdyń baǵa jetpes murasy. Sonymen qatar bizde ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha qorǵalǵan Qazaqstan men TMD elderi ǵalymdarynyń kandıdattyq ári doktorlyq dıssertasııalarynyń ǵylymı qory, avtoreferattary saqtalǵan.
Oqyrmandar sany kúnnen-kúnge artyp, olardyń aqparatqa erkin jáne shekteýsiz qoljetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda kitaphana qory oqyrmannyń talǵamyna saı otandyq jáne sheteldik ózekti tarıhı, ǵylymı, ǵylymı-kópshilik ádebıettermen, sondaı-aq mádenı, ǵylymı jáne kórkem qundylyǵy joǵary basylymdarmen, basqa da aqparattyq resýrstarmen tolyqtyrylady. Kitap qoryn jetildirýdiń negizgi kózi basylymdardyń mindetti tegin danalary ulttyq repertýardy barynsha qamtamasyz etip keledi. Kitap qory memlekettik baǵdarlamalar, satyp alý, syıǵa tartý, halyqaralyq kitap almasý jáne basqa da jobalar arqyly qamtylady.
Kitaphana «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen basylymdardyń depozıtarıi. «Babalar sózi», «Qazaq halqynyń fılosofııalyq murasy», «Álemdik fılosofııalyq mura», «Álem ádebıeti kitaphanasy», «Álemdik saıasattaný antologııasy», «Álemdik áleýmettaný antologııasy», t.b. serııalarmen jaryq kórgen basylymdar biregeıligimen jáne qaıtalanbas týyndylarymen erekshelenetin halqymyzdyń mádenı murasynyń ajyramas baılyǵyna, rýhanı qundylyqtaryna aınaldy.
Kóne qoljazbalar, alǵashqy qazaq kitaptarynyń toptamasy, shyǵys baspa kitaptary, orys, batyseýropalyq kóne baspa kitaptar saqtalǵan sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar qory – bizdiń maqtanyshymyz. Sonyń ishinde zertteýshiler úshin ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyratyn HII-HIH ǵasyrlardaǵy tarıh, geografııa, medısına, matematıka, fılosofııa jáne lıngvıstıka týraly shyǵys qoljazbalarynyń baı qory asa qundy.
– О́ziniń qundylyǵymen erekshelenetin qoljazbalardy atap ótseńiz?
– Sırek qorda saqtalǵan muranyń ishinde eń kónesi – kýfa jazýy nusqasyndaǵy XII ǵasyrdyń Qurany jáne XVIII ǵasyrda nasıh úlgisindegi eń úlken Quran. Sondaı-aq parsy aqyny Fırdoýsıdiń kóne ádebı tildegi «Shahname» (XVIII ǵ.), 2003 jyly IýNESKO-nyń «Álem jady» baǵdarlamasynyń Halyqaralyq tizilimine engizilgen Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmetter» (XIX ǵ.), «Rısala: Mıratýl-qýlýb» (XVIII ǵ.), «Nasabnama», ıaǵnı Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ata-tegi týraly shejire (XVII ǵ.) jáne Súleımen Baqyrǵanıdiń «Hıkmetter» (XVI ǵ.) qoljazba kitaptary – baǵa jetpes jazba eskertkishteri.
Odan keıin alǵashqy qazaq baspa kitaptaryndaǵy qazaq ádebıeti klassıkteriniń eńbekteri, qazaq aǵartýshylarynyń kózi tirisindegi basylymdary, mysaly, Y.Altynsarın, J.Aımaýytuly, M.Jumabaev, M.Dýlatuly shyǵarmalary bar. Alǵashqy merzimdi basylymdardyń, onyń ishinde «Túrkistan ýalaıatynyń gazeti», «Qazaq», «Aıqap», «Sadaq», «Abaı», «Sholpan», «Jas qazaq», «Tań», «Eńbekshi qazaq», «Sovetskaıa step» gazetteri, «Ádebıet maıdany», «Áıel teńdigi» gazet-jýrnaldary saqtalǵan. Qazaq qoǵamı ómiriniń shejiresi bolǵan bul basylymdardyń halyqtyń ulttyq sana-seziminiń oıanýyna sheksiz úles qosqany belgili.
О́kinishke qaraı, ýaqyt ótken saıyn jazba eskertkishteri fızıkalyq jaǵynan eskirip, tozady, qor saqtalymynyń tıisti deńgeıde qamtamasyz etilmeýi saldarynan qujattardyń ishinara nemese tolyq joǵalý qaýpine ákeledi. Sondyqtan jańa tehnologııalardyń damýy men jahandaný dáýirinde halqymyzdyń atalǵan asyl muralaryn saqtap qalý ózekti másele bolyp tur. Osy baǵytta kitap qoryn keń aýqymdy sandyq belgileý boıynsha jumystar kúndelikti júrgiziledi. Qujattardy uzaqmerzimdi saqtaý maqsatynda kitaphananyń Konservasııa, qalpyna keltirý jáne túpteý qyzmetimen aldyn alý sharalary, qujattardy bıologııalyq, fızıka-hımııalyq turaqtandyrý, zararsyzdaný, óńdeý, basqa da is-sharalar júzege asyrylady.
Búgingi oqyrmandy tek kitaptar ǵana qyzyqtyrmaıdy, oǵan jańa múmkindikter qajet. Sondyqtan oqyrmanǵa dástúrli qyzmetpen birge, elektrondy kitaphanalar, katalogter men derekqorlar usynylady. Bul turǵyda bizdiń mamandarymyz engizgen Web-RABIS respýblıkalyq avtomattandyrylǵan kitaphanalyq-aqparattyq júıe paıdalanýshylar úshin jan-jaqty qarastyrylǵan.
– Elimizdegi kitaphanalardyń ǵylymı-ádistemelik ortalyǵy retinde óńirlik kitaphanalarǵa qalaı qoldaý kórsetesizder?
– Bizdiń kitaphana óńirlerdiń ǵylymı-ádistemelik ortalyǵy retinde júıeli kópjaqty qyzmetti júzege asyryp, qyzmettiń barlyq baǵyty boıynsha ádistemelik jáne tájirıbelik kómek kórsetedi. Ulttyq kitaphanalyq júıeniń quqyqtyq negizderin qalyptastyrýǵa, kitaphana isin retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, nusqaýlyqtardy, standarttardy ázirleýge qatysady. Kitaphana isiniń jaǵdaıyn zerttep, saraptaýmen jáne onyń damýyn boljaýmen aınalysady, strategııalyq basymdyqtaryn anyqtap, tıimdi ádistemelik sheshimderdi qabyldaıdy. Osy baǵytta respýblıkadaǵy kitaphana isiniń jaǵdaıy boıynsha óńirlik kitaphanalardyń jyl saıynǵy statıstıkalyq málimetter negizinde ázirlenetin «Qazaqstan kitaphanalary. Málimetter. Sandar» aqparattyq-saraptamalyq jınaǵy respýblıka kitaphanalary týraly negizgi kórsetkishter jóninde tolyq málimetterdi beredi.
О́kinishke qaraı, aımaqtardaǵy kitaphanashylardyń kitaphana isin jańǵyrtýdyń ózekti baǵyttary boıynsha buryn alynǵan bilimi men daǵdylaryn jetildirýge múmkindikteri joq. Degenmen Ulttyq kitaphanada respýblıka kitaphanashylarynyń kásibı bilim deńgeılerin arttyrý maqsatynda arnaıy ashylǵan Katalogızator jáne Jazba qujattaryn konservasııalaý jáne qalpyna keltirý mektepteri jumys isteıdi. Olarda oqý-úıretý jáne tájirıbelik kýrstar, semınarlar, kásibı taǵylymdamalar, keńester ótkiziledi. Oqý kýrstarynan ótýge suranys kóbeıip, tyńdaýshylar sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Sonymen qatar dýaldy bilim berý júıesi aıasynda kitaphanalyq fakýltet stýdentteriniń teorııalyq jáne tájirıbelik daıyndyqtaryn qatar júrgizetin «Kitaphanataný jáne bıblıografııa» kafedrasy jumys isteıdi.
2017 jyly Ulttyq kitaphananyń bastamasymen respýblıka kitaphanalarynyń jumysyn nyǵaıtý jáne úılestirý maqsatynda Qazaqstan Kitaphanalyq odaǵy qurylyp, búgingi kúni jemisti eńbek etip otyr. Odaqty qurýdaǵy maqsat – elimizdiń kitaphanalaryn biriktirip, olardyń múddelerin bildiretin jáne qorǵaıtyn, kitaphananyń jáne kitaphanashy mamandyǵynyń áleýmettik mártebesin kóterýge, sondaı-aq kitaphanalardyń múmkindikterin keńeıtýge yqpal etý. Jyl saıyn oblystyq kitaphanalar basshylarynyń qatysýymen odaq keńesiniń otyrysy ótkizilip, oı-pikirlerimen bólisip, saladaǵy qordalanǵan máseleler talqylanady. Qazirgi tańda odaqqa 163 kitaphana múshelikke tirkelgen. Sol kezden bastap «Kitap jáne Kitaphana. Knıga ı Bıblıoteka. Book & Library» kásibı jýrnaly jaryqqa shyǵady. Jýrnal saraptaý, kitaphana salasyndaǵy ózekti máseleler men aıtýly oqıǵalar, kitap pen qoǵam baılanysy, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, t.b. túıindi máselelerdi kóteredi. Sonymen qatar respýblıka kitaphanashylaryn yntalandyrý maqsatynda «Qazaqstannyń qurmetti kitaphanashysy» tósbelgisi tabystalady.
– Áńgimeńizde aǵartýshylyq qyzmettiń de jolǵa qoıylǵanyn aıttyńyz...
– Iá, Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan joldaýlary men baǵdarlamalaryn iske asyrýda qazirgi zamanǵa saı, rýhanı jańǵyrý mindetin júzege asyrý aıasynda oqyrmandardy kitap oqýǵa tartý, halyqtyń túrli toptaryn álemdik jáne qazaqstandyq qundylyqtarǵa, irgeli bilim alýǵa jumyldyrýǵa, kitap oqýǵa turaqty qyzyǵýshylyǵyn, qoǵamnyń aqparattyq mádenıetin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan maqsatty jumystar qolǵa alynǵan. Ǵylymı jáne shyǵarmashylyq zııaly qaýym, aqyn-jazýshylar, qoǵam jáne memleket qaıratkerleriniń qatysýymen kitap kórmeleri, tusaýkeserler, shyǵarmashylyq keshter men kezdesýler, dóńgelek ústel jáne túrli mádenı-kópshilik is-shara uıymdastyrylady. Máselen, 2020 jyly ultymyzdyń uly tulǵalary Ábý Nasyr ál-Farabı men Abaı Qunanbaevtyń mereıtoılaryna arnalǵan rýhanı jáne shyǵarmashylyq murasyn keńinen nasıhattaý maqsatynda Abaı jáne Ál-Farabı ǵylymı ortalyǵy ashyldy. Bul ortalyqtar olardyń eńbekterin, ádebı murasyn tereń zerdeleýge jáne kópshilik is-sharalardy ótkizýge múmkindik beredi. О́tken jyly ulttyq «Oqıtyn ult» jobasy aıasynda Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı «Muhtar Áýezovti oqımyz» halyqaralyq baıqaý-aksııasy uıymdastyrylyp, oǵan TMD elderinen jáne óz elimizdiń kitaphanashylary qatysty.
Bıyl Túrki memleketteri uıymy jarııalanǵan Túrki órkenıetiniń damý jyly jáne TúrkSOI-dyń 30 jyldyǵy aıasynda kórnekti jazýshy Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı kitap kórmesi jáne dóńgelek ústel Bishkek qalasynda uıymdastyryldy. Sáýir aıynda Á.Naýaı atyndaǵy О́zbekstan Ulttyq kitaphanasynda osyndaı is-shara ótpekshi.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń kitap oqýdyń joǵary mádenıetin qalyptastyrý, balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý qajettiligi, jastardyń kitap oqý saýattylyǵyn damytý týraly birqatar tapsyrmasyna sáıkes 2021 jyly jarııalanǵan «Balalar men jasóspirimderdiń kitap oqýyn qoldaý jyly» jáne byltyr jarııalanǵan «Balalar jyly» aıasynda balalar men óskeleń urpaqty kitap oqýǵa tartý, kitap oqý mádenıetin kóterýge jáne kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan is-sharalar keńinen uıymdastyryldy. Jyl saıyn, dástúr boıynsha 23 sáýir – Búkilálemdik kitap jáne avtorlyq quqyq kúnine oraı «Kitap shoý» atty aýqymdy kitap merekesi ótkiziledi. 15 qazan – Almaty qalasy kitaphanalary kúnine oraı «Men tańdaǵan mamandyq!» atty merekelik konsert uıymdastyrylyp, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndary stýdentteriniń qatysýymen Ashyq esik kúni ótedi. Is-sharany ótkizýdegi maqsat – kitaphanashy mamandyǵynyń bedelin arttyrý, ony dáripteý, kitaphanalardaǵy kásibı kadrlardyń tapshylyǵyn joıýǵa járdemdesý, bolashaqta olarǵa degen senimdilikti arttyrý.
Sońǵy eki jylda Memleket basshysynyń qoldaýymen kitaphana salasyna, kitaphanashylardyń áleýmettik jaǵdaıyna basa nazar aýdarylyp, sala qyzmetkerleriniń jalaqysy ósti jáne de 2025 jylǵa deıin jyl saıyn 20%-ǵa kóteriletin bolady. О́tken jyly 24 qazan Kitaphanashy kúni bolyp resmı bekitildi. Bul – biz úshin úlken jetistik. Osy kúndi atap ótý – kitaphanashy mamandyǵynyń mártebesin kóterip qana qoımaı, osy mamandyqqa degen maqtanysh sezimin qalyptastyryp, kitaphanashynyń qarapaıym eńbegin, kitaphananyń qoǵam damýynda alatyn áleýmettik mańyzdy róli aıryqsha ekendigin kórsetedi.
Elimizde turatyn etnostardy kitap qorymen qamtý, ǵylym men mádenıettiń damýy arqasynda aqparatpen qamtamasyz etý, bolashaq urpaq úshin rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaý bıblıografııasyz múmkin emes. Bul baǵytta kitaphana halqymyzdyń tarıhı jadynyń kýási retinde elimizdiń tarıhy, mádenıeti jáne óneri jónindegi irgeli bıblıografııany qalyptastyrady dep aıtýǵa bolady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qazaq zııalylarynyń aldyńǵy qatarly ókilderi men tarıhı qaıratkerleriniń esimderin nasıhattaý maqsatynda «Qaıta oralǵan qalamgerler», «Qazaq ádebıetiniń klassıkteri», «Qaıta oralǵan esimder» serııaly bıblıografııalyq kórsetkishteri jaryq kórdi. «Alash qozǵalysy: tarıh jáne qazirgi zaman», «Qazaqstan tarıhy (kóne dáýirden XX ǵasyrdyń bas kezine deıin)», «Qazaq memlekettiliginiń damýy (ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıin)», «Egemen Qazaqstannyń fılosofııalyq ǵylymdary», «Qazaqstanyń arheologııasy men etnologııasy», «Qazaqstan etnostary», «Qazaqstannyń kórkem ádebıeti», «Qazaq dıplomatııasy», «Dala folklorynyń antalogııasy», t.b. kórsetkishter qurastyryldy. «Qazaqstan óneri» bıobıblıografııalyq serııasy aıasynda tól mádenıetimizdiń damýyna zor úles qosqan óner qaıratkerlerine arnalǵan usynystyq kórsetkishter jaryq kórdi. Sońǵy jyldary Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı «Tuǵyry bıik Táýelsizdik», «Táýelsizdik jyldaryndaǵy balalar ádebıeti», «Qasiretti jyldar (Kámpeske. Halyq kóterilisi. Asharshylyq. Qýǵyn-súrgin)», sondaı-aq qazaq halqynyń uly tulǵalarynyń mereıtoılary aıasynda «Jambyl Jabaev», «Ahmet Baıtursynuly», «Muhtar Áýezov», «Salyq Zımanov», «Roza Baǵlanova», «Muqaǵalı Maqataev», t.b. kórsetkishter men jyl saıyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń atalyp ótiletin jáne eske alynatyn aıtýly kúnderi» kúntizbesi shyǵarylady.
Ulttyq kitaphana elimizdi halyqaralyq kitaphanalyq-aqparattyq keńistikte tanytýda kóptegen halyqaralyq uıym men baǵdarlamaǵa, olardyń arasynda «Eýrazııanyń altyn toptamasy», «Manýskrıptorıým» – qoljazbalar men basqa da sırek basylymdardyń sandyq eýropalyq kitaphana sııaqty halyqaralyq jobalarǵa qatysý biz úshin elimizdiń kitap qorlaryn nasıhattaýǵa jáne álem oqyrmandaryna ulttyq jazba muramyzdy tanystyrýǵa múmkindik beretindigin sóz etkim keledi. Qazirigi tańda ózara kásibı tájirıbe almasyp, TMD elderiniń ulttyq kitaphanalarymen yntymaqtastyq qarym-qatynas ornatylǵan. Kitaphanamyzda Túrkııa, Qytaı, Reseı, Iran, Pákistan, Koreıa jáne Úndistannyń sheteldik kitaptar buryshy aıasynda dıplomatııalyq mıssııa ókilderimen tyǵyz baılanysta jumys júrgiziledi.
Sonymen qorytyndylaı kele túıgenimiz, ǵasyrdan asa tarıhy bar elimizdegi Ulttyq kitaphananyń alǵa qoıǵan maqsaty aıqyn. Soǵan saı kitaphana aqparattyq-kitaphanalyq qyzmettiń barlyq túrin qoldana otyryp, qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyna, sapaly adamı kapıtalyn arttyrýǵa jáne qoǵam aldyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge barynsha óz úlesin qosyp otyr.
Áńgimelesken
Gúlmıra BAǴYTQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
