Taldyqorǵan qalasyndaǵy úsh qyzdyń ózimen qatarlas bir qyzǵa álimjettik kórsetýi, Semeıde jetinshi synyp oqýshylary óz synyptasyn uryp-soǵý oqıǵalary el arasynda qyzý talqylanyp jatyr. Osy sekildi jaǵdaılardyń mektep jasyndaǵy balalar arasynda keń taralýy qoǵamdy alańdatady.
Psıholog Saqtaǵanov Balabek balalardyń bundaı qatygezdikke barýy olardyń dúnıetanymnyń tolyq qalyptaspaýynan bolatynyn aıtady. «Qazirgi tańda propaganda retinde júrip jatqan túrli sheteldik jáne otandyq fılmderdegi tóbeles, bireýmen bireý kelispeı qalsa toppen kelip máseleni sheshýi, jabylyp uryp ketýi bunyń bári endi ǵana ósip kele jatqan balalardyń psıhıkasyna beısanaly túrde áser etedi. Balalar basqa alternatıvany kóre almaıdy, sondyqtan kez-kelgen máseleni osyndaı jabylý, uryp-soǵý arqyly sheshýge beıim bolady.
Al ekinshi faktor ol - 12 jastan 17 jasqa deıin balalarda ótpeli kezeńniń bolýy. Bul ýaqytta balalardyń ózindik «meni» maksımaldy túrde joǵarylaıdy. Olar balalyqtan eresektikke ótip jatqan kezde ózderin eresek adam retinde sezinedi, ózin basqalarǵa moıyndatqysy keledi. Balalardyń boıyndaǵy psıhologııalyq jáne fızıologııalyq erekshelikter olardyń osyndaı áreketter arqyly ózderin moıyndatýǵa ıtermeleıdi. Toptyq beısanalyq agressııa óte qaýipti, ıaǵnı bala jalǵyz bolsa ondaı áreketke barmaıdy, al qasynda ózimen pikirles, óziniń sózin quptaıtyn adamdar bolǵan kezde olardyń sózderi áser etip, ishtegi negatıvti, agressııany oıatady. Sol arqyly olar toptyq beısanalyq deńgeıde basqa adamdarǵa shabýyl jasap, uryp-soǵyp, zorlyq-zombylyq kórsetýi múmkin. Bul jerde uryp-soqqan bir bala ǵana kináli emes, bul jerde qasynda telefonǵa túsirip, «ur» dep ıtermelep turǵan joldastary da balanyń osyndaı áreketke barýyna yqpal etedi», deıdi ol.
Balanyń dúnıetanymy endi qalyptasyp jatqan ýaqytta, oǵan jaqsy men jamandy úıretip jol silteıtin – ata-ana. Balany ómirge ákelgennen keıin, onyń ómirine, bilimine, tárbıesine, jalpy balanyń durys azamat bolyp qalyptasýynda ata-ananyń róli óte joǵary. Ata-ana tarapynan tıisti tárbıeniń, qamqorlyqtyń bolmaýynan, ata-ananyń bala ómirine salǵyrt qaraýynan bala ózin moıyndatqysy keledi jáne agressııaǵa bir taban jaqyn bolady. Bul balalardyń qatygezdik áreketterge barýynyń taǵy bir faktory. Bul týraly psıholog: «Ata-ana balasyn árdaıym baqylaýda ustaý kerek, ıaǵnı bala kimmen aralasady, telefonannan ne nárse kóredi, qalaı sóıleıdi, bunyń bári ata-ana tarapynan tys qalmaýy kerek. Sonymen qatar ata-ana únemi balalardyń quqyǵynyń qorǵalýyn qamtamasyz etip, balalar bundaı zorlyq-zombylyq áreketterge barǵan jaǵdaıda qandaı qylmystyq nemese áleýmettik-ákimshilik jazalarǵa tartylatynyn balalarǵa aıtyp túsindirý kerek», deıdi.
Basqa adamdarǵa qysym kórsetetinderdi «býller» dep ataıdy. Olardyń psıhıkasynda agressııa joǵary deńgeıde bolady jáne olar ózge adamdarmen bir deńgeıde qarym-qatynas jasaı almaıdy. Sebebi bundaı adamdar bala kezinde úlkenderdiń nemese ata-anasy tarapynan ózi zorlyq-zombylyq kórgen jandar bolýy múmkin. Olar psıhıkalyq túrde ózderinde qalyp qoıǵan negatıvti energııany basqalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý arqyly shyǵarady. Iаǵnı agressııa balalyq shaqtan jáne otbasydan bastalady. «Býllıngtiń qurbany bolǵan balalardyń psıhıkasy da buzylady, olarda úreı, qorqynysh paıda bolady. Qorqynysh birte-birte adamdy stresske alyp keledi, al stress depressııaǵa ýshyǵady, al depressııanyń aıaǵy balanyń óz-ózine qol jumsaýyna ákelýi múmkin. О́z qatarlastary arasynda jıi býllıng kóre berse, balada frýstrasııa bolady. Ol adamnyń psıhıkasynyń buzylýyna ákeledi. Keıin bala jabyq, óz oıyn durys jetkize almaıtyn, qoǵammen qarym-qatynas jasaı almaıtyn bolyp ósedi. Ol ózi balalyq shaqta kórgen kysymdy óz balalaryna da kórsetýi ábden múmkin», dep túsindirdi psıholog.
Bundaı áreketterdiń aldyn alý úshin, eń birinshi pedagog-psıhologtar ata-anamen jumys jasaý kerek, ıaǵnı eń aldymen ata-anasynyń tártibin durystaý kerek. Ata-ana ózderin túzetpeı, balanyń minezin jóndeı almaıdy. Mektep qabyrǵasynda oqýshylarmen jábirleý jaǵdaılary oryn alǵanda qandaı quqyqtyq nemese ákimshilik jazalarǵa tartylatyny týraly jáne olardyń esepke qoıylatyny týraly quqyq qorǵaý mamandary men psıhologtar birigip jıi is-sharalar júrgizý kerek.
Oqý-aǵartý mınıstriniń 2022 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy buıryǵy boıynsha Balany jábirleýdiń (býllıngtiń) profılaktıkasy qaǵıdalary bekitilgen bolatyn. Osy buıryq boıynsha, toqsanyna keminde bir ret bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdiń, pedagogterdiń, balanyń zańdy ókilderiniń jábirleýdiń profılaktıkasy jáne jábirleýdiń aldyn alý máselelerinde bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdiń múddelerine qaıshy kelmeıtin aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizý arqyly habardar bolýyn arttyrý kerek. Sonymen qatar balany jábirleý faktisi týraly aqparat bilim berý uıymyna kelip túsken jaǵdaıda jaýapty tulǵa balany jábirleý týraly aqparatty esepke alý jýrnalynda tirkeıdi. Al bilim berý uıymy basshysynyń tárbıe jumysy jónindegi orynbasary aqparat kelip túskennen keıin bir jumys kúni ishinde synyp jetekshini, pedagog-psıhologty tarta otyryp, býllıngke ushyraǵan balamen jáne býllıngtiń bastaýshysymen jáne olardyń zańdy ókilderimen áńgimelesý júrgizedi de, balany jábirleýmen baılanysty janjaldy beıbit jolmen retteý jóninde sharalar qabyldaıdy. Bilim berý salasyndaǵy jergilikti atqarýshy organǵa aqparat túsken kezde balany jábirleýge baılanysty ınsıdentti retteý jóninde sharalar qabyldaýy tıis.
Arýjan NAǴAShYBAI,
L. N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
