Sýretti salǵan Serǵazy Jamanǵaraev
Mysaly, Qapezdiń «Alash qonǵan aq boz úı bos qaldy ma?» degen sóziniń astarynda qandaı shyndyq bar edi? О́z zamanynyń ozyq oılysynyń úıine qonǵandar – «alty alash» degen uǵymǵa kiretin ult ıa ulys balalary ma, álde naqty Alash qozǵalysynyń músheleri me? Áste, qazaq óz rýlarynan bólek adamdardy da «alashtyń balasy» deı beredi. Sondaı-aq túrki tektes ulttar men ulystardy qosyp «bir alashtyń balasymyz» deıdi. Bizdińshe, Qapez alty alashtyń balasyn da, Alash qozǵalysy múshelerin de aıtyp otyr. Olaı deıtinimiz – Qapezdiń úıinde qyrǵyzdyń, tatardyń, uıǵyrdyń oqyǵandary da, Alash qozǵalysynyń belsendi múshesi, zańger Sadyq Amanjolov ta, Muhtar Áýezov te, Ilııas Jansúgirov te qonǵan. О́lkede ár salany basqarǵan Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Nurbapa О́mirzaqov, Bilál Súleev, Áýbákir Júnisov, Maıly Ormanov, Nurbek Balabekov, Áben Atamqulovtar da bolǵan. Olardyń bári as iship, aıaq bosatý úshin emes, eldik máselesin aqyldasý úshin keletin. Muhtar men Ilııastyń tapsyrmasymen Qapez 1925 jyly Shálkódege baryp, Kódektiń óz aýzynan óleńderin hatqa túsiredi de Ilııas Jansúgirovke tabystaıdy. (Ilııastyń muraǵatyndaǵy Qapez jazyp alǵan Kódek jyrlaryn F.Ǵabıtova 1941 jyly Ǵylym Akademııasynyń qoljazba qoryna №38 tirketken).
Stalındik-goloshekındik repressııa bir-birimen dos adamdardyń ǵana emes, bir anadan týǵandardyń da arasyna kúdik pen kúmán ýyn taratyp, senbestik pen sekemshildik pıǵylyn órshitkeniniń kesirinen biri ekinshisimen dos, týys ekenin aıtýdan qoryqty. Sonyń saldarynan kóp shyndyq aıtylmaı qalǵany jasyryn emes. О́zgelerge qaraǵanda Alash qaıratkerleriniń aty júrgen jerge erekshe alakózben qaraǵan keńes úkimeti Qapez sekildi arystyń muralaryn da «jaý» dep bilgen.
Qapezdiń zamandasy Sharǵyn aqynnyń da Alash qaıratkerlerimen baılanysy bary búginge deıin jarııa bolǵan joq.
Qańyly Aıýkeniń Sadyǵysyń,
Táńirim seni berdi halyq úshin.
Qaıratsyz qazaǵyńa
qarnyń ashyp,
Bolǵanmen syrtyń salqyn,
jalyn ishiń.
Qazaqty zań jolymen
qorǵaımyn dep,
Janyńdy qurban ettiń
aryń úshin, –
degen óleńi (QR UǴA M.O. Áýezov atyndaǵy ÁJО́I Qoljazbalar qoryndaǵy 1348-2 tizimde saqtaýly. Qorǵa tapsyrǵan Tileýhan Sharǵynuly) Sharǵyn aqynnyń Alash zańgeri Sadyq Amanjolovpen murattas, múddeles bolǵanyn dáleldeıtin aıǵaq. Olardyń túpki maqsatynyń bir bolýy ishki rýhanı jaqyndyǵynan kórinse, ekinshi jaǵynan olar jerlester de edi. Ekeýi de Almaty oblysynan. Biri – Narynqol aýdanynyń, biri – Shelek aýdanynyń týmasy bolatyn. Olar bir-birimen kezdespedi dep eshkim aıta almaıdy. Osy Sadyq arqyly Ybyraıym Jaınaqov basqarǵan Alash qozǵalysynyń Jetisý oblysyndaǵy Qazaq komıtetiniń jumysyna Sharǵynnyń atsalysqanyn da eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Biraq atsalysqanyn dáleldeıtin naqty aıǵaq ta aıta almaı qınalady. О́ıtkeni olar ózara tildeskenin, aıtqandaryn ózderimen birge ala ketken. Jáne Sharǵyn ómiri áli jan-jaqty zertteý nysanyna aınalǵan joq.
Desek te Sharǵyn eki márte – 1936-37 jyldary Ybyraıym Jaınaqov Qulja qalasyna kelgende jáne 1938 jyly Muńǵul Kúre aýdanyna kelgeninde qys aıynda jolyqqan. Sharǵynnyń Alash qaıratkerlerimen rýhanı jaqyndyǵy bolǵanyna Alash ardaqtylary shetinen «halyq» jaýy» atanyp, aldy atylyp, arty ıtjekkenge aıdalyp ketkende jazǵan myna óleńi dálel:
...Biraq, meniń ózimniń
kórýimshe,
Ońbaǵan bir minez bar sende,
qazaq.
«Qazaq» desem aıtamyn
óz atamdy,
Bolyp júrgen bir is bar
elge mazaq.
О́zinen shyqqan adal
azamatqa,
Artynan pále jaýyp
terme, qazaq.
...
Sharǵynnyń osy óleńiniń ishki dińi Ahmet Baıtursynuly rýhymen sabaqtas:
Bul kúıge búgin emes,
kópten kirdik,
Aldy-artyn ańdamaǵan
betpen kirdik.
Shyǵarmaı bir jeńnen qol,
bir jerden sóz,
Alalyq alty baqan
dertpen kirdik..,
– deıdi Aqań qazaq ishiniń birliksiz hám tirliksiz ekenine qarny ashyp. Ashynyp qana otyrǵan joq, osy óleńi arqyly ultynyń ary men namysyna qamshy salyp otyr. Sharǵynnyń da kóksegeni - qazaqtyń tórteýin túgel qylyp, tóbedegisin keltirý, altaýyn ala qylmaı, aýyzdaǵysyn qaldyrý. Qazaq degen ulttyń ózge órkenıetti eldermen teń bolǵanyn qalaıdy. О́zgelerden teperish kórip kele jatqanyna qabyrǵasy qaıysady. Mundaı azap pen mazaqtan shyǵýdyń jolyn izdep,:
Táńirim, joqtan bar ǵyp
jer jarattyń,
Ústine jer betiniń
el jarattyń.
Álemde bárin birdeı teń
jaratpaı,
Qalaısha biz qazaqty
kem jarattyń?
... – dep Jaratqanǵa jalbarynady.
Qazaqtyń táýelsizdigi, azattyǵy Alash qaıratkerleriniń túpki armany bolatyn. Demek, bul baǵytta da Sharǵynnyń kóksegeni el bostandyǵy, ult erkindigi.
1935 jyly Mirjaqyp Dýlatuly qazasyna qaıǵyryp jazǵan óleńi de onyń Alash rýhty aqyn ekenin dáleldese kerek. Osy óleńniń: «Sóılese adam kóńilin jarqyratqan, Minezi maıda qońyr jatyq edi», – degen joldaryna qarap, «Mirjaqyppen kezdesken be» dep te qalasyz. Kezdespese, Sharǵyn Myrjaqyptyń minez-qulqyn jazǵandarynan ańǵarǵan jáne Ybyraıym Jaınaqovtan nemese Sadyq Amanjolovtan estigen.
Sharǵyn alashtyqtar sekildi el birligin, tonnyń ishki baýyndaı yntymaǵyn kókseıdi. Rýshyldyqqa jany qas. Abaı aıtqan «adamzattyń bárin súı...» degen asqaq sana Sharǵynnyń da bıik murattarynyń biri:
... Burynǵy bilermender aıtpady ma:
Ketpesin yntymaqtan
yrysyń bir...
Ultty bólshektegen
rýshyldyń
Túbimen onyń bári
qurysyn bir....
Aspannan túsken jandy
kórgenim joq,
Barlyǵyń adamzattyń
ulysyń bir, –
deıdi.
Sharǵynnyń azamattyq sana-sezimine halyqtyń aýyzsha jetken muralarymen birge ózi bala kezinen oqyǵan, kóńiline toqyǵan adamzattyq aqyl-oı sáýlelerinen nár alǵany jáne Abaı bastaǵan alyptardan sýsyndaǵany aqıqat edi. Buǵan kóz jetkizý úshin onyń óleńderin oqyǵan abzal.
Sharǵyn aqyn 1903 jyly Almaty oblysy, qazirgi Qaradala óńirindegi Dardamty degen eldi mekenniń Arpaly degen saıynda dúnıege kelgen. О́z qolymen jazǵan ómirbaıanyn keltirsek:
«1903 jyly 20 maıda týylyppyn. Ákem Alǵazy sharýa adamy bolǵan, eki kózi keıinirek kórmeı qalǵan eken. Ákem meniń 13 jasymda qaıtys bolypty. Sheshe tárbıesinde boldym (sonda Alǵazy 1917 jyly qaıtys bolǵan). 1917 jyly keńes úkimeti ornaǵannan keıin jańasha bastaýysh mektepti bitirdim. Oryssha 3 synypqa deıin oqydym. Men ádebıetke jasymnan qumar edim. Aqyn-jazýshylardyń kitaptaryn kóptep oqyp, aıtystaryn jattap, halyqqa aıtyp berip júrdim.
Aqyl aıtatyn eshkim bolmady. Inim Arǵyn jas, óz aqylymmen júrdim. Jaqsylardan úlgi-ónege aldym. Kitaptardy kóp oqydym. Aqylshym kitap boldy.
Jas kezimde elmen birge Qytaı jerine aýyp baryp, jat eldiń taıaǵyn, sózin jep óstim. Eki jyldan keıin anam ólip, kóp qıynshylyqqa kezdestim.
Qytaıdyń asýyn da kórdim, azabyn da kórdim, qamaýyn da kórdim. Ile aýdany Shapshal aýdanynda 5 jyl bolyp, sol jerde muǵalim bolyp, 1937 jyly Tekes aýdanyna baryp mektep dırektory boldym (Shıliózen mektebinde).
1944 jyldan úsh aımaq tóńkerisinde Raııspolkomnyń oqý-aǵartý bastyǵy bolyp, 1951 jylǵa deıin jumys istedim. Sodan keıin Qytaı qamaýynda bir jyl jattym. Eki jyl mádenıet bólimin basqardym. 1955 jyldan 1958 jylǵa deıin oblystyq saıası keńeste jumys istedim. 1958 jyly óz Otanyma keldim. Ilgeri-keıin meniń ómirimmen tanysatyn jan tabylsa, mine, osy. Boıymdaǵy týma talantym – óleń ǵana.
Sharǵyn Alǵazyuly»
Sharǵynnyń Otanyna oralǵannan keıingi ómiri sońyna deıin keńes ókimetiniń qaýipsizdik komıtetiniń qadaǵalýynda bolǵan. Úndemester jylyna bir ret arnaıy izdep kelip, óz kózderimen kórip ketip otyrǵan. Olaı bolýyna aqynnyń ultshyl bolýy, Alashtyqtarmen baılanysy barlyǵy jáne óleńderinde keńestik-bolshevıktik saıasatty synaǵandyǵy basty sebep ekendigi aıdaı aqıqat edi. Ony ózi de, aınalasy da bildi. Ashyq maıdanǵa shyǵa almaı, ne jazǵandaryn kitap etip shyǵara almaı, ómiriniń sońyna deıin ishqusa armanda ótti. 1988 jyly uzaq naýqastanyp ómirden ozdy. Sodan keıin ǵana ol týraly eptep aıtyla bastady. Alǵashqy jyr jınaǵy 1993 jyly Dáýlet Ahmetbaıulynyń qurastyrýymen «Kósh-kerýen» degen atpen, odan keıin 2005 jyly Janbolat Aýpbaev pen Dúken Másimhanulynyń alǵysózimen «Atameken» degen atpen jaryq kórdi.
Aldaǵy ýaqytta M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń daıyndaýymen aqyn shyǵarmalarynyń akademııalyq jınaqtary jaryq kórmek.
Saǵatbek Medeýbekuly,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ólketanýshy
