Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Jyrshylyq ónerdi jan-jaqty zertteýge bet buryp, ǵylymı jáne pýblısıstıkalyq eńbekter jazdy. Belgili ǵalym, etnomýzykatanýshy Saıda Elemanovanyń ǵylymı jetekshiligimen zertteýshi Elmıra Jańabergen «Aral óńiriniń jyraýlyq dástúri» atty taqyrypta dıssertasııa qorǵady. Atalǵan ǵylymı eńbeginiń negizinde «Aral – Qazaly óńiriniń jyraýlyq dástúri» atty kitap jaryq kórdi. Zertteýshi «Dástúrli ulttyq ónerdi zaman talabyna saı damytý joldary», «Aral –Qazaly óńiri jyraý-jyrshylarynyń repertýarlary», «Jyraý – túbi baqsy», «Nurtýǵan aqynnyń jyraýlyq mektebi» atty maqalalar jazǵan. Sondaı-aq ǵalymnyń «О́ner – ómirimniń ózegi» men «Jyraýlyq dástúrdi áýentaný turǵysynan zertteýdiń ádis-tásilderi men mańyzdylyǵy: stýdentter men magıstranttarǵa arnalǵan oqý-ádistemelik quraly» oqý úderisinde paıdalanylyp júr.
Elmıra Jańabergen Aral-Qazaly óńiriniń jyraýlyq dástúri uǵymyn alǵash ret etnomýzykataný salasynda ǵylymı aınalymǵa engizdi. Ǵalym onda Aral óńiriniń jyraýlyq dástúrin el tarıhy, dúnıetanymy jáne halyqtyq termınologııamen birtutas qubylys retinde alyp, ony etnomýzykataný turǵysynan jan-jaqty jiktedi. Aral – Qazaly óńiriniń epıkalyq murasyn jınaqtap, kezeń-kezeńimen toptastyrǵan. Aral óńiri maqamdaryn etnomýzykataný turǵysynan taldap, notaǵa túsirilmegen jyr-maqamdar biryńǵaı júıelendi. Kitaptyń negizgi qurylymy – «Aral –Qazaly óńiriniń jyraýlyq dástúri» jáne «Aral óńiriniń jyraýlyq maqamdary, azaly áýender men baqsy saryndary» atty bólimderden turady.
Kitaptyń ekinshi bóliminde Aral aımaǵy jyraý-jyrshylarynyń repertýary, maqamdardyń áleýmettik mańyzy týraly sóz bolady. Zertteýshi óńir maqamdaryn etnomýzykataný turǵysynan taldap, baqsylyq jaıyna da toqtalady. IH-H ǵasyrlardan júlge tartatyn jyraýlyq óner Qorqyttan bastaý alady degen tujyrymǵa súıenip, olardyń qoǵamdaǵy róli, ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly derekter keltiredi. Jaqaıym Espembet (1827), Qurmanaı Tóremurat (Kishkene rýy Kenesary hannyń Doǵalaqpen aıtysymen málim), batyr Quttyq Musabaı jyraý (Shektiniń Quttyǵy. Janqoja batyrdyń sarbazy bolǵan), Bitimbaı jyraý, Jańabergen jyraý (1883), Mahanbet jyrshy, Qalı jyraý, Jalǵasbaı jyraý, Berdaly jyrshy jóninde derekter berilip, Qurmanaı Tóremurat, Jaqaıym Nurtýǵan, Qarasaqal Erimbet, Kete Turmaǵambet, Balqy Bazar, basqa da jyraýlar mysalynda jeke tulǵa esimine ózi shyqqan rýyn qosyp aıtý dástúri bolǵany kórsetiledi.
Atalǵan eńbektiń kelesi bóliminde ustaz ben shákirt baılanysy jaıynda tyń maǵlumattar berilgen. Ol – jyraý, jyrshylar bilýge tıis mańyzdy jáne qajetti másele dep esepteledi. Monografııada elge belgili, qurmet-qoshemetke ıe kez kelgen jyraý-jyrshy, termeshiniń repertýarynan oryn alatyn ádebı-mýzykalyq shyǵarmalar óz ishinde jikteledi: án-áýen, maqam, shaqyrýlar, jyr bastaý nemese ortamen sálemdesý tolǵaýlary; halyq ánderi, aýyzsha taraǵan kásibı ánder; terme, naqyl-ósıet óleńder; tolǵaýlar men mysal óleńder; aıtys ne aıtysýshy aqyndarǵa aıtylǵan basalqy óleńder; hat-óleńder, jumbaq aıtystar; batyldyq, lıro-epostyq, turmys-salttyq, ǵuryptyq jyrlar, jyraýdyń óz jyr-dastandary.
Zertteýshi Elmıra Jańabergen Aral – Qazaly óńiriniń maqamdaryn etnomýzykataný turǵysynan taldaý bóliminde belgili kúıshi, folklortanýshy T.Toqjanov eńbekterine súıenedi. «Jańabergen jyraýdyń jyr-kúıi», «Dáriǵul jyraýdyń jyr-kúıi», «Áýeli qyrǵa bardym sóz quraýǵa» (maqamy Sary Jyraý. Jaqsan Táńirbergenov oryndaýynda), «Syr súleıleri» (D.Jolymbetov oryndaýynda maqamy Sary jyraý), «Qulaq salyp, sóz tyńda» (maqamy Jańabergen jyraý, oryndaǵan Suraǵan Myrzaev), «Ár eldiń bar bulbuly» (Jańabergen jyraýdyń maqamymen) sekildi 18 maqam-termeni taldaǵan. Maqamdardy taldaý barysynda belgili zertteýshi, ǵalym Alma Qunanbaeva eńbekterine súıenedi.
Kitaptyń qorytyndy bóliminde epıkalyq dástúr atadan balaǵa qalaı jetkeni aıtylyp, ony úırenýshiler birneshe topqa jikteledi: «Birinshi top ‒ daýysy shamaly, biraq dybystyq boıaýy jaǵymdy, salmaqty, aspapty ortasha meńgergen oryndaýshylar; ekinshi top ‒ daýysy zor, jeldirtip, aspapty da óte jaqsy meńgergen oryndaýshylar; úshinshi top ‒ daýysy zor, maqamnyń minezin, sıpatyn, qurylymyn túsinetin, kásibı saýatty, dombyra ǵana emes, basqa da aspaptardy jaqsy meńgergen, sózge baı, tilge sheshen, ári aqyn, ári kompozıtor oryndaýshylar; tórtinshi top ‒ daýysynyń keńdik ólshemi ortasha bolǵanymen ádemi, áýezdi ıirimderi qulaqqa jaǵymdy, aspapty sheber meńgergen, óziniń daýysyna kónetin kez kelgen maqamdy mánerine keltirip aıtý arqyly tyńdaýshysyn tez baýrap alatyn oryndaýshylar», – dep qarastyrady.
«Aral – Qazaly óńiriniń jyraýlyq dástúri» atty monografııa otandyq mýzykalyq epostaný máseleleri ishinde irgeli zertteýdiń bastaýy dep aıtýǵa bolady. Avtordyń tujyrymdary ǵylymı jáne oryndaýshylyqta jalǵasyp, ári qaraı jetildirilýi tıis.
Aıjan BERDIBAI,
Qurmanǵazy atyndaǵy QUK dosenti, PhD,
Ábıdilda MÁRTEBE,
Qurmanǵazy atyndaǵy QUK magıstranty
