Kollajdy jasaǵan Almas manap, «EQ»
Búgin biz áńgimege tartqan azamat Jomart Omarov – osyndaı sırek kezdesetin jandardyń biri. Bulaı deýimizge tolyq negiz bar. О́ıtkeni áýelde qarjy-qarajat salasynda qyzmet etip, keıin jeke bıznesin dóńgeletip, qazir jeti myń gektardaı jerge dán egip júrgen Jomart Jaqsylyquly Abaıdyń kitabyn basyna jastanyp oqýmen birge, aýzynan shyqqan sózin uly aqynnyń danalyqty oı-paıymdarymen órnektep ári oǵan tańǵalyp, óleńderin únemi aıtyp júredi. Osy oraıda biz ony oqyrmanymyzǵa keńirek tanystyrý maqsatynda suhbat alǵan edik.
– Jóke, qaıda týyp, qaıda óstińiz, shyqqan ortańyz qandaı, Abaı shyǵarmashylyǵymen alǵash qalaı tanystyńyz, hakimniń danalyǵyna den qoıýyńyzǵa kim, ne áser etti?
– Men Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdany Amangeldi aýylynyń týmasymyn. Bul óńir – birneshe kóldiń aınalasynda, quıqaly, tabıǵaty ǵajap, nebir ataqty, daryndy adamdar da shyqqan jer. Basqasyn aıtpaǵanda, áıgili jazýshy Safýan Shaımerdenov te – bizdiń aýyldyń týmasy.
Ákem aýyldyń qarapaıym turǵyny, úzdik mehanızator bolyp orden-medal alyp júrdi. Otbasyndaǵy alty perzenttiń ishinde uldan jalǵyzbyn. Sheshem de qarapaıym, ot basy, oshaq qasynyń adamy boldy. Aǵaryp alǵa túspeı, qaraıyp artta qalmaı, orta deńgeıde, qarapaıym tirshilik etken. Atam Qajymurat soǵys múgedegi, 1943 jyly bir aıaǵyn Kýrsk doǵasynda qaldyryp, elge aman kelgen. 1944 jyly ákem týǵanda, endi jaqsylyq bolsynshy degen nıetpen onyń esimin Jaqsylyq qoıypty. Arǵy atam Omar molda bolǵan kisi eken. Al ájemniń ákesi Tapan molda atanǵan ǵulama, tanymal adam bolypty.
Mektepte úzdik oqydym, segizinshi synypty bitirgen soń Selınogradtyń qarjy-ekonomıkalyq tehnıkýmyna tústim. «Adamnyń adamshylyǵy – aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady», degen ǵoı Abaı. Sol aıtqandaı, maǵan ómir jolymda jaqsy adamdar kezdesti, eger meni jurt jaqsy adam dep tanyp jatsa, bul sol kisilerdiń arqasy ekeni anyq.
Sheshemniń ákesi Qabdolbárı degen kisiniń aýzynan: «Men Tapan moldadan bata alǵanmyn» degen sózdi úlken dárejedeı kórip aıtyp otyrǵanyn estidim. Maǵan alǵash Abaıdy bildirip, onyń esimin tanytqan osy Qabdolbárı naǵashym. Ol bes jasynan sýqarańǵy, zaǵıp bolyp qalǵan kisi. 1915 jyly týyp, 2002 jyly 87 jasynda dúnıeden ótti. Bul kisi «soqyr qarı» atanyp, Qurandy jatqa aıtatyn. Sol kisiden «men Abaıdaı qarı bolsam» degen sózin estip, alǵash ret tańǵaldym. Árıne, Abaıdy mektepte oqydyq, onyń uly aqyn ekenin muǵalimderden bildik, eki-úsh óleńin jattadyq. Biraq naǵashymnyń Abaıdyń atyn aýyzǵa alyp, onyń barlyq óleńi men sózderin jatqa aıtatyn qarı bolsam degen armany maǵan qatty áser etti. Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov aýylǵa kelgende naǵashymdy aldyryp, uzaq sóılesetin. Safýan Shaımerdenov kelgende de qasynda birge kelgen aqyn-jazýshylar naǵashy atamnyń zeıinine tańyrqap ketetin. Sonyń ishinde Tahaýı Ahtanovtyń tańǵalǵanyn estip qalǵan edim.
– О́zi zaǵıp bolsa, Abaıdyń týyndylaryn qalaı jattaǵan?
– Atam balalaryna Abaıdyń óleńderin oqytyp, sodan bárin jattap alǵan ǵoı. Sapar, Japar degen balalary ákeleriniń Abaıdy oqyta bergeninen sharshaıtyn da kezderi bolady eken. Tereń oıly sóz bolǵan soń ony bala uqpaıdy, al ákeleriniń jany qalaıdy. «Men Abaıǵa ǵashyqpyn» deıdi eken jaryqtyq. Abaıdyń sózderin keýdesi zerek naǵashym aqyldyń shyńy dep baǵalady. «Osyǵan deıin de, osydan keıin de sózdi Abaıdan artyq eshkim aıta almaıdy», deıtin edi jaryqtyq.
Aýylǵa bertinirek kelgende Safýan aǵamyzben uzaq áńgimelesip otyryp: «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek. Ashýyń – ashyǵan ý, oıyń – kermek. Muńdasarǵa kisi joq sózdi uǵarlyq, Kim kóńildi kóterip, bolady ermek?» dep otyrǵanyn estidim. Mine, osyndaı sózder meni Abaıǵa birtindep jaqyndata berdi. Árıne, men bala kezimde aqyn shyǵarmalarynyń tereń syrlaryn, dana mazmunyn uǵa qoımaıtynmyn, biraq sózdiń asyly Abaıda ekenin sezindim. Bizdi otbasynda «uıat bolady» degen tyıymmen tárbıeledi ǵoı, osynyń ózi júrekterge ıman uıalatady. Abaı sózderin naǵashym uqtyryp ketip, taǵy kelgende surap qalsa, bilmeı qalǵanym uıat bolar dep, tereńine boılamasam da sóziniń ádemiligine qyzyǵyp, Abaı óleńderin jattap júrdim...
– О́z boıyńyzda da bir danalyqqa qushtarlyq bolýy kerek, áıtpese Abaıǵa degen mahabbat oıanbas edi ǵoı...
– Endi naǵashym kókirek kózi jarqyrap jatqan darııadaı bolǵanda sodan bizge de bir ushqyny juqqan shyǵar. Men kóp ýaqyt ornymdy tappaı, tynym almaı, alasurǵan júrekke jaýap izdegen janmyn. Munyń taǵatyn qaıdan tabamyn, júregim nege eleýreýin qoımaıdy, munyń baılaýy ne eken dep izdenýmen, sharq urýmen boldym.
«Osynsha aqymaq bolǵanym
Kóringenge qyzyqtym.
Ǵadiletti júrektiń
Ádiletin buzyppyn.
Aqyl menen bilimnen
Ábden úmit úzippin;
Aıla menen amaldy
Merýertteı tizippin.
Jalmaýyzdaı jalańdap,
Ar, uıattan kúsippin..», dep Abaı aıtpaqshy kúndelikti tirlikte júrekke kir juqtyra bergen sekildimin. Meniń júregime meıirim men shapaǵat, parasat pen ulaǵat darytqan «Abaı joly» epopeıasy boldy. Osy ýaqytqa deıin men ony jıyrmadan astam ret oqydym. Bala Abaıdyń dana Abaı bolyp qalyptasý joldaryn uly jazýshy sonshalyqty nanymdy, sonshalyqty senimdi etip bere bilgen. Dalanyń kemeńger uldary Qunanbaımen ózara tartysyp júrse de, onyń balasynyń alar asýy bıik ekenin birden tanyp, «Endiginiń júgi sende qalar, balam. Jolyń bolsyn» dep Bójeı batasyn berse, sol Bójeıdiń asyna aralasyp, betin ashqan jas jigitke Qunanbaıdyń myqty qarsylasy Baısaldyń ózi: «Jaqsy aǵanyń zor dámesin ámse óstip aqtaǵaısyń! Aqtarsyń dep bilemin, shyraǵym! Tek ómir degen ıt jańsaq bastyrmasa eken. О́risiń alda, betiń durys!» dep bata berip, Abaıdyń betin aınytpaı boljaǵandary qatty áser etýshi edi... Biraq Abaıdyń ózin tereń tanyp, boıyma sińirip, júregime qondyrǵanym sońǵy eki jyldyń muǵdarynda ǵana...
– Siz meni tańǵaldyrdyńyz... Men sizdi Abaı muhıtyna kópten beri boılaǵan adam eken dep oılasam... Qazirgi zaman aǵymy danalyqqa emes, kerisinshe tasyrlyq pen topastyqqa burylyp bara jatqanda siz qalaı Abaıǵa bet buryp júrsiz?
– Ishimdegi aq pen qaranyń arpalysy, nege bulaı degen suraqtyń jaýaby tabylmaı júrgenin joǵaryda aıttym emes pe? Júregim birdeńeni ańsaıdy, biraq taǵat taýyp, tynshı almaıdy. Kóp ýaqyt janym sergeldeńde júrdi. Rýhanı azyq tappadym. Solaı, jan-dúnıem tebireniste júrip ar ilimi týraly áńgimeler estidim. Qazaqtyń «ardan attamaý» degen uǵymyna den qoıa bastadym. Almas Almatov, Tursyn Jurtbaı, Ulyqbek Esdáýlet sııaqty tereń oıly, aıtatyny mol aǵalarymnyń áńgimesin tyńdadym. Sodan lázzat alyp júrdim. Alla adamdy jaratqanda kókirek kózin ashyq qylady eken, al adam ony mal dep, dúnıe dep nemese basqa da pendeshilik lastyqtarmen ózi kirletip alady eken. Abaı: «Osynsha aqymaq bolǵanym Kóringenge qyzyqtym. Ǵadiletti júrektiń Ádiletin buzyppyn», dep aıtady ǵoı, men de biraz jyl qarjy baqylaý salasynda, odan qarjy polısııasy qyzmetinde, odan jeke bızneste istep júrip, júrek kózin bitep alǵanǵa uqsadym.
«Aqyl menen bilimnen
Ábden úmit úzippin;
Aıla menen amaldy
Merýertteı tizippin.
Jalmaýyzdaı jalańdap,
Ar, uıattan kúsippin», dep danyshpan aıtqandaı, men de pendeshilikke kóp aınalyppyn. Al júrekti kirden tazalap, pendeshilik usaqtyqtardan arshysań, barlyq qazynanyń ózi ishte turady eken. Abaı taǵy bir óleńinde: «Júregińe súńgi de, túbin kózde, Sonan tapqan – shyn asyl, tastaı kórme», deıdi emes pe? Demek bar asyldyń bári ózińniń júregińde eken, tek sony bulaq kózin ashqandaı arshı bilý kerek. Al júrek kózin ashý úshin adamǵa tereń oı, bilmekke qumarlyq kerek. Adam óziniń jalqaýlyqqa, jamandyqqa úıir qylatyn nápsisin jeńip, talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym sııaqty bes asyldy boıyna quısa, júrektiń kózi ashyla túsedi.
– Abaıdy taný jolynda Shákárimniń, Maǵjannyń, Sultanmahmuttyń jáne basqalardyń sózderin, olardyń da Abaı týraly pikirlerin únemi aıtyp júresiz...
– Bulaqtyń kózi ashylyp ketti ǵoı. Olardyń sózderi de oılarymdy tolyqtyra tústi. Jaıshylyqta baıqamaımyz, al tereń oıdyń shapaǵaty kúshti ǵoı. Olardyń bultartpas, dana sózderi men úshin Abaı álemin asha tústi. Árbir sózdiń maǵynasy, ishki ıirimi bar. Maǵjan aıtady ǵoı: «Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes, Bir sóziń myń jyl júrse – dámi ketpes. Qaradan Hakim bolǵan sendeı jandy Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes», deıdi... Aqyn Abaıdyń tamyryn tanytyp tur emes pe? Al Shákárim:
«Kel, jastar, biz bir túrli
jol tabalyq,
О́shpes ómir, taýsylmas mal bererlik.
Bir bilimdi danyshpan jan tabalyq,
Al endi olaı bolsa, kimdi alalyq,
Qazaqta qaı jaqsy bar kóz salarlyq?
Shyn izdesek – tabarmyz shyny ǵalym,
Jalynalyq Abaıǵa, júr, baralyq», – dep Abaıdyń bilimdi danyshpan ekenin tanytyp tur...
– Al Abaıdy tanytqan keńes zamanynyń da zertteýshileri kóp qoı, Muhtar Áýezovti aıtpaǵannyń ózinde «Abaıdy oqy, tańyrqa» degen Mekemtas Myrzahmet sııaqty ǵulamalardyń da eńbegi bar. Solarmen tanystyńyz ba?
– Joq. Men Abaıdy ózimshe, óziniń sózderinen tanyǵym keledi. Abaı eńbekterin taldaǵandar, pikir jazǵandar báribir ózderiniń zertteý alabyna buratyn sekildi. Onyń ústine keńes zamanyndaǵy zerttelgen eńbekterdiń ústinen sosıalıstik realızm baqylap otyrǵandyqtan olar taptyq múddelerdi kózdeıtini de anyq. Osy ádispen Abaı ilimin bura túsindirýi de múmkin. Men barlyq qazynany Abaıdan óz júregimniń tanymymen, óz túsinigimshe alǵym keldi. Onyń ústine Abaıdyń ózi:
«Aqyl senbeı senbeńiz,
Bir iske kez kelseńiz.
Aqsaqal aıtty, baı aıtty,
Kim bolsa, meıli, sol aıtty
Aqylmenen jeńseńiz.
Aıat, hadıs emes qoı,
Kúpir boldyń demes qoı,
Qansha qarsy kelseńiz.
Kóp orynda kórine aıtpa,
Bizdiń sózge erseńiz...
...О́ziń úshin úırenseń,
Jamandyqtan jırenseń,
Ashylarsyń jylma-jyl.
Bireý úshin úırenseń,
Bireý bilmes, sen bilseń,
Bilgenińniń bári – tul...», dedi emes pe? Árıne, Abaıdy zerttegen ǵalymdar da, ǵulamalar da túzý jolda shyǵar-aq, biraq men áli olardy oqyp kórgen joqpyn. Sonymen birge olardy oqýǵa umtylyp ta kórmedim. Men Abaıǵa ózdigimnen pisip barýym kerek. Men abaıtanýshy emespin, tek jan dúnıemdi jadyratýshymyn. Bireýdiń aıtqanyna ersem, meniń móp-móldir oıyma, taza dúnıeme kir juǵýy múmkin ǵoı. Qazir Abaıdy tereńdep tanyǵan saıyn onyń qudiretiniń kúshtiligi sondaı, men qazir úıde de, túzde de Abaısyz sóıleı almaı qaldym.
– Abaıdy tanymaıtyn adamdar haqynda ne aıtasyz? Olardyń da júregi, aqyly, qaıraty bar, endeshe nege olar Abaıdy uǵa almaıdy?
– Mundaılardy jaı adamdardyń ǵana emes, oqyǵan, bilimdi, tipti ǵylymı ataǵy zor adamdar arasynan da kórip qalamyn. «О́zim boldym» deıtin kóptegen sheneýnik ákim-qaralar da Abaıdy uǵa almaı, júregine apara almaı júrip, aqyldymsyp, kisimsip júredi. Ondaılarǵa qarap aıtylǵan Abaıdyń myna sózinen artyq jaýabym joq:
«Ol «boldym-aq» deı berer,
Bulǵaq qaǵyp basqanǵa.
Eleń qaǵyp elbirer,
Elertip kózdi aspanǵa.
Jaıy málim shoshqanyń,
Túrtkeninen jasqanba.
Bir ǵylymnan basqanyń
Keseli kóp asqanǵa...»
Ondaılarǵa sóz ótpesin men de bilemin. Júrekterin basqan kirdi arshýǵa tyryspasa, danalyq qaıdan jetsin... Abaı ondaılar týraly taǵy da bylaı deıdi:
«Kózinen basqa oıy joq,
Adamnyń nadan áýresi.
Sonda da kóńili tym-aq toq,
Jaıqań-qaıqań ár nesi...», deı kelip, ári qaraı:
«Júrektiń kózi ashylsa,
Haqtyqtyń túser sáýlesi
Ishtegi kirdi qashyrsa,
Adamnyń hıkmet keýdesi», deıdi. Barlyq pende óz júrekteriniń perdesin ashýǵa tyrysýy kerek, sonda ómir súrýiń de ońaı, qıyndyq ta jeńildeıdi, ózin de, ózgeni de mújýden, pále-jaladan da qashyq bolady, joly da ashylady.
– Júrektiń kiri ashylyp, Abaıdy tanyǵannan beri óz basyńyzda qandaı ózgeris bar?
– Maǵan ómir súrý jeńildedi. Kúıgelektik, kúıinish, kúırektik, ýaıymshyldyq sııaqty ózińdi ózi kúıdiretin jaman ádetterden aryldym. Sonyń arqasynda júregime salmaq túsirmeıtin boldym. Kásibimdi júrgizgende Abaıdan alǵan irilik, keńdik árqashan keń pishýge, keń tolǵaýǵa bastaıtyn boldy. Jan dúnıem jadyrady, boıymdaǵy meıirbandyǵym artty, aınalama shapaǵatymdy shashqym kelip turatynyn sezinemin. «Jan aıamaı kásip qyl» degenin istep, eńbekke degen qulshynysym artty, boıkúıezdigim joǵaldy. Jalqaýlyq, nadandyq degenderge shoshyna qaraıtyn boldym. Sanama jalǵan dúnıede tek jaqsylyq jasaý kerek degendi ábden túıdim. Men Abaıdy mektepte bir jyl emes, kem degende bes jyl oqytý kerek dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet, Alla sizdiń rýhanı tanymyńyzdy basqa da jandarǵa buıyrtsyn.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
