Mýzeı – azattyqtyń aınasy

Qazaq-orys qolóner mektebin ashý úshin jergilikti halyqtan jınalǵan qarajatqa mýzeı ornalasqan ǵımarat qurylysy 1879 jyldan bastalǵan kórinedi. Orynborlyq arhıtektor Evald Korftyń jobasyn oraldyq áriptesi Ivan Tes jetildirip, ǵımaratqa shyǵystyq sıpat bergen. Qolóner mektebinde sabaq 1884 jyly bastalǵan. Oral oblysynyń ár túkpirinen kelgen qazaq balalary osy jerde jatyp oqyǵan. Tańǵajaıyp sáýlet eskertkishiniń qazirgi jaıy týraly sál keıinirek toqtalamyz.

Batys Qazaqstan óńiriniń baı tarı­hyn jınaǵan mýzeı búginde 18 fılıa­ly bar ǵylymı keshenge aınalǵan. Bul jerden san túrli oqıǵaǵa kýá bolyp, ǵajap jádigerlerdiń syryna qanyǵasyz. Máselen, Oral qalasynyń talaıǵy tarıhynan málimet beretin Emelıan Pýgachev mýzeı-úıi Reseıdi dúr silkindirip, II Ekaterınanyń uıqysyn qashyrǵan «jalǵanpatsha» kúıeý bolyp túsken shańyraqta ornalasqan. Al 1833 jyly qazan aıynyń úsh kúnin Oral qalasynda ótkizgen uly orys aqyny túsken ǵımaratta qazir Pýshkın mýzeıi tur. Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetovanyń memorıaldyq murajaıy ornalasqan ǵımarat – 1930 jyldary qaharman qyzdyń ákesi, qazaqtyń aıboz arystarynyń biri, baspager, dáriger Ahmet Mamytuly turǵan, jetkinshek Mánshúktiń tabanynyń izi qalǵan baspana. Erekshe ónerimen este qalǵan sýretshi Sáken Ǵumarovtyń mýzeıi de qylqalam sheberi ómiriniń sońǵy kezinde eńbek etken, sheberhanasy bolǵan úı. Jympıtydaǵy Alash murajaıynyń 1918-1920 jyldary Kúnbatys Alashorda keńsesi otyrǵan, Jahansha men Halel bastaǵan arystardyń izi qalǵan ǵımarat ekenin bilseńiz, boıyńyzdy erekshe sezim bıleıdi. Al endi Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy da tarıhı topyraqta – XIX ǵasyrda Jáńgir han tý tikken Ordada, qum ishindegi qaraǵaı arasynda tur. Mýzeıdiń ishindegi jádiger ǵana emes, syrtqy ǵımaraty da osyndaı tarıhı syrǵa tunyp tur.

El bolý – mádenıetińdi túgendeý

Ata-babasynan qalǵan dúnıeni «tá­bárik», «atamnyń kózi» dep qas­ter­leıtin qazaq úshin mýzeı uǵymy áý bastan jat emes qoı. Tek kóshpeli turmys ol jádigerdi jarqyratyp jaıyp qoıyp, halyqqa kórsetýge mursha bermegeni ras. Alaıda pálen batyrdan, túgen áýlıeden qalǵan jádigerdi bir kórip, mańdaıyna tıgizip qaıtý úshin arnaıy jolǵa shyǵyp, zııarat qylatyn jurtpyz. Kezinde Jáńgir hannyń saraıynda bir bólme qarý-jaraq kórmesi bolǵan eken. Alasapyran kezde ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken sol jádigerdiń keıbiri qııandaǵy Qyrymnan, Baqshasaraıdan tabylyp jatyr.

Aq patsha taǵynan qulap, erkindik lebi eskende qazaq oqyǵandary «endi óz isimizdi ózimiz qolǵa alamyz» dep qýandy ǵoı. «Halyqty aǵartý jolynda medrese ashýmen ǵana qanaǵattanbaı, taǵy da túrli sharaǵa kirisý kerek. Kitaphana, teatr, mýzeıler ashý, gazet-jýrnaldy kóbeıtý qajet. ...Mýzeı dep ár halyqtyń túrli zamandarynan keleshekterine mıras bolyp qalǵan dúnıelerin hám ...túrli tıyn salymdaryn, aspap quraldaryn, ...qolónerlerin halyqqa kórsetý úshin qoıylǵan úıdi aıtady. Osy úıdegi zattardy kórip, ol halyqtyń oqý-ónerin qandaı dárejede ekenin bilemiz, úlgi alamyz. Endi basqa mádenı halyqtardaǵy syqyldy biz de mýzeı ashamyz degen úmit bar» dep jazǵan edi Ǵabdolǵazız Musaǵalıev 1917 jyly «Uran» gazetinde. Erikti el bolýdy eshkimge uqsamas óz mádenıetińdi túgendeý dep uqqan Alash arystarynyń kóregendiginen qalaı aınalmassyń!

Jankeshti jandardyń mekeni

Mýzeı – osy bir tylsym álemniń tuńǵıyǵyna boılap, kindigi baılanyp qalǵan jankeshti jandar qyzmet etetin erekshe meken. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin 1965-1982 jyldar aralyǵynda bas­qar­ǵan Urqııa Ershorıeva, 1984-2008 jyl­dary osy mekemege jetekshilik etken Sara Tanabaeva apalarymyzdyń sana­ly ómiri mýzeı salasynda ótken. О́lke tarıhynyń kózi tiri shejireshisi Sara Esqaıyrqyzyn keıingi jastar «Oral­dyń­ mýzeı apasy» dep ataıdy. Shyn má­ni­nde mundaı jandardyń halyq qazy­nasyn, tereń tarıhyn túgendeýge qosqan úlesi ushan-teńiz!

Oblys aýmaǵyndaǵy mýzeılerdiń tarıhyna kóz jiberseńiz, mýzeı isi keıbir áýlettiń tól isine, ıgi dástúrine aınalyp ketkenin kóremiz. Áıgili Orda mýzeıin uzaq jyl basqaryp, qıyr shettegi aýyldyń mádenı oshaǵyn búgingi Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhı­tektýralyq-etnografııalyq mý­zeı­-qoryǵy degen dárejege jetkizip ket­ken Temirbolat Maqymov aǵamyz­dyń­ ónegeli ómiri bir kitapqa júk. Bú­gin­de mýzeı-qoryqty Ǵaısa Temir­bo­lat­uly basqaryp otyr.

Qaztalov aýdanyna qarasty Kók­te­rek degen shaǵyn aýyldyń mýzeıin quryp, tirnektep jádiger jınaǵan Tóle­gen Seıitkereev muǵalimniń isi de ańyzǵa bergisiz edi. Qolǵa alǵan isine sheksiz mahabbat Tólegen aǵaıdyń ulyna qanmen, tárbıemen juqqan. Búginde Jaısań Tólegenuly basqaryp otyǵan Kókterek mýzeıi de ishi kirse shyqqysyz, ár buıymy sóılep turǵan rýhanııat oshaǵy.

Osy Qaztalov aýdanynda jer­gilikti basshy Kárim О́teǵulov 2008-2012 jyldary jasaqtaǵan Aqpáter ólketaný mýzeıi bar. Bul ashyq aspan astyndaǵy tehnıkalyq mýzeı deýge bolatyn erekshe ortalyq. Munda aýyl tarı­hy­nan bólek, tyń ıgerý kezinde paı­da­lanylǵan 60-qa jýyq tehnıka túri qoıylǵan.

Mýzeı degende til ushyna aldymen oralatyn jannyń biri – «Úzdik ólke­­tanýshy» belgisiniń ıegeri Aman­­jol Sálimov. Uzaq jyl aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynda qyzmet etken Aman­jol­ Saıasatuly jas kezinen-aq ólke tarı­hyna qumartyp, kóne jádiger dese ishken asyn jerge qoıatyn. О́zi jınaǵan asa qundy buıymdardyń bir tobyn erterekte Ulttyq mýzeı qoryna aqysyz-pulsyz syılaǵan aǵamyz áýeli ózi týyp-ósken Bazartóbe aýylynda, keıin Jańaqala aýdanynyń ortalyǵynda tyńnan mýzeı ashty. Dál qazir Terekti aýdanynyń ortalyǵynda jańa mýzeı­ quryp jatyr. Ol jaqynda Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıiniń bir fılıaly retinde ashylyp, qyzmetke kirispek.

Jeke adamnyń eńbegi degende Aqjaıyq aýdanyna qarasty shaǵyn ǵana Atameken aýylynda «Jeruıyq» atty shaǵyn mýzeı ashyp, jergilikti mektep oqýshylaryna rýhanı-pat­rıot­tyq­ tárbıe berip otyrǵan Jánibek Ábil­peıisovti aınalyp óte almaısyz. Shyńǵyrlaý aýdandyq tarıhı-ólke­taný mýzeıiniń meńgerýshisi Tilegen Qalıev te týǵan jeriniń tarıhyn túgendeýde jarǵaq qulaǵy jas­tyqqa tımeı júrgen jannyń biri. Al 2020 jyly Qaratóbe aýdanynyń ortalyǵynda óz qarjysymen Alash jáne ólketanýshy, aqyn-jýrnalıst Qaıyr­jan Hasanovtyń tarıhı-ólke­taný mýzeıin ashqan aǵaıyndy Hasa­nov­tar­dyń eńbegi de aıta qalardaı erlik edi. Mýzeı isi – jankeshti jandardyń taǵ­dyry degende osyndaı tulǵalar aldymen oıǵa oralady.

Kóne murajaı kómek suraıdy

Aq Jaıyq ólkesiniń barlyq aýdanynda 18 fılıaly bar Batys Qazaq­stan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi – óńirdiń arǵy-bergi tarıhyn túgel «jyrlap beretin» asa úlken mádenı keshen. Mýzeıdi on jylǵa taıaý ýaqyt bas­qa­ryp kele jatqan Mırbolat Ersaev­ty da osy salanyń maıtalmany, óz isine jan-tánimen berilgen azamat der edik.

– Búginde Batys Qazaqstan obly­sy mýzeıiniń qorynda 117 374 já­di­­­ger bar. Jalpy, oblystyq mýzeıler boıynsha jádiger sany – 211 421-ge jetedi. Ortalyq mýzeı otyr­ǵan ǵımaratymyzdyń kólemi – 839,3 sharshy metr. Osy jerde 8 zalda túrli taqyrypqa ekspozısııalyq kór­meler jabdyqtap, kórermen naza­ry­na usynamyz, – deıdi Mırbolat
Bı­jan­uly.

Aıta keteıik, mýzeıde arheolo­gııa, ortaǵasyrlyq Altyn Orda kezeńi jáne Jaıyq qalashyǵynyń paıda bolýy, Kishi júz tarıhy, Bókeı Ordasy dáýiri, Keńestik dáýir kezeńi, Batys Qazaqstan obly­synyń bilim men ǵylym, óner men mádenıet salalarynyń damý tarı­hy, etnografııa, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń táýelsizdik tarıhy se­kil­di zaldar bar. Bul zaldardyń qaı-qaı­sysy da qaıtalanbas qundy jádi­gerlermen kóz tartady. Ásirese kóne sarmat-savromat dáýirine qatys­ty­ buıymdar, áıgili Taqsaı hanshaıymy, ortaǵasyrlyq Jaıyq qala­shy­ǵy­nan tabylǵan jádigerler, Qazaq han­dy­ǵynyń qurylýy men qazaq halqy­nyń qalyptasý tarıhy, qazaq tarı­hyn­daǵy sońǵy handyq qurylym – Bókeı Ordasy kezeńi kelýshilerdiń as­qan qyzyǵýshylyqpen qaraıtyn ta­qyryby. Sondaı-aq Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, Dáýletkereı Shyǵaı­uly, Dına Nurpeıisova, Seıtek Ora­za­lyuly, t.b. óner tarlandary,­ Syrym Datuly jáne Isataı-Maham­bet­ bastaǵan qazaq halqynyń ult-azat­tyq­ kúresi, Alash qozǵalysy, keńes dáýi­rinde osy ólkeden shyqqan aıtýly tulǵalar haqyndaǵy árbir derek, árbir jádiger de erekshe qymbat.

Statıstıkalyq derekterge qarasaq, mýzeıge kelýshiler sany 2001 jyly 76 myń­ adam bolypty. Keıin jyl saıyn tó­mendep, 2008 jyly 31 342 adamǵa tú­sip qalǵan. Alaıda sol jyldan bas­­tap qaıta kóterilip, kelýshi sany kóbeıe bastaǵan. Bul mýzeı jumysyn qaıta quryp, zamanaýı tehnologııamen jabdyqtaý, jańasha uıymdastyrýdyń arqasynda bolǵany anyq.

Áıtkenmen, ortalyq mýzeı otyr­ǵan oryn HIH ǵasyrda salynǵan kóne ǵıma­rat ekenin aıttyq. Mýzeı qorynda saq­taýly 100 myńnan asa jádigerdi tolyq kórsetýge múmkindik joq. Sony­men qatar mýzeı ǵımaraty kóp­ten jóndeý kórmegendikten tozy­ǵy­ jetip, tóbesinen sý ketip tur. Oral­dyń ortalyq kóshesiniń boıynda tur­ǵan­dyqtan, dańǵyl boılap ótken aýyr kólikterdiń salmaǵynan mýzeı ǵıma­ra­ty­ dirildep, ornynan qozǵalyp kete jaz­daıdy. Mýzeıge úlgi jobadaǵy arnaıy oryn qajettigi talaıdan beri aıty­lyp keledi. Tym bolmasa qazirgi ǵıma­ratqa kúrdeli jóndeý jasaý qajet-aq.

Mýzeı kóptik etpeıdi

Sonymen mýzeı mádenıeti – mem­le­­kettiń irgetasyn bekitip, tarıhı tereńdigin tanytatyn mańyzdy sala ekenin túsindik. Tulǵanyń boıynda mýzeı mádenıetin qalyptastyrý mektep qabyrǵasynan bastalady. Alǵashynda mektepte ashylyp, keıin óz aldyna úlken murajaıǵa aınalyp ketken mysaldar da jeterlik. Jalpy, Batys Qazaqstan oblysynda mektep mýzeıleriniń qozǵalysy jaqsy damy­ǵan. Bulardyń ishin­de Qaztalov aýda­ny Qoshankól aýyly Ǵalı Begalıev atyndaǵy orta mekteptiń tarıhı-ólketaný mýzeıi, Jánibek aýdany ortalyǵyndaǵy №1 mektep murajaıy, Aqjaıyq aýda­ny Ǵabdolla Mahambetov atyndaǵy orta mektep mýzeıi, Oral qala­sy­na qarasty Krýgloozernyı orta mek­te­biniń murajaıy, Aqjaıyq aýdany­ Ata­me­ken aýylyndaǵy Jeruıyq mýzeıi se­kil­di ataǵy alysqa ketken nysandar az emes.

Kópshilik kóp nazar aýdarmaıtyn­ ve­doms­tvolyq, salalyq mýzeıler de­ ólke­ tarıhyn túgendeý isine úl­ken úles qo­­syp júr. Mysaly, Oral­ qalasynda te­mirjol tarıhy­ mý­zeıi, oba aýrý­la­rymen kúres meke­me­siniń, órt són­di­rý mekemesiniń, oblys­tyq­ polısııa departamentiniń óz mura­jaıy bar ekenin bilemiz. 2017 jy­ly 100 jyl­dyǵy ­qarsańynda «Ja­ıyq Press» medıa­holdınginiń jany­nan aqparat mýzeıi ashylǵan bola­tyn. «DANA» ǵylymı-zertteý orta­ly­ǵy­nyń basshysy Jantas Safýllın Oral qalasynda Ulttyq baspasóz tarı­hy mýzeıin ashý jóninde bas­tama kó­terip, tıisti oryndarǵa birneshe már­te usynys hat joldaǵan edi. «Buǵan tolyq negiz bar. 1911 jyly­ Batys Qazaqstan oblysynda,­ Oral qalasynda «Qazaqstan» atty gazet basylyp, 1913 jylǵa deıin shyǵyp turdy. Bul basylym – qazaq zııalylarynyń ózderi bas qosyp, uıymdasyp shyǵarǵan, baryn­sha jú­ıe­li shyǵyp, qazirgi qazaq jeriniń bar­­lyq­ aýmaǵyna taraǵan tuńǵysh ga­zet bola­tyn», deıdi Jantas Na­bıol­lauly.

Aıtpaqshy, osydan biraz jyl buryn Qazta­lov aýdanyndaǵy Qoshankól aýy­lynda «Sáıgúlik» atty mýzeı ashyl­ǵany habarlandy. Qoshankól orta mektebiniń muǵalimi Gúlnaz Aıtqa­lıeva­nyń uıymdastyrýymen, aýyl kásip­keri Meńdihan Qalyquly syndy aza­mattardyń qoldaýymen ashylǵan mýzeıde tek qana jylqyǵa qatysty jádigerler qoıylǵan. Osynaý keremet ıdeıa keıinnen turaqty demeýshi bolmaýy saldarynan sál toqyrap qalǵandaı.

Qazaqstannyń jalpyulttyq qa­sıet­ti nysandary tizimine kirgen Dádem ata – Jumaǵazy haziret zıraty ba­synda byltyr Din tarıhy mýzeıi ashyl­ǵan edi. «Dádem ata» qoǵamdyq qory jáne belsendi azamattar kúshimen jasaq­talǵan bul mýzeıde repressııaǵa ushy­raǵan din qaıratkerleri týraly kór­me ashyldy. Bul da bir erekshe, qol­dar­lyq bastama!

Jalpy, mýzeı jumysyn tiriltetin – oǵan bas tirep keletin kórermen halyq ekeni sózsiz. Sondyqtan eleýli tarıhı orynǵa baılanysty bolmasa, mýzeı negizinen halyq sany kóp eldi mekenderde ashylady. Degenmen, mýzeıge jan bitiretin – jankeshti mýzeıshi, óz isin súıetin maman ekeni sózsiz.

P.S. Osy maqala gazetke basylyp jatqanda Batys Qazaqstan oblys­tyq­ tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bas­shysy Mırbolat Ersaev súıinshi ha­bar jetkizdi: oblystyq mýzeı ǵı­ma­ra­tyn kúrdeli jóndeýge qarjy bóli­netin bolypty.

Batys Qazaqstan oblysy