Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qazirgi kezde halqymyzdyń sany 20 mıllıonǵa jýyqtap qaldy. Muny mamandardyń birazy halyqtyń tabıǵı ósimi jáne halyqaralyq mıgrasııalyq úrdistermen baılanystyrǵan bolsa, ǵalymdar jaǵy demografııany halyq sanymen shektep qoıýdyń durys emestigin, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn demografııalyq ǵylym turǵysynan tereńnen zertteý qajettigin alǵa tartady. Osy baǵytta Ekonomıka ınstıtýty mamandary maqsatty baǵdarlamasyn oryndap, qorytyndysyn «Qazirgi zamannyń áleýmettik demografııalyq problemalary jáne Qazaqstannyń ulttyq múddeleri» taqyrybyndaǵy konferensııada jarııa etken bolatyn.
Qazirgi kezde aımaqtardyń teńgerimdi damý máselesine joǵary palata depýtattary da nazar aýdaryp otyr. Osy oraıda Senattyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Nurtóre Júsip bıýdjettik baǵdarlamalardy qabyldaý kezinde elimizdegi demografııalyq ósim men kórsetkishter eskerile bermeıtinin alǵa tartty. Halyq qalaýlysynyń pikirine súıensek, óńirlik damý baǵdarlamalarynda úılespeýshilikter oryn alyp otyr.
– Respýblıka turǵyndaryn jumyspen, baspanamen qamtamasyz etip, áleýmettik jaǵdaı jasaý demografııaǵa tikeleı áser etetin faktor. Jaqynda ǵana Senat depýtattary Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynda kúndelikti bolyp jatqan ózgeristerdiń kýási boldy. Prezıdent Áleýmettik kodekske qol qoıdy. Osyǵan oraı otbasynyń sıfrly kartasy engizilip otyr. Nátıjesinde, 11 mln adam esepke alynǵan bolsa, zeınetaqy aýdarymdary boıynsha naqty jumysy, jaǵdaıy bar degenderi 6,5 mln adamdy quraıdy. Al balalar, zeınetkerler men NEET canattaǵy jastardyń kórsetkishterin qarastyrǵanda ózekti máselelerge kóz jetkizýge bolady. Ásirese, soltústik aımaqtarda jumys qoly jetispeıdi. Almaty, Túrkistan, Qyzylorda, Jambyl, Batys Qazaqstan oblystarynda halyqtyń ósimi joǵary desek, demografııalyq ósimi jaǵynan qalyńqy aımaqtar da bar. Sondyqtan ishki mıgrasııalyq, demografııalyq máselelerge naqty kóńil bólý qajet, – dedi senator.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aıgúl Beregenovanyń aıtýynsha, elimizdegi ǵylym men joǵary bilimniń qazirgi jaǵdaıy demografııalyq ósimniń syn-qaterlerine daıyn emes. Búginde joǵary oqý oryndary stýdentteriniń sany 2000 jylmen salystyrǵanda 30 paıyzǵa ósip, 575,5 myń adamǵa jetken. Stýdentterdiń 55 paıyzy, sheteldik stýdentterdiń 70 paıyzy úsh iri qalada shoǵyrlanǵan. Ǵylym salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń 60 paıyzy Almaty men Astanada jumys isteıdi. Úsh megapolıs bilim ǵana emes, jumyspen qamtý maqsatynda da ishki kóshi-qonnyń, ásirese jastar turaqtaıtyn ortalyqqa aınaldy. Bul demografııalyq teńsizdikti qalyptastyryp, birqatar aımaqta jastar men jumys kúshiniń jetispeýshiligine ákeldi. Al 2016 jyldan bergi aralyqta 5-9 jastaǵy balalar 1,9 mıllıondy qurap, úlesi joǵary sanatqa enip otyr. Bul kórsetkish 18-22 jastaǵylardan 2 ese kóp. Osyny eskere otyryp, tipti joǵary bilimmen qamtýdyń qazirgi deńgeıinde (62 paıyz) 2030 jylǵa qaraı joǵary oqý oryndary stýdentteriniń sany shamamen
1 mln-ǵa jetip, 2 esege jýyq ósedi degen boljam bar. Osy oraıda sapaly joǵary bilim, stýdentter aýdıtorııasyn zertteý isine mańyzdy resýrstar qajet. Eger bul úrdis tıisti dárejede zerttelmeıtin bolsa, jastardyń shetelge ketý úrdisi jalǵasa bermek.
Adam resýrsy – memleket úshin zor mańyzǵa ıe qundylyq. Ekonomıka ınstıtýtynyń bas dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Ázimhan Satybaldınniń aıtýynsha, Qazaqstan tarıhı damýynda birqatar demografııalyq daǵdarysty bastan keshirdi. Saldary urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp jatyr. Al onyń ornyn toltyrý úshin onjyldyqtardyń ózi azdyq etedi. Sondyqtan áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar men ulttyq múddeni iske asyrý sharalary adam resýrstaryna baǵyttalýy kerek.
– 1999 jylǵy birinshi sanaq boıynsha halyq sany 1989 jylmen salystyrǵanda 16,4 mln-nan 14,98 mln-ǵa deıin tómendep, 1,5 mln-ǵa azaıǵan. Al halyq sanyn tolyqtyrý úshin arada 12 jyl qajet boldy. 2021 jylǵy sanaq boıynsha halyq sany 19 mln-nan asyp, 30 jylda 2,7 mln-ǵa ósti. Bul kezeńde elden 3,8 mln adam ketip, 1,6 mln adam kelgen. Osyǵan qaramastan, Qazaqstan demografııalyq ósimdi qamtamasyz ete aldy. Týý kórsetkishi artty. Eger 1999 jyly bir áıelge shaqqanda 1,8 baladan kelse, qazirgi kórsetkish 3,3-ti qurap otyr. Alaıda bul jerde aımaqtyq demografııalyq teńgerimsizdiktiń oryn alyp otyrǵanyn aıta ketý kerek, – dedi Á.Satybaldın.
Demografııalyq áleýetin arttyrý demografııalyq zertteýler men boljamdardyń, demografııalyq úrdisterdiń sapasyna baılanysty desek, áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası reformalar, memlekettik josparlaý men bıýdjet qabyldaý barysynda osy faktorlar qaperge alynýǵa tıis.
– Búginde álemde qala turǵyndarynyń sany ósip barady. Elimizde qala men aýyl turǵyndarynyń araqatynasy ózgerip jatyr. 2009 jyldan 2021 jylǵa deıin qalalyqtardyń sany – 61,2 paıyzdy, aýyldyqtardyń úlesi 38,8 paıyzdy qurap, qala halqy 30,1 paıyzǵa ósken, al aýyl halqy bar-joǵy 412 myń adamǵa kóbeıgen. Sonymen qatar ýrbanızasııalyq qaterler de tıisti dárejede baǵalanbaı otyr. Ýrbanızasııa tıisti ekonomıkalyq bazasyz jedel ekonomıkalyq ósim men sapaly ómirdi qamtamasyz ete almaıdy. Iri qalalarda teńsizdikter oryn alyp, qylmys órshigen, qoǵamdyq kólik barmaıtyn aýdandar paıda bolyp jatyr. Qazir elimiz synaqqa toly tarıhı kezeńde tur. Sondyqtan adam kapıtalyn arttyrýǵa baılanysty jańa múmkindikterdi jedel ıgerip, soǵan beıimdelý qajet, – deıdi ǵalym.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Farıda Áljanovanyń aıtýynsha, qazirgi demografııalyq jaǵdaı kóptegen ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası, mádenı faktorlardyń áserinen qalyptasqan. Bul rette 1990 jyldan beri qaraı halyq sany kóp ózgeriske ushyraǵan.
– Al ony qalpyna keltirý úshin arada 20 jyldaı ýaqyt qajet boldy. Týý kórsetkishteriniń eń tómen kezeńi 1990 jyldarmen tuspa-tus keledi. Aldaǵy ýaqytta naqty áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister júzege aspasa, osy jaǵdaı qaıtalanýy múmkin. 1990-1999 jyldar aralyǵynda qyzdardyń sany tómendegen. 2009 jylǵa qaraı kóptegen aımaqta bul kórsetkish edáýir jaqsarǵanymen, 2020 jyldyń basynda 15-19 jastaǵylardyń sany 20-24 jas aralyǵyndaǵy áıelderge qaraǵanda azaıǵan. Mundaı jaǵdaı 2050 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Osy oraıda belsendi reprodýktıvti jastaǵy áıelder sanyna nazar aýdaryp, 4 nemese odan da kóp balasy bar otbasylardy qoldaý qajet, – deıdi F.Áljanova.
Elimizdegi demografııalyq ósimge qaramastan, onyń saldarynda ala-qulalyq bar. О́ńirlik jáne áleýmettik teńsizdik saldarynan ishki kóshi-qon qarqyn alyp barady. Kóshi-qon kóbinese májbúrli túrde iske assa, al ýrbanızasııa kerisinshe erikti túrde júrip jatyr. Halyqtyń úsh megapolıske qaraı tolassyz aǵylyp jatqan jaıy bar. Kóshi-qon jáne jer qunarynyń tómendeýi saldarynan jekelegen óńirlerdiń, sonyń ishinde shekara mańyndaǵy aımaqtardyń depopýlıasııasy júrip jatyr. Bul jumys kúshiniń jetispeýshiliginen aýmaqtardyń damýyna kedergi keltirip otyr. Ekonomıka mınıstrliginiń deregine súıensek, taıaý ýaqytta 3 myńǵa jýyq aýyl joıylýy múmkin. Aýyl máselesi kóbine jermen baılanysty bolǵandyqtan, jerdi paıdalanýdy shekteý, jaıylymdardyń jetkiliksizdigi, ekologııalyq zardaptar sııaqty máseleler de boı kórsetedi. Bul faktorlardyń ishinde bilim alýdyń da áseri bar. Sondyqtan turǵyndardy qol eńbegi tapshy óńirlerge kóshirý, aýyldarǵa mamandardy tartý jónindegi baǵdarlamalardy ázirleý kezinde qonystanýdyń resmı mártebesimen qatar shekara, tabıǵı ósim, demografııalyq ornyqtylyq, halyqtyń tyǵyzdyǵy, etnodemografııalyq teńgerim sııaqty ólshemder nazarǵa alynýy qajet.
О́kinishke qaraı, qabyldanǵan erejeler, baǵdarlamalar ádette uzaqmerzimdi demografııalyq múddelerdi eskere bermeıdi. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyna qatysty zańnamalar osal aýmaqtardyń turaqty demografııalyq damýyna jetkilikti dárejede yqpal ete almaıtyndyqtan, qazirgi zamanǵy qonys aýdarý baǵdarlamalary áleýmettik shıelenisterdiń astyrtyn qaýpin týǵyzyp otyrǵanyn joqqa shyǵara almaımyz.
ALMATY
