Sút máselesin «sútteı uıyta» alamyz ba?

Elimizde sút jáne sútten jasalǵan ónimdermen aınalysatyn 200-ge jýyq óndiris orny jyl saıyn 5 mln tonnadan asa sút óndirip, ótken jyly 96%-dy quraǵan. Atalǵan ónim túriniń belgili bir bóligi syrtqy naryqqa shyǵarylsa, al ishki naryqtaǵy satylym baǵasy aı saıyn ózge­rip otyrady. Elimizdegi ın­ves­tısııanyń jyldan-jylǵa ósýi­ne qaraǵanda, otandyq taǵam ónim­derine aıryqsha kóńil bóli­nip, básekelestikti arttyrý ke­rek sekildi. Sonda shetten ke­le­­tin azyq-túlik ónimderimen sapa jaǵynan da, baǵa jaǵynan da ıyq tiresip, tutynýshylar qajet­tiligin qanaǵattandyratyn ózimizde óndirilgen ónimge sura­nys ta kóbeıer edi. Búgingi kúni kórshiles Reseı, Belarýs jáne Qyrǵyzstan eliniń arzan baǵadaǵy sút ónimderi saýdanyń qaı salasy bolmasyn nyqtap ornyqqandaı, ony jyljytý da ońaılyqqa soqpaıdy-aý. Buǵan baqylaý qoıylmasa, aldaǵy ýa­qyt­ta otandyq sút óndirisiniń aqsaıtyn túri bar.

Bıylǵy jyly Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi fermerlerge sýbsıdııany iske asyrýda kólem faktisi boıynsha tó­lem túrleri engizilgen norma belgiledi. Mınıstrlik ókil­de­ri sút óndirýshilerge sút-ta­ýar fermalaryn salýǵa ınves­tı­sııa­lyq salymdardy sýbsıdııalaý jónindegi jumysty jalǵas­ty­­ryp, jergilikti atqarýshy or­­gan­darǵa áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń tu­raq­tandyrý qorlaryn qurý úshin bólingen qarajattyń bir bóligin aınalym shemasy boıynsha paı­dalanýǵa usynǵan bolatyn. Ar­tynsha, sút ónimin óndirýshiler óz kelispeýshilikterin bildirdi.

Ekonomıst-sarapshy Ermuqan Mádıev «bizdiń elimizde sharýa qojalyqtarynyń 90 pa­ıy­zy – jekemenshik. Shıki sút ón­­­di­­rý kólemi jaǵynan joǵary bol­ǵanymen, odan daıyn ónim óndirý tómen bolyp tur. Búgingi kúni sút ónimderiniń 55,5 pa­ıyzy – Reseıden, 25 paıyzy – Qyrǵyzstannan jáne 4,4 pa­ıyzy Belarýs elinen tasymaldanady. Ishki naryqty ımport basyp alyp otyrǵanda otandyq ónimge suranys qaıdan artsyn. Jekelegen otandyq sút óndirý­shi­lerdiń qolynda sapaly tehnıka az, eń sońǵy daıyn ónimge deıin jumys isteıtin klasterlik uıym da kóńil kónshitpeıdi», degeni bar.

Qazaqstan Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaqtyń quramyn­daǵy sút óndirisin qarqyndy damy­typ otyrǵan elderdiń qata­rynda. «Sút jáne sút ónim­de­­riniń qa­ýip­siz­digi týraly» 033/2013 Keden odaǵynyń tehnı­ka­lyq reg­la­mentine sáı­kes jumys júrgizip keledi. О́tken jyly Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq komıssııasynyń 2022 jylǵy 23 mamyrdaǵy № 84 sheshimimen 98 bólimdi qamtıtyn memleketaralyq standartty ázir­­leý jóninde baǵdarlama qa­­byl­danyp, sonyń arasynda biz­diń elimiz 19 memleketaralyq standart ázirleýdi óz mindetine aldy. Onyń ishinde altaýy negizgi ónimge arnalǵan, ekeýi Qyrǵyz elimen birlesip ázirlenetin stan­dart bolsa, on úsh standart ba­qylaý ádisterine tıesili. Atal­ǵan jobanyń aıaqtalý kezeńi keler jylǵa josparlanyp otyr.

Sonymen taıaýda Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstri Erbol Qara­shókeev Úkimet otyrysynda 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­masyz etý josparyndaǵy 31 is-sha­ranyń 17-si ónim óndirý kóle­min ulǵaıtý men agrarlyq ǵylymdy damytýǵa jáne taýar­lar­dy saqtaýǵa, 7-i azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaq­tandyrýǵa, taǵy 7-i azyq-túlik ta­ýarlarynyń qaýipsizdigi men sapasyna baǵyttalǵanyn, sol 31 is-sharanyń 11-i ótken jyly oryn­dalyp, qalǵan 20 is-shara­ny júzege asyrý 2023-2024 jyl­­dar­ǵa belgilengendigin aıtty. Jal­py, byltyrǵy jyldyń qo­ry­­­tyndysy boıynsha azyq-tú­lik óndi­risiniń kólemi 3,9%-ǵa ósip, 2,9 trln teńgeni quraǵan.

«Bul rette azyq-túliktiń ne­giz­gi túrlerine jatatyn ósimdik maıy, un, makaron ónimderi, jarma, shujyq ónimderi men qantty óndirý boıynsha ósim baı­qa­la­dy. Sonymen qatar óndi­ri­si tómendegen birqatar sút ónim­­deriniń ishinde sary maı, sút, irim­­shik, súzbe jáne ashytylǵan sút ónimderi ekendigin, osy sút ónimderin óndirýge arnalǵan shıkizat bazasyn keńeıtý úshin óńirlik ÁKK arqyly iri taýarly-sút fermalarynyń qurylysyn jeńildikpen qarjylandyrýda Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesine súıenip, joba iske asyrylyp otyr. Nátıjesinde, otandyq sút zaýyttary sapaly shı­kizatpen qamtamasyz etilip, sútke degen ımporttyq táýeldilik aıtarlyqtaı tómendegen. Bıyl óndiristik qýaty jylyna 373 myń tonna sútti quraıtyn 65 taýarly-sút fermasyn qurýǵa 100 mlrd teńge bólý josparda bar. Aldaǵy ýaqytta qosymsha 50 taýarly-sút fermasyn salýǵa 113 mlrd teńge kóleminde qarajat qajet etiledi», degen edi mınıstr.

Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginiń sońǵy málimetine qara­ǵan­da, sary maıdyń ortasha ba­ǵa­s­y 1 kg-ǵa 3 636 teńgeni, pas­ter­lengen súttiń 2,5% – 1 lıtri 370 teńgeni, aıran 2,5% – 406 teńgeni, irimshiktiń 1 kg – 2012 teńgeni qurady. Osy esepten sút ónimderine degen baǵanyń ósimi bylaısha óristedi. Jyl basynan beri sary maı – 104,8%, pasterlengen sút – 108,9%, aıran 2,5% – 110,2%, irimshik – 103,8%-ǵa qymbattaǵan. Sút ónim­deriniń ózindik qunyna, ıaǵnı ba­ǵaǵa ónimniń maılylyǵy men sút óńdeý ádisi (pasterleý, ýltrapas­terleý nemese zararsyz­dandyrý) áser etken.

Elimizdegi sút óńdeıtin kásip­oryndar 573 myń tonna óńdel­gen sút, 230 myń tonna ashytylǵan sút, 25 myń tonna sary maı, 36,7 myń tonna irimshik pen súzbe, 8 myń tonna qurǵaq sút jáne 41,3 myń tonna balmuzdaq óndirgen. Otandyq óndiris esebinen óńdel­gen sút – 98%, ashytylǵan sút – 89%, sary maı – 86,4%, irimshik pen súzbe – 53% qurady. Ishki tuty­nýda ımporttyń úlesi irim­shik pen qurǵaq sútte joǵary baǵany kórsetip, irimshik – 51%, qurǵaq sút – 83,4% boldy. Sút óńdeý­shi kásiporyndarǵa aýyl sharýa­shylyǵy ónimin tereń­dete óńdeý úshin ony satyp alý shyǵyndaryn sýbsıdııalaý baǵ­darlamasy sheńberinde memle­ket­tik qoldaý kórsetilip otyr.

Máselen, sary maı, qatty irimshik, qurǵaq sút óndirisi úshin satyp alynǵan árbir súttiń lıtri­ne sýbsıdııa tólenedi. О́tken jyly 118 kásiporyn 9,8 mlrd teńge somasyna sýbsıdııa alǵan. Atal­ǵan baǵdarlama aıasynda óńir­lerge sary maı óndirisi – 9,4 myń tonnasyna 7 584,1 mln teńge, qatty irimshik – 4,8 myń tonnasyna 2 040,2 mln teńge jáne qurǵaq sút – 1,6 myń ton­na­ǵa 219,5 mln teńge somada sýbsıdııa berilgen. Bıylǵy jyly 11,2 mlrd teńge jergilikti bıýdjetten bólý qarastyrylýda.

Osy oraıda, atalǵan mınıstr­liktiń mamandary «taýar óndirý­shi­lerdiń qoımalaryndaǵy óndi­ril­gen ónim kólemi týraly derekteriniń sýbsıdııa alýyna usynylǵan eseptilik derekterine sáıkestigin elektrondy shot-faktýralar sııaqty ashyq jáne tıimdi baqylaý quraldarynyń joqtyǵyna baılanysty tekserý qıyn», deıdi. Sondyqtan sýbsıdııalaýdyń jańa erejeleri jobasynda sary maı, qurǵaq sút jáne qatty irimshiktiń satylǵan kólemine sýbsıdııa tólenetin norma engizildi. Daıyn ónimdi ótkizý kezinde sýbsıdııalar tóleý máselesi de sýbsıdııalaýdyń aqparattyq júıesinen alynǵan elektrondyq shot-faktýramen rastalady. Buǵan qosa, shıkizat bazasyn damytýda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy men sapaly ónimderdi arttyrýǵa sýbsıdııa bólinedi. Sońǵy 7 jylda sútti mal sharýashylyǵyn damytý úshin sýbsıdııa kólemi 2016 jylmen salystyrǵanda 1,8 esege 22,5 mlrd teńgege deıin artqan (2016 jyly 12,1 mlrd teńge).

Memleket tarapynan aýyl­shar­ýashylyq salasyna jyl­dar boıy qoldaý kórsetilip keledi.Al elimizdegi sút óndirý­shi­lerdiń bıylǵy jylǵa bólgen sýbsıdııa tártibine kóńilderi kón­shi­meı otyr.

Sonymen tolyqqandy sheshi­min taba almaı otyrǵan sút óni­mi­ne baılanysty jaqynda Pre­mer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarın sút óndeýshi kásipkerler men birlestik ókilderi arasynda ótki­zil­gen keńeske qatysyp, qor­da­lanǵan máselelerdi birlese tal­qy­lady.

«Qazaqstan sút odaǵy» zań­dy tulǵalar birlestiginiń bas­shy­sy Vladımır Kojevnıkov «Aýyl shar­ýashylyǵy mınıstrligi sút óńdeý kásiporyndary sút óndi­ri­siniń maýsymdylyǵyna táýeldi ekenin eskermegen. Taýar­lyq sút­tiń qolda bar kólemi sút za­ýyt­­tarynyń jyl boıy júk­tel­ýin qamtamasyz etpeıdi. О́ń­deý­shi­lerge maýsym ishinde shıki­zat satyp alýǵa, elimizde sapaly da qoljetimdi sút ónimderimen qamtamasyz etýge qarajattyń bol­ǵany mańyzdy. Shıki sút sa­typ alý jáne ónim shyǵarý úshin ón­dirýshilerge sýbsıdııa jaz mez­gi­linde qajet. Oryn alyp otyr­ǵan syrtqy faktorlar áse­ri­­nen shıkizat baǵasy únemi ósý ús­tinde. Máselen, sońǵy eki jylda súttiń shıkizat quny 61%-ǵa, sary maıdyń shıkizat quny 45,5%-ǵa ósti. Kásipkerlerdiń esep­teýinshe, 1 kılo sary maı óndi­rý úshin 22 lıtr shıki sút qajet. Osydan-aq ónimniń tek shıkizattyq ózindik quny shamamen 4 myń teńgeni quraıdy. Bul – kásiporyndardyń rentabeldigi men basqa da shyǵyndaryn esepke almaǵandaǵy kórsetkish. Sút óńdeýshiler AShM-niń qaıta óńdeýdi sýbsıdııalaýǵa engiz­gen jańa tásilderi salanyń jaǵ­da­ıyn aıtarlyqtaı nasharlatyp, báse­ke­ge qabilettiligin tómen­de­tedi, jazǵy kezeńde shıkizat sútin satyp alý múmkindiginen aıyryp, ónimniń qymbattaýyna alyp ke­ledi. Elimizde sútti qaıta óń­deýge jáne halyqty sút ónim­derine degen suranysyn qanaǵat­tandyrýǵa barlyq qajetti qýat jeterlik, desek te zaýyttarǵa shıkizat ónimin jetkizý tapshy. О́ıtkeni shı­kizat resýrs­ta­­rymyz óńdeý múm­kin­diginen kenje qalyp jatyr. Munyń bir­­­neshe sebebi bar, biraq eń bas­tysy taýarlyq súttiń jetis­peý­­shiliginen týyndap otyrǵan jaıt. Qazirgi tańda óńdeýge ji­be­riletin súttiń 50 paıyzy jeke qo­salqy sharýashy­lyqtarda óndi­ri­lip, olar Keden odaǵynyń teh­nı­kalyq reglamentiniń talap­ta­ryna saı emes», degen edi. Ol sonymen qatar kórshiles Re­seı men Belarýste sút salasyna sýbsıdııa áldeqaıda kóp bó­linip, osy elder tarapynan ımporttyń joǵary bolýy da sodan ekendigin, búgingi kúni qurǵaq súttiń baǵasy 33%-ǵa tómendep, Belarýs maıynyń quny 3 000 teńgeni qurap otyrǵandyǵyn, sońǵy úsh jylda sút ónimderi óndirisiniń ósý qarqyny baıqa­lyp, sary maı óndirisi 31%-ǵa, irimshik 25%-ǵa, ashytylǵan sút ónimderi 12%-ǵa jáne sút 3%-ǵa ósip, óńdeýshilerdiń basty ýa­ıymy shıkizat jınaýda ekendigin aıtqan bolatyn. Sút óńdeý kásip­oryn­darynyń uıym­das­ty­rylǵan sharýashylyqtardan sútti ortasha satyp alý baǵasy lıtrine 200-260 teńgeni qurap otyrǵandyǵyn, kompanııalardyń óndiristik úde­risteri men (shıkizattardy jet­kizý, qabyldaý, tazalaý jáne t.b) oraý materıaldarynyń shy­ǵyn­daryn, satý oryndarymen materıaldyq-tehnıkalyq jaǵy­nan qamtamasyz etýde bólshek saý­da ornyndaǵy ústeme baǵany da eskerý kerektigi taǵy bar.

«Aıs plıýs» sút kom­pa­nııa­synyń basshysy Qýanysh Isha­nov «otandyq kásip­oryn­dar­da shıkizat tapshylyǵy jeter­lik. Elimizde óndirilgen 4 mln tonnaǵa jýyq taýarlyq sút 2,2 mln tonna kóleminde shıki­zatqa qaıta óńdeýshilerdiń qajet­ti­li­gin tolyq kólemde qamta­ma­syz etýge tıis. Alaıda búgingi tańda óńdeýge tek 1,7 mln tonna taýarlyq sút túsedi. Sút ónim­­derin óndirý úshin otandyq ón­di­­­rýshilerge qaraǵanda, Bela­rýs pen Reseıden qurǵaq sút pen maı satyp alý tıimdirek. Sýbsıdııalaý qaǵıdalarynyń ózgerýi jazǵy maýsymda jer­gi­likti taýar óndirýshilerden to­lyq sútti satyp alýdyń azaıýy­na jáne sary maı óndirisiniń tómendeýine ákeledi. Sáýir aıynda satylymdaǵy ónimder 50%-ǵa tómendedi. Qoıma sút ónimderine toly. Biz tabıǵı sútti joǵary baǵa­ǵa satyp alamyz, al da­ıyn ımporttyq ónimder elimizge ar­zan baǵamen keledi. Basqa ón­di­rý­shiler de tapshylyqpen qatar, shıkizat qunynyń joǵary ekenin aıtýda. Bıylǵy jyldyń ishinde shıki súttiń baǵasy jyl mezgiline qaramastan, aı saıyn qymbattady. Búginde sút salasy burynǵydan da memlekettik qoldaýdy kóbirek qajet etedi», degen usynysyn bildirdi. Atal­ǵan jaıtqa baılanysty «Mol­kom-Pavlodar» JShS basshysy Vıtalıı Mıhaılov eger qaıta óńdeýshilerdiń kóterip otyrǵan máselesi elenbese, onda kompanııa áleýmettik mańyzy bar ta­ýar­­lardyń assortımentin qys­qar­týǵa májbúr ekendigin jet­kiz­di.

«Týǵan alqap» ÁKK ókili Talǵat Sultanov «Sút jáne sút ónim­­­deriniń qaýipsizdigi týraly» Ke­den odaǵynyń tehnı­ka­­lyq reglamenti boıynsha jeke sha­rýa­shylyqtardan óńdeý­ge tú­setin shıkizat pen súttiń sal­maqtyq úlesi sáıkes kel­meıdi, onyń sapasyn jaq­sar­týda jumys tıisti túrde júr­gi­zil­­meıtindigin moıyndaý kerek. Shıkizat sapasyn arttyrý joldarynyń biri retinde akkre­dıttelgen daıyndaýshy uıym­dar úshin QQS sýbsıdııalaýdy qalpyna keltirilse. Saladaǵy eki júzge tarta kásiporynnyń jartysy paıdalanylatyn shıki­zat­tyń 70%-yn jeke qosalqy sharýashylyqtardan satyp alady. Osylaısha, ótpeli kezeń­niń aıaqtalýymen sút óńdeý kásip­oryndary shıkizat tapshy­ly­ǵyna tap bolýy múmkin», deıdi.

Kásipkerler qazirgi tańda eli­miz­de sút ónimderin ishki tutyný jylyna 2,3 mln tonna, eki júzge tarta óńdeýshi kásiporyn jyl saıyn 1,8 mln tonna sút óń­dep, jalpy óndiristiń 46% qu­raı­dy. Kásiporyndarǵa jylyna shamamen 2,5 mln tonna sút óń­deý tek 77%-ǵa múmkindik júk­­telgen. Nátıjesinde, otandyq ónim esebinen sút ónimderimen qam­­­tamasyz etý 81,6 paıyzǵa je­tip, qalǵany ımport esebinen to­­lyq­­tyrylatyn bolady.

Sút óńdeý kásiporyndaryna túrli memlekettik qoldaý is-sha­ra­­laryn saqtaı otyryp, sońǵy 4 jylda 35 mlrd teńge sýbsıdııa berilgen. Sút zaýyttaryn salý men jańǵyrtýǵa jumsalǵan shy­ǵyn­dardyń bir bóligin óteýge ınvestısııalyq sýbsıdııalar, lızıng pen nesıe boıynsha tómengi paıyzdyq mólsherlemeler men mal sharýashylyǵynda shıkizat bazasyn damytý, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jumystaryn júrgizý jáne mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligi men sapasyn arttyrý da sýbsıdııalanýda.

Osy rette saýda salasyndaǵy túrli kedergilerdi joıýda budan by­laı Saýda jáne ıntegrasııa, Aýyl sharýashylyǵy men Den­saý­­lyq saqtaý mınıstrlikterinen biriktirilgen shtab qurylyp, elimizge ákelinetin ónimniń sapasyna Keden odaǵy tehnıkalyq regla­mentiniń mindetti talap­ta­ryna sáıkes baqylaý júr­gi­ziletindigi jáne belgilengen ta­­lapqa saı emes ımporttyq ónim­derdi shekteý jóninde jedel is-shara qabyldaý qyzmetteri úı­les­tiriletin bolady.

Sonymen Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri «shıkizat tap­shy­lyǵyna kelsek, bıyl «Úl­ken joba» aıasynda 65 taýar­ly-sút fermasynyń qurylysy bastalady. Buǵan qazirdiń ózinde bıýdjetten tómen paıyzben 100 mlrd teńge bólingen. Aldaǵy jyly elimizdiń barlyq óńirine taýarly-sút fermalarynyń qu­rylysyn jalǵastyrýdy jos­parlap otyrmyz, bul res­pýb­lıkada qajetti kólemde shı­ki­zat óndirýdi tolyq derlik qamtamasyz etedi. Kelip túsken usynys­tar­dyń barlyǵy qarastyrylyp, jiti talqylanady», dep sózin túıindedi.