Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sonymen ótken jyly elimizde jan basyna shaqqanda turǵyn úımen qamtý 23,4 sharshy metrdi quraǵan. Ol – bir jyl burynǵydan 0,9% artyq kórsetkish. Bul kórsetkish Birikken Ulttar Uıymynyń standartyna saı 30 sharshy metrden aıtarlyqtaı tómen deýge bolady. Atalǵan uıymnyń málimetine qaraǵanda, jan basyna shaqqanda 30 sharshy metr damyǵan elderdegi eń tómengi standart kórinedi. Al keıbir elderde turǵyn úımen qamtamasyz etý jan basyna shaqqanda 60 sharshy metrden asady eken. Osy rette álemdik standartty baǵamdaǵan bizdegi sarapshy-mamandar elimizde jan basyna shaqqandaǵy belgilenetin sharshy metrlik kórsetkishtiń azdyǵyna qaraı, turǵyn úıdiń ósimdilik jaǵy da baıaýlaǵanyn aıtady. О́tken jyly Jambyl, Jetisý jáne Túrkistan óńirlerinde turǵyn úımen qamtý kórsetkishiniń deńgeıi tómen bolǵan. Jalpy, baspanaly bolýdyń negizgi faktory – onyń qoljetimdiliginde turǵan jaıt. Sondyqtan ıpoteka bizdiń azamattar úshin jańa nemese qaıtalama naryqtaǵy úı satyp alýdyń basty, tipti jalǵyz qoljetimdi joly dep aıtýǵa bolady. Oǵan qosa, kommersııalyq ıpoteka baǵasy aıtarlyqtaı sharyqtap tur. Máselen, bıyl naýryz aıynda qoldanystaǵy ıpoteka boıynsha bankterdiń seriktestik baǵdarlamalary men jeńildetilgen memlekettik baǵdarlamadan tys, turǵyn úı qurylys jınaq júıesi emes nesıeler jóninde jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi (JTSM), 14,9%-dan 26,5%-ǵa deıingi aralyqta aýytqyǵan.
Ulttyq banktiń elimizdegi ekinshi deńgeıli bankter arasynda júrgizgen saýalnamasynda ótken jyly ıpotekalyq kredıtteý segmentinde nesıe berý talaptary boıynsha bankterdiń kópshiligi paıyzdyq mólsherlemesi men klıentterdiń tólem qabilettiligine qoıylatyn talaptardyń qatańdatylǵandyǵy bar. Bul óz kezeginde nesıeni maquldaý kórsetkishiniń 30%-ǵa deıin azaıýyna ákelgen (úshinshi toqsanda 38%). Osylaısha, nesıeleýdiń basqa túrlerinen góri ıpotekalyq nesıeniń qatańdaýy elimizdegi turǵyn úı saýdasynyń dınamıkasyna áser etip otyrǵandyǵyn kórsetedi. Nátıjesinde, ótken jyly úı saýdasy 23,1%-ǵa azaıyp, 465,8 myń kelisimshartty quraǵan (2021 jyly 606,1 myń kelisimshart bolǵan).
Shyn máninde, ıpotekalyq nesıe ósiminiń draıveri men turǵyn úı satyp alýdyń eń qoljetimdi tásili sanalatyn turǵyn úı qurylys jınaq júıesi durys qalyptasýy kerek. Atalǵan júıeni engizetin «Turǵynúıqurylysjınaqbanki» negizinde qurylǵan «Otbasy bankiniń» ótken jyldyń sońyndaǵy ıpotekalyq portfeli 3 trln teńgeden asyp, ıpotekalyq nesıe naryǵynda óz róliniń joǵary ekendigin bildirdi. Eger 2017 jyly «Otbasy banki» ıpotekalyq nesıeleýdiń 34%-yn qurasa, 2022 jyly bul úles 58%-ǵa jetken. Sonymen TQJ júıesi eldegi turǵyn úıge qoljetimdilikte mańyzdy jáne basty mindetterdiń birin atqaryp, baspana alýǵa qyzyǵýshylyq tanytqandardyń sany artqan. Byltyr «Otbasy bankide» 2,5 mln salymshy men depozıttik baza 2,1 trln teńge boldy. Bul elimizdegi EDB barlyq uzaqmerzimdi depozıtteriniń 42%-yn quraǵan. Sonymen qatar atalǵan bank 3,5%-dan 11,5%-ǵa (JTSM 3,6%-dan bastap) deıingi mólsherlemede nesıe berý sharttaryn usynyp otyr. Al salymshylar jyl saıyn 20% (200 AEK-ten aspaıtyn somada eseptelgen) memlekettik syılyqaqy alǵan. Jalpy, 20 jyl ishinde salymshylardyń esep-shotyna 348 mlrd teńge aýdarylǵan eken. Onyń 17,6 mlrd teńgesi salymdardyń merziminen buryn óteýine baılanysty memleketke qaıtarylǵan (eger salymshy shotynan aqshany úsh jylǵa tolmaǵan jaǵdaıda sheshse, bonýs tólenbeıdi). Bul rette banktiń taza paıdasynan túsken dıvıdend 140,5 mlrd teńgeni qurap,19 jylda el bıýdjetine tólengen korporatıvtik salyq somasy 40,8 mlrd teńge boldy. Atalǵan bank búginge deıin 447 268 nesıe berip, otbasylyq koeffısıentti 4-ke kóbeıtkende 2 mln-ǵa jýyq turǵyn baspana satyp alǵan.
Álemdik naryqtaǵy ıpotekalyq nesıege saraptama júrgizgen mamandar ıpotekalyq nesıeleý portfeliniń IJО́-ge qatysty Qazaqstan – 5%, Reseı – 10%, Qytaı – 41%, Germanııa – 44%, Fransııa – 55%, AQSh – 56%, Ulybrıtanııa – 74% jáne Kanada – 78% quraǵan. Buǵan qarap, ózge eldermen salystyrǵanda, bizdegi kórsetkish áldeqaıda tómen ekendigin baǵamdaýǵa bolady. Biraq bir aılyqqa qarap otyrǵan jandardyń qaltadaǵy qarajaty kórsetilgen paıyzdyq mólsherlememen de ıpotekalyq nesıe alýǵa qaýqary shamaly. Árıne, ıpotekalyq nesıe halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etip, bankterdiń tıimdi jáne paıdaly jumys júrgizýine ári elimizdegi qurylys kesheniniń qarqyndy damýyna múmkindik beredi. Desek te, jyljymaıtyn múlik baǵasynyń shamadan tys ósýi, tipti ortashadan joǵary tabysy bar áleýetti qaryz alýshynyń ózin oılandyryp otyrǵan jaıy bar.
