Azyq-túlik qaýipsizdigi: meje men múmkindik

Izdenis qıyndyqty jeńedi

О́kinishke qaraı, elimizdiń agrar­lyq salasynda júıeli jumys júrgizil­megendikten, keıingi jyldary azyq-túlik taýarlary tolassyz qymbat­tap jatyr. 2022 jyly qant tapshy­lyǵy týyndady. Bıyl pııaz baǵasy sharyq­tady. Barlyq óńirde azyq-túliktiń qymbattaýy baıqaldy. 2021 jyly elimizde azyq-túlik ınflıasııasy 8,5 paıyzdy qurasa, byltyr 24 paıyzǵa jetti. О́tken jyly azyq-túlik baǵasy ortasha eseppen alǵanda 25,3 paıyzǵa ósken. Sonyń ishinde jemister men kókónister bir jylda 21 paıyzǵa qymbattady. Sút ónimderiniń baǵasy bir jylda 31,3 paıyzǵa ósse, 2021 jyldyń jeltoqsanymen salystyrǵanda et jáne et ónimderi 16,6 paıyzǵa qymbattaǵan. Makaron ónimderiniń jyl saıynǵy baǵasynyń ósýi 42 paıyzdy qurady.

Úkimet pen jergilikti ákimdikter ákimshilik jolmen áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasyn tejeýmen aınalysyp jatyr. Tipti saýda ústemesi 15 paıyzdan aspaıtyndaı tártip ornatyp, jergilikti atqarýshy organdar qatań baqylaýǵa alsa da bul tásil naryq jaǵdaıynda qaýqar­syz bolyp shyqty. Aýyl sharýashyly­ǵy mınıstrligi baǵany turaqtandyrý tetigi retinde «forvard» uǵymyn engizýdi kózdeıtin tetikter úlgisin usynyp jatyr. Biraq túpkilikti túrde azyq-túlik taýar­larynyń baǵasyn retteýge jáne oǵan halyqtyń qoljetimdiligin jasaı a­lar emes. Bul problemany sheshýdiń bir ǵa­na joly bar. Ol – suranysqa laıyqty usy­nystyń bolýy. Iаǵnı tutynýshylarǵa sa­p­aly, jetkilikti kólemde jáne baǵasy qol­­je­timdi azyq-túlik taýarlaryn ón­dirý, óńdeý, saqtaý, saýda núktelerine jetkizý.

Toqsanynshy jyldardan bastap agrarlyq saladaǵy júrgizilgen reformalarda kóptegen qatelik jiberildi. Saldarynan aýyl sharýashylyǵy men onyń óńdeý salasyna orasan zııan keldi. Keıingi jyldary agrarlyq salany el ekonomıkasynyń lokomotıvi retinde damytý týraly az aıtylǵan joq.

Talaı baǵdarlama ázirlenip, qyrýar qarjy jumsaldy. Biraq ózgeris shamaly. El ekonomıkasynda munaı óndirý ishki jalpy ónimniń 14,45 paıyzyn qurady. Al agrarlyq sala 1990 jyly ishki jalpy ónimniń 34 paıyzyn quraǵanyn eskersek, agrarlyq ekonomıkanyń múmkindikteriniń mol ekenin baıqaýǵa bolady.

Elimizde bekitilgen jyldyq fızıolo­gııa­lyq normalarǵa sáıkes (2016 jyly) nan ónimderi normasy – 109 kg, et – 78,4 kg, sút – 301 kg, jumyrtqa – 265 dana, balyq – 14 kg, kartop –100 kg, kókónis jáne baqsha ónimderi – 149 kg, jemis-jıdek –132 kg, ósimdik maıy – 12 kg, qant 33 kg bolyp bekitilgen-di. Al Ulttyq statıs­tıka bıýrosynyń 2021 jylǵy deregine súıensek, el turǵyndary nan (+24,8 kg) men qantty (+11 kg) normadan kóp paıdalanǵan. Bul – kedeıshiliktiń belgisi. Et paıdalaný 3,9 kg-ǵa kóp. Al basqa kórsetkishter fızıologııalyq normadan tómen. Mysaly, sút 57,8 kg-ǵa, kartop 53,6 kg-ǵa, kókónis 68,4 kg-ǵa, jemis-jıdek 55,2 kg-ǵa, jumyrtqa 71,1 danaǵa kem. Statıstıkalyq derekter shynaıylyqtyń shamaly ekenin eskersek, el boıynsha azyq-túlik qaýipsizdiginiń oryndalmaı jatqanyn kórýge bolady.

Qaýlydan qaýqar bolmaı tur

Sansyz baǵdarlama men uzaqmerzimdi tujyrymdamalardy qabyldaı bergennen nátıje shyqpaı tur. Bul problemany sheshýge arnalǵan eń mańyzdy qujat – Úkimettiń osydan bir jyl buryn qabyl­danǵan azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­masyz etýdiń 2022-2024 jyldarǵa arnal­ǵan josparyn bekitý týraly qaýlysy.

«Azyq-túlik taýarlarynyń fızıkalyq qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisin damytý» degen pýnktte joǵary rentabeldi (maıly, kókónis, baqsha, jemshóp) daqyldardyń alqaptaryn ulǵaıtýdy kózdeıtin ósimdik sharýashylyǵynda ártaraptandyrý júrgizý, 2022-2024 jyldary atalǵan ónimderdiń kólemin ulǵaıtý kózdelgen. Al normanyń jartysyna da jetpeıtin kartop (ár adam jylyna 100 kg-nyń ornyna tek 46,3 kg paıdalanyp otyr) jemis-jıdek (132 kg-nyń ornyna 76,8 kg paıdalanyp otyr) Úkimet josparynda joq. Bul atalǵan azyq túrlerinen elimizde azyq-túlik qaýipsizdigi 2025 jylǵa deıin qorǵalmaıdy degen sóz. Qalǵan 3 pýnkt sý sharýashylyǵyna arnalǵan.

«Aýyl sharýashylyǵy janýarlary­nyń mal basyn kóbeıtý jáne mal sharýa­shylyǵyndaǵy ónimdilikti arttyrý» pýnktinde mal basyn kóbeıtý men onyń ónimdiligin úsh jylda arttyrý kózdelgen. Taldaý kórsetkendeı, qoı men eshki sany 1990 jyldaǵy 35,6 mln bastan 1998 jyly 9,5 mln-ǵa deıin túsken. Biraq 1999 jyldan bastap ósken qoı men eshki 2021 jyldyń sońynda 20,8 mln-ǵa jetti. Al Úkimet qaýlysynda 2022 jyly atalǵan túlikti 18,6 mln-ǵa jetkizemiz dep jazylǵan. 2024 jylǵy meje – 20,1 mln bas. Iаǵnı 2020 jyldyń kórsetkishi. Ekonomıkalyq ǵylymı josparlaýda alǵa umtylys jazylady, al bes jylda artqa jyljýdy maqsat etip qoıý – mıǵa qonbaıtyn dúnıe. Mal sharýashylyǵyndaǵy ónimdilikti arttyrý mejesi et, sút, jumyrtqa óndirý kólemdik emes mardymsyz paıyzdyq kórsetkishtermen mejelengen. Elimizde ár turǵyn 301 kg fızıologııalyq normanyń ornyna tek 243,2 kg sút paıdalanady, ıaǵnı 57,8 kg nemese 23,7 paıyzy jetpeıdi. Úkimet qaýlysynda sút ónimin úsh jylda arttyrý 3,3-4 paıyz aralyǵynda mejelengen. Bul atalǵan ónim túrlerinen de azyq-túlik qaýipsizdigi 7-8 jyl aralyǵynda sheshilmeıdi degen sóz. Iri qara basyn úsh jylda kóbeıtý mejesi sol baıaǵy 1993 jyl kórsetkishine kelip tur. Taǵamdyq jumyrtqa óndirýdi 2022-2024 jyldary 1,1-1,5 paıyzǵa ósirý josparlanǵan. Fızıologııalyq normaǵa sáıkes ár turǵyn 265 jumyrtqanyń ornyna 193 dana paıdalanady. Iаǵnı ár adam jylyna 71 jumyrtqadan az jeıdi. Bul Úkimettiń qus sharýashylyǵyn damytýǵa qulyqty emes ekenin kórsetedi.

Qaýlyda «naryqty otandyq azyq-túlik taýarlarymen 80 paıyz deńgeıin­de molyqtyrý» kózdelgen. Sonymen birge «ishki naryqta negizgi azyq-túlik taýarlarynyń ımportyn almastyrý jónindegi sharalardy 2024 jylǵa qaraı 100 paıyz iske asyrý» tapsyrylǵan. Al oǵan kiretini – alma, balyq, shujyq ónimderi, irimshik jáne súzbe, qant, qus eti. Atalǵan ónimderden basqa kóptegen taǵam syrttan ákelinedi. Onyń ishinde et te bar. Sondyqtan ımport almastyrý jumysy ústirt qaralǵan degen tujyrym jasaýǵa bolady. Osy pýnktte «qant bo­ıynsha 80 paıyz iske asyrý» jazylǵan. Sonda oryndaýshylardyń zańdy suraǵy týady, 2022 jyly iske asyrý mejesi 100 paıyz ba, álde 80 paıyz ba?

Agroónerkásiptik keshendi damytýǵa baǵyttalǵan negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar tartý úshin 2022 jyly – 80 joba, bıyl – 85 joba, 2024 jyly 65 joba qarastyrylǵan. Bular jyldyq nemese kópjyldyq ekendigi, jergilikti nemese res­pýblıkany qamtıtyndyǵy aıtylmaǵan. Bul ınvestısııalyq jobalardyń qory­tyn­dysymen azyq-túlik qaýipsizdiginde qandaı problema sheshiletindigi belgisiz. Budan bólek kartop, kókónis, jemisterdi saqtaý jónindegi ınvestısııalyq jobalardy atqarý qoımalardyń qýattylyǵyn 2022 jyly 98,3 myń tonnaǵa, bıyl 104,5 tonnaǵa, 2024 jyly 19,6 myń tonnaǵa ulǵaıtý kózdelgen. Úsh jylda qoıma qýattylyǵy 222 myń tonnaǵa ulǵaıady eken. Ol endi qansha ónimdi saqtaýǵa jaraıdy degen suraqqa jaýap berý úshin kartopty mysalǵa alaıyq. Fızıologııalyq norma 100 kg bolǵandyqtan, 19 mln halyqqa qajetti ónim kólemi 1,9 mln tonna bolady eken. Sonda úsh jyl boıy kótergen ónim saqtaý qýattylyǵy tek kartoptyń 11,6 paıyzyn saqtaýǵa jetedi. Al buǵan kókónis pen jemisterdi qossaq, ónimniń dalada shirý úrdisi jalǵasa bermek.

Azyq-túlik óndirý isinde aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshilerin kepil­dikpen arzandatylǵan janar-jaǵarmaımen 100 paıyz qamtamasyz etý tek 2022 jyldyń aqpan-qazan aılaryna josparlanypty. Al qalǵan eki jylda ne bolary belgisiz. Janar-jaǵarmaıdyń boljamdy qymbattaýyna baılanysty bul kómektiń túri basqasha bolatyny da aıtylmaǵan.

Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi basty kórsetkish – azyq-túlik taýarlarynyń ekonomıkalyq qoljetim­diligi. Iаǵnı dúken sóresindegi azyqtyń arzan bolýy. Úkimet bul jerde óndirilgen azyqtyń dúken sórelerine barǵanǵa deıin 1,5-2 aı buryn boljap qoıýdy oılastyrypty. Sondyqtan sáýir aıynda otyrǵan tutynýshylar shilde aıyna qarsy azyq-túlik taýarlarynyń qandaı baǵamen satyp alatynyn biledi eken. Munyń algorıtmin ótken jyldyń qarasha aıynda Ulttyq ekonomıka, Aýyl sharýashylyǵy, Saýda jáne ıntegrasııa, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý, Energetıka, Densaýlyq saqtaý, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrlikteri daıyndaýǵa tıis bolatyn. Biraq alty aıdyń júzi boldy, Úkimettiń eki aı buryn baǵanyń qandaı bolatynyn halyqqa habarlap jatqanyn estimeppiz. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikti satýda bazarǵa tólenetin jaldaý aqysyn 15 paıyzǵa túsirý, olardy satyp alý úshin arnaıy kýpondar nemese tólem kartalaryn shyǵarý arqyly ataýly qoldaýdy engizý sııaqty ákimshilik sharalardyń tıimdiligi nashar ekeni belgili.

Taǵy bir mán beretin másele – Úkimettiń aýyl sharýashylyǵy jerlerin aınalymǵa tartýdyń jańa nysandary, sondaı-aq jańa sýarmaly jerlerdi ıgerý arqyly keminde 25 myń sharýashylyq qurý jolymen aýyldyq jerlerde jumyspen qamtýdy ulǵaıtý. Úsh jylǵa josparlanǵan bul jumystyń túsiniksiz jerleri bar. Iаǵnı sharýashylyq degenimiz ne? Iri, shaǵyn sharýa qojalyqtary ma, álde jaýapkershiligi shekteýli seriktestik pe? Úı sharýashylyǵy da sharýashylyq dep atalatynyn eskersek, qansha adamnyń jumyspen qamtylýy mańyzdy. Aýyl sharýashylyǵynda óndiristi uıymdastyrý problemasy ózekti bolyp tur.

Qysqasy, azyq-túlik qaýipsizdigi týraly qabyldanǵan Úkimettiń arnaıy qaýlysy atalǵan problemany tolyq sheshe almaıtynyn baıqaýǵa bolady.

Alaqan jaımaı, ónim óndirse...

Aýyl sharýashylyǵynyń tehnologııasy, ár salany damytý týraly baǵdarlamalar, jobalar kóp. Biraq tájirıbe kórsetkendeı, agrarlyq ekonomıkany retteý men basqarý, óndiristi uıymdastyrý men eńbek ónimdiligin arttyrý máselesi mańyzdy bolyp tur. Alaıda Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasy, ekonomıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, eldegi úsh ulttyq ýnıversıtettiń ekonomıst ǵalymdary daıyndaǵan usynystardyń Úkimet deńgeıinde maquldanyp jatqany joqtyń qasy.

El halqynyń jartysyna jýyǵyn aýyl turǵyndary quraıdy. Olar shy­ǵara­tyn taǵam ónimderin búkil el paıdalanady. Sondyqtan aýyl ekonomıka­syn órken­detýdi tek Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstr­ligine artyp qoıý qatelik. Oǵan ózge mı­nıstrlikter men vedomstvolar ara­la­sýy kerek. Eń bastysy, Úkimet aýyl ekonomıkasyn memlekettik retteý máselesine úlken mán berýge tıis. Agrarlyq reformaǵa qatysy bar barlyq mınıstrlik pen vedomstvonyń qyzmetterin úılestirý mańyzdy degen pikir de erterekte aıtyldy. Jańa agrarlyq saıasat kerek degen usynysty Úkimetke aıtqaly 14 jyl bolypty. Me­niń usynystarymnyń negizi – agrarlyq ekonomıkany retteý men basqarý, ıaǵnı memlekettik menedjmentti, óndiris pen eńbekti uıymdastyrýǵa den qoıý.

Jańa agrarlyq saıasatta qazirgideı ár salany kezek-kezegimen kóterý emes, barlyq agroónerkásiptik keshendi túgel iske qosý mańyzdy. Bizde qalaı? Birde jaıy­lym­dyq mal sharýashylyǵyn órken­detý urany kóterildi, odan keıin qoıma salý qolǵa alynyp jatty. Sońynda uran kóterilgen salaǵa kóbirek kóńil bólinedi de, basqa salalar baqylaýsyz qalady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵynyń barlyq salasyn birdeı damytýǵa den qoıý qajet.

Osydan úsh jyl buryn Qyzylorda oblysynyń Jalaǵash aýdany ózin-ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etý jumysyn meniń usynysymmen bastaǵan bolatyn. Ol keıin oblys deńgeıine kóterildi. Biraq ortalyqtan qoldaý tappady. Bul prob­lemaǵa jappaı barlyq aýdan kirisken joq. ­О́ıtkeni ony túsingen adam bolmady. Sondyqtan bul bastama nátıjeli bolmady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyldyń qarashasynda «Aýyldyq aýmaqtardy damytý» tujy­rym­damasyn ázirleý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Jaqynda Úkimet Aýyldyq aýmaq­tardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn ázirledi. «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda aýyl turǵyndarynyń 90 paıyzy turatyn 3,5 myń eldi mekende keshendi jańǵyrtý jumystary bastalyp jatyr. Árıne, memlekettiń eldi mekenderge qoldaý kórsetýi, áleýmettik, ınfraqurylymdyq jumys­tar men halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sar­týy mańyzdy. Biraq bul jumyspen qatar aýyl ekonomıkasynyń áleýetin, óndiris múmkindikterin birge kótergen abzal. Aýyl eńbekkerleri «alaqan jaıatyn emes, ónim óndiretinder» qatarynda bolýy kerek.

Ishki eksport irkilmeýge tıis

Agroóndiristik keshendi jańa turǵyda damytyp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin ne isteý kerek?

Birinshi qadamdy shuǵyl túrde jańa agrarlyq saıasat jarııalaýdan bastaǵan durys. Onyń qajettiligi Kons­tı­týsııanyń 66-babynda «Úkimet memle­kettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasaty­nyń, onyń qorǵanys qabiletiniń, qaýipsiz­diginiń, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttaryn ázirleıdi jáne olardyń júzege asyrylýyn uıymdastyratyny» aıtylǵan. Iаǵnı aldymen ár salada mem­lekettik saıasat ázirlenedi. Sodan keıin olardyń basym baǵyttary belgilene oty­ryp júzege asyrylady. Al agrarlyq sa­la­daǵy saıasat – keńes dáýirinen kele jatqan eksporttyq baǵyt, ıaǵnı ónimdi syrtqa shyǵarý, sony dáripteý.

Bul jerde eldiń azyq-túlik qaýipsiz­digin saqtaýǵa basymdyq berilýge tıis. Aldymen óz halqymyzdy arzan jáne sapaly taǵammen qamtamasyz etý mańyzdy. Sodan keıin oblys pen aýdandar arasynda bir-birimen artylyp qalǵan ónimmen almasý qajet.

Ekinshi qadamdy aımaqtar men qalalar­daǵy azyq-túlikke qajettilikti anyqtaý­dan bastaý kerek. Onyń negizdemesin «Tamaq ónimderin tutynýdyń ǵylymı negizdelgen fızıologııalyq normalaryn bekitý týraly» Ulttyq ekonomıka mınıstriniń, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligimen kelise otyryp qabyldaǵan 2016 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy №503 buıryǵynan alǵan lázim. Bul qujatta 67 taǵam túriniń normasy kórsetilgen. Ol taǵam túrleri taǵy basqa quramdas túrlerge bólinedi. Kórsetilgen normadaǵy taǵamdardyń negizinde barlyq aýdan men oblysta «Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi men tutyný balansyn» jasaýdy shuǵyl qolǵa alý qajet.

Jalpy, azyq-túlik qaýipsizdigi deń­geıin ár aýyl, aýdan, oblys jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bilip oty­rý­ǵa tıis. Ony esepteý qarapaıym arıf­me­tıka: azyq-túliktiń barlyq túrin beki­til­gen norma boıynsha aýdannyń halyq sanyna kóbeıtesiz de, ár taǵam túri­nen óz terrıtorııańyzda óndiriletin ónim kólemimen salystyrasyz. Zańǵa sáıkes onyń kólemi kem degende 80 pa­ıyz bolýǵa tıis. 80 paıyzdyq meje – ár memlekettiń ózderi óndiretin azyq-túlikpen halyqty qamtamasyz etemiz degennen týǵan maqsat. Bul meje TMD memleketteriniń parlamentaralyq sessııasynda sonaý toq­sanynshy jyldary qabyldanǵan. Agro­óner­kásiptik keshendi jáne aýyldyq aýmaq­tardy damytýdy memlekettik retteý tý­raly Qazaqstannyń 2005 jylǵy

8 shil­­­de­degi №66 zańynyń 5-babynda «Eger res­­­pýb­lıkadaǵy azyq-túlik taýar­­lary­nyń jyldyq óndirisi fızıologııalyq tu­tyný normalaryna sáıkes halyqtyń jyl­dyq qajettiliginiń 80 paıyzynan tómen bolsa, onda Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azyq-túlik taýarlarynyń túrleri bo­ıynsha táýelsizdigi qamtamasyz etilmegen dep esepteledi» dep jazylǵan. Sondyqtan bul – zańda shegelengen talap. Biraq osy kórsetkishti oryndaý kezinde kóz aldaý men ásireleý kóp ekeni shyndyq jáne ólshem qateliginen kóp taǵam túrin paıdalanýda ótirik aqpar bar ekeni de ras.

2005 jyly azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­masyz etýdiń ólshemderi men basym baǵyttary negizinde ártúrli áleýmettik top úshin azyq-túliktiń tómengi mólsheri aıqyndalǵan edi. Ár adamǵa et ónimderi 33,2 kg, sút 75 kg, nan ónimderi 108 kg dep belgilengen edi. Biraq fızıologııalyq norma bekitilmedi. Ár oblysta azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýda esepteletin nor­mada birizdilik bolmady. Sondyqtan tómengi mólsherdi basshylyqqa alǵan jergilikti atqarýshy organdar azyq-túlik qaýipsizdigin oryndaýda shynaıy aqparat bere almady. О́nim az óndirilgen soń onyń baǵasy jyl saıyn óse berdi. Sóıtip, ózin ózi aldaý on jylǵa ulasqan edi. Al 2016 jyldan bastap talap deńgeıi aıqyndaldy.

Úshinshi qadamdy halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý jumysyn aýdan jáne qala ákimderine júkteýdi min­detteýden bastaýǵa bolady. О́ıtkeni aýdan kóleminde ne egýge nemese qandaı mal­dy ósirýge bolatynyn olar jaqsy bile­di, eńbek resýrstary da belgili. Bul jaǵdaıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi men basqa ortalyq mekemeler olar­ǵa normatıvtik, ádistemelik jáne qarjy­landyrý jumystarymen kómektesýge tıis.

Al tórtinshi qadamda joǵaryda kórse­tilgen ekinshi qadamǵa sáıkes ár aýdan óz qajettilikterin aıqyndap alǵannan keıin qaı jerge ne egýge bolady, qandaı mal basyn asyraýǵa bolady degendi aıqyndap alýy kerek. Bul máseleni sheshýge agrarlyq sala ǵalymdaryn, ýnıversıtetterdi jumyldyrý mańyzdy. Egin egýge, mal ósirý­ge baılanysty usynys-pikirler ǵylymı tujyrymdarmen negizdelip, mınıstrlikte bekitilgeni abzal.

Sýbsıdııanyń múmkindigin ártarap­tandyrý kerek. Menińshe, eń tıimdi forma – forvardtyq kelisimshart túrinde qar­jylandyrýdy sheshý. Al sýbsıdııa memleket qajettiligi aıasyna kiretin azyq-túlikti óndirýge, tuqym sharýashylyǵy men mal basyn asyldandyrýǵa, fıtosanıtarııa­ǵa, medısınalyq veterınarııa salasyna berilýge tıis. Aýyl eńbekkerleriniń óndir­gen taýarlaryn satý problemasyn sheshýden bastasaq, utylmaımyz. Qoldanys­qa ónim pasportyn engizý kerek, onda sharýa qojalyqtary, seriktestikter, jeke sharýalar óndiretin ónim týraly aqpa­rat jınaqtalýǵa tıis jáne daıyn taýarlar ınternet-saýda qaǵıdattaryna saı tutyný­shylarǵa satylsa da utymdy.

Kooperasııalyq sharýashylyq qurý qajet

Jergilikti ónimniń baǵasy qala tuty­ný­shylaryna jetkenge deıin birneshe ret óse­tini belgili. Deldaldarmen qansha kúres­­kenmen ony eshkim jeńe alǵan joq. Naryq kezinde olar da kerek. Biraq tu­tyný­shylardyń qaltasyn ásire qaǵýǵa Úki­met jol bermeýge tıis. Sondyqtan ın­ter­net-saýda, tamaq tasıtyn kýrerler táji­rıbesin paıdalanyp, aýyldan taza sút ónimderin, qymyz, shubat, et ákelýdi de jolǵa qoıýǵa bolady. Aýyl ónimi – naǵyz qaýipsiz, baǵasy tómen, sapasy jaqsy ári ekologııalyq taza, tabıǵı ónim. Bul rette ónimdi saqtaýǵa basymdyq bergen jón. Bıýdjet esebinen jumys isteıtin ártúrli turaqtandyrý qorlary – qymbat joba, ondaǵy saqtalǵan ónimniń sapasy da nashar bolyp keledi jáne onyń naryq baǵasyna áseri shamaly. Sondyqtan azyq-túlik taýaryn óndirýshilermen belgili merzimge deıin ónim saqtaýǵa kelisimshart jasaý arqyly bul problemany sheshýge bolady. Shaǵyn logıstıka júıesin qalyptastyryp, oǵan sýbsıdııa bólip turǵan tıimdi.

Memleket sheńberindegi azyq-túlik mo­nı­­torıngine sáıkes halyq tutynatyn taǵam­dardyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin eksportty shektep, baj salyǵyn kóterý tetikterin utymdy paıdalaný kerek.

Birde is bastap, birde toqtap júrgen maı­da sharýashylyqtardy irilendirý úderisi mańyzdy. Iаǵnı olardy ujymdas­tyrýǵa basymdyq bergen jón. О́tken jyl­dary barlyq jerde óndiristik koo­peratıvter qurý naýqany mınıstr A.Myr­zahmetov kezinde jaqsy bastalǵan edi. Iri sharýashylyqtar kooperasııa jáne ınte­grasııalyq jumystar júrgizýge tıimdi bolatyn. Degenmen ony ákimshilik jolmen emes, ekonomıkalyq jolmen qurý kerek edi. О́kinishke qaraı, mınıstr jumysynan ketisimen, bastama toqtap qalǵan bolatyn.

Aýyl sharýashylyǵynyń ishki jalpy ónimin arttyrý úshin irilengen sharýa­shy­lyqtardyń bolýy mańyzdy. Jeke­shelendirý úderisiniń ótkenine otyz jyl boldy. Endi turǵyndardyń múlkin biriktirip, kooperatıv sııaqty óndiris qurylymyn jasaqtaý múmkin emes, biraq kooperasııalaý mańyzdy. Iаǵnı kooperasııalyq sharýashylyqtar qurý qajet. Kem degende ár aýyldyq okrýg sheńberinde bir-birden kooperasııalyq sharýashylyqtardyń qurylýyna qol jetkizý kerek. Qazir kooperatıvter men koo­perasııalyq sharýashylyqtyń aıyr­mashylyǵyn kópshilik bile ber­meıdi. Sondyqtan kooperasııalyq sharýashy­lyqtardy agrofırmalar dep atap, olardy zań sheńberinde naqtylaǵan abzal.

Bul jumysty atqarýǵa jańa Parla­ment­tegi depýtattar men Úkimet múddelilik tany­týǵa tıis. Munyń tıimdi jaǵy – qo­symsha jumys oryndary ashylady, áleý­mettik kómek berý jumystary júr­gizi­ledi. Jańa sharýashylyq túrin iske asy­rýǵa ǵalymdar tartylsa, naryq jaǵ­daıynda óndiristi qalaı uıymdastyrý kerek­tigi aıqyndalady. Qaperge ala jú­re­tin taǵy bir faktor, qazirgi ýaqytta qoı­shy, malshy, saýynshylar qaltarysta qaldy. Sondyqtan olardyń qyzmetine jańa sıpat berip, jańa tehnologııa, ınternet múmkindigin paıdalanyp, eńbekti jańasha uıymdastyrý qajet. Bul jerde vahtalyq jumys jáne qajetti tehnıkamen jabdyqtalǵan jastar brıgadalaryn qurý mańyzdy. Qazir joǵary bilimdi jumyssyz júrgender kóp. Sondyqtan dıplom attestattaýdan ótkizilip, sapasyz bilimmen dıplom alǵandarǵa kásiptik biliktilik berý arqyly aýyl ekonomıkasyna tartqan jón.

Aýyl ekonomıkasyn retteý, durys jos­par­laý, memleket qarjysyn tıimdi paıdala­ný jolynda jergilikti jerdegi resýrstar men shyǵarylǵan ónimniń shynaıylyǵy ma­ńyz­­dy. Bul jerde statıstıkanyń ró­li joǵary. Biraq aýyldyq jerlerde iri sha­rýa­shylyqtardyń azdyǵyna baı­lanys­ty úı sharýashylyǵynyń statıstıka­sy irik­tep alynǵan suraý salý, ónim­de­rin qashyq­tan esepteý túrinde ótkize­di. Kór­set­kish qýǵan ákimderdiń ósim kórset­kish­­teri mar­dymsyz, dúken sóreleri men ón­­diris jaǵdaılary alshaq bolyp jatady. Son­­dyq­tan statıstıkalyq qyzmetti Úki­­met qu­zy­ry­nan shyǵaryp, Prezıdent ja­­nyn­daǵy mekeme retinde qaıta qurý ma­ńyzdy.

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor