Almaty oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Amanjol Abdarhmanovtyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń ıgerilmeı jatqan jaıylymdyq jerlerdi aýyl turǵyndaryna qaıtaryp berý tapsyrmasyna sáıkes aımaqta júıeli jumys júrgizilip keledi.
– Aýdandar jáne Qonaev qalasynyń atqarýshy organdary jyl bastalǵaly beri jalpy aýdany 285,5 myń gektar 601 sýbektiniń jaıylymdyq alqaptary paıdalanbaı jatqanyn anyqtady. Erikti negizde jáne sot sheshimi boıynsha 44,0 myń ga jer memlekettik menshikke qaıtaryldy. Atap aıtqanda, Balqash aýdany – 758,0, Eńbekshiqazaq aýdany – 18,5, Jambyl aýdany – 6093,9, Kegen aýdany – 5786,5, Ile aýdany – 12 595,9, Raıymbek aýdany – 4523,57, Talǵar aýdany – 10,3, Uıǵyr aýdany – 11090,6, Qonaev qalasy 3157,0 gektar aýmaqty keri qaıtarǵan. Budan basqa, Almaty oblysy prokýratýrasynyń talap aryzy boıynsha sot sheshimimen Jambyl jáne Qarasaı aýdandaryndaǵy jalpy aýdany 1931,0 gektar jer ýchaskeleri memleket menshigine alyndy. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasady, – deıdi Amanjol Abdarhmanov.
Tórt túlik ósirýden jeri shuraıly Jambyl aýdany Almaty oblysy ekige bólinbeı turǵan kezdiń ózinde birinshi orynda edi. Atap aıtqanda, qoı-eshki men iri qara, jylqy sanynan birinshi orynda bolsa, túıe ósirýde ǵana tórtinshi orynǵa taban tiregen.
– Mal sanaǵy jylyna eki ret ótedi. Jazǵy sanaq jas tólmen qosa esepteledi. Byltyrǵy jyly usaq múıizdi mal sany 1 mln 200 myńnan asqan. Jalpy, usaq mal sany boıynsha aýdanymyz respýblıkada úshinshi orynǵa turaqtaıdy, – deıdi Jambyl aýdany ákiminiń orynbasary Aqnıet Týmataev.
Alaıda mal sanynyń kóbeıýi tabıǵatqa, flora men faýnaǵa da zardabyn tıgizbeı qoımaıdy. Burynǵy ujymshar kezinde sharýashylyq ortalyqtandyrylyp, aýyspaly jaıylym belgilenetin. Al qazir jyl on eki aı bir jerde otyryp, mal jaıatyn sharýa qojalyqtary kóbeıgen. Oǵan jerdiń jetispeýshiligi men ary-beri kóshýdiń qıyndyǵy qolbaılaý. Saldarynan aýyl tóńiregi tozyp, topyraq qunarsyzdanyp jatyr. Sondyqtan bul másele aýdan ákiminiń eseptik kezdesýlerinde jıi kóteriledi. Eger mal basyn kóbeıtý osy qarqynmen júre beretin bolsa, aldaǵy bes jyldyqta qoı basy 2 mln-ǵa jetip qalýy ábden múmkin degen boljam bar.
– Osy jaǵdaıǵa baılanysty shaǵyn bordaqylaý alańyn iske qosyp, sannan sapaǵa kóshý máselesi týraly halyqqa túsindirme jumystaryn júrgizip kelemiz. Biz sharýa qojalyqtaryna baryp «malyń kóbeıip ketti» dep eshkimge aıta almaımyz. Bireýdiń dáýletine shekteý qoıa almaımyz. Aýdan boıynsha 61 eldi meken bar. Onyń 54 eldi mekenine 42559 gektar ortaq jaıylymdyq jer belgilengen. Qazirgi kúnge Qyzylásker, Espe, Jańaqurylys, Yntymaq, Sholaq Qarǵaly syndy on shaqty eldi mekenge jaıylymdyq jer belgilenbeı tur. Bul da basty másele, – degen ákim orynbasary ortaq jaıylym máselesi kún tártibinde turǵanyn alǵa tartty.
Jalpy aýdannyń aýylsharýashylyq jerleriniń kólemi – 1 477 484, aýyl turǵyndarynyń ortaq jaıylymyna qajet jer kólemi 159 105 gektardy quraıdy. Búgingi kúnge osy qajettiliktiń 30 paıyzy sheshim tapqan. Jerdi qaıtaryp alýda sharýa qojalyqtarynyń da zardap shegetinin áńgimege arqaý etken ákim orynbasary Aqnıet Turysbekuly tyǵyryqtan shyǵýdyń birneshe joly bar ekenin, sonyń biri – aýyl turǵyndaryna tek saýyn malyn shektep ustaý, ıaǵnı jaıylymdarda baǵylatyn maldyń 1 gektarǵa shaqqandaǵy úlesi belgilengen normatıvten aspaý qajettigin túsindirý qajettigin aıtady. Oǵan sebep te joq emes.
– Mysaly, Jaısan aýylynyń ishi kádimgi mal qora sııaqty bolyp ketken. Tóselgen asfalttiń beti kóń bolyp jatyr. О́ıtkeni ol jaqta bir aýladan bir otar qoı órip shyǵatyn úıler bar. Bul aýyldyń sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵdaıyna da keri áser etpeı qoımaıdy. Aýyl turǵyndarynyń jaıly ómir súrýine, tazalyǵy men turmysyna da zalalyn tıgizedi, – degen ol sol sebepten, eldi mekenderde mal ustaýdyń shektik normasyn belgileý qajettigi máslıhat depýtattarynyń nazaryna usynylǵandyǵyn aıtty.
Aýdan ákiminiń bastamasymen qolǵa alynǵan qanatqaqty joba Aqseńgir aýyldyq okrýginen bastaý almaq. Bul maqsatta aýyl turǵyndaryna túsindirme jumystary uıymdastyrylyp jatyr. Ortaq jaıylymnyń eń kóbi osy Aqseńgir aýyldyq okrýginiń enshisinde, 7400 gektar jeri bar, sonyń ózi jetkiliksiz kórinedi. Al atalǵan aýdanda 24 aýyldyq okrýg bar.
– Byltyr Myńbaev aýylyndaǵy Qoı sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda aýdannyń asyl tuqymdy qoshqarlarynyń kórmesin ótkizgenbiz. Sol kezde Baltyq elderinen kelgen delegasııa múshelerinen estigenim, terrıtorııasy kishkene ǵana Estonııada 30 myń ǵana qoı ósirilip, etin eksportqa shyǵarady eken. Al bizdegi Mátibulaq aýyldyq okrýgindegi qoı sany 70 myńǵa jetip qaldy. Osyǵan qarap aýdan okrýginiń mal sany bir memlekettiń mal sanynan eki ese kóptigin bilýge bolady, – degen Aqnıet Týmataev Aıdarly okrýginiń qoı sany 55 myńǵa jýyqtaıtyndyǵyn, al halyq sany 1200 adamnyń tóńireginde ekendigin mysalǵa keltirdi.
Ortaq jaıylym – aýyl malyn baǵýǵa arnalǵan jer. Alaıda bir qoradan myńdaǵan mal órse oǵan ortaq jaıylymnyń tarlyq etetini aıtpasa da túsinikti. Jaıylymdyq jerdi tıimdi paıdalaný Jambyl aýylynda bir júıege kelip, problema túıini tarqatylǵan. Aýyl turǵyndaryna byltyr – 280, bıyl 270 gektar jer ortaq jaıylym retinde belgilenip berilgen. Búginde aýyldyń tájirıbeli baqtashysy Aıtjan esimdi azamat ortaq jaıylym jerin ózi qoryp, oǵan aýyldyń malyn jaıady. Bul – basqa aýyldarǵa úlgi bolarlyq nátıje. Osy jerde paıdalanbaı jatqan jerdi qaıtarý máselesi 42 myń gektarmen toqtap qalmaıtyndyǵyn sóz etken ákim orynbasary aýdan ortalyǵyna jaqyn aýyldardyń ortaq jaıylymdaryn retteýde qıyndyq baryn aıtady. Mysaly, Qarasý okrýginde 4 eldi meken bar bolsa, ár eldi mekendegi aýyldyq jaıylymnyń kólemi bar-joǵy 90-100 gektardan aspaıdy.
Jalpy jaıylymdyq jerdi óz maqsatynda ıgerý degenimiz – soǵan sáıkes maly bolý degendi bildiredi. Búgingi kúnge jeri bar, ıesi joq shamamen 5 myń gektarǵa deıingi jer qaıtarylǵan. Naqtylasaq, paıdalanylmaıtyn jaıylym jerler ýchaskesi – 89, ıaǵnı 55635 gektardy quraıdy. Onyń ishinde jer paıdalanýshylarmen kelissózder júrgizý arqyly 2 jer ýchaskesi boıynsha 446 gektar jer ortaq jaıylymǵa qaıtarylǵan. Sondaı-aq sot talap aryz joldanǵan jer ýchaskeler sany – 16, kólemi 8536 gektardy quraıdy. Sot sheshimi shyqsa bul jerler de halyqqa qaıtarylmaq. Dese de, myń bas maldyń ornyna sapaly júz bas ósirip, mal azyǵynyń berik qoryn jasaýdyń tıimdiligi nasıhattala bermek. Aýyspaly jaıylym bolmaǵan jerde mal arasynda juqpaly aýrýdyń taralýy, jaıylymnyń qunarsyzdanýy syndy máselelerdiń ýshyǵa túsetini anyq. Ony aldyn alýda jaıylymdyq jerdi belgilengen normatıvterge saı uqypty ári tıimdi paıdalanýdyń mańyzy zor.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn tyńǵylyqty oryndaýda Qaraqastek aýyldyq okrýginiń turǵyndary belsendilik tanytyp júr desek, asyra aıtqandyq emes. Bıylǵy aqpan-naýryz aılarynda Úshbulaqta 93 gektar sharýa qojalyqtarynyń jerleri qaıtarylyp, zańdastyrylsa, Burǵan aýylyndaǵy «Shynjyrbaı» óndiristik kooperatıvinen – 420, al Qaraqastek aýylynan 2000 gektar jer, «Súıinbaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń menshiginen alynyp, ákimshilik teńgerimine zańdastyrylyp jatqanyn aıtqan aýyldyq okrýg ákiminiń orynbasary Álibek Jeken, munyń barlyǵy úlesker azamattardyń kelisimimen sheshim tapqandyǵyn málimdedi. Sóıtip, aýyl turǵyndary jaıylymǵa qol jetkizgen. Alaıda Qaraqastek aýylynda tabyn joq. Aýyldyq ákimdik qyzmetkerleri qoldaǵy maldy kelisip, jaılaýǵa jiberýdi uıǵaryp otyr. Sebebi aýyl mańynda bos júrgen mal qaraýsyz qalyp, eginge nemese eldiń baý-baqshasyna kirip ketý jaǵdaılary jıilep, shaǵymdanatyndar kóbeıgen. Osyndaı renish týyndamas úshin ári jaılaýda jaıylǵan maldyń qońdy bolary túsindirilýde. Bul iste aýyl turǵyny Aıgúl Ordabaeva belsendilik tanytyp júr. Búginde ol jerdi jalǵa alyp, mal baǵýdy kásipke aınaldyrǵan. Qoı men iri qara basyna tólenetin aqsha ákimshilikpen kelisilip bekitiledi. Aýyldyq okrýgindegi mal basyna shaqqanda 15 myń gektar jer qajet bolsa, búginde 2500 gektar jer sheshimin tapqan. Ortaq jaıylymdyq jerler negizinen «Bolaı», «Shynjyrbaı», «Burǵan», «Súıinbaı», «Qaraqastek» syndy iri sharýa qojalyqtarynan qaıtarylǵan.
TÚIIN. Eki jyl buryn Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ıgerilmegen jaıylymdyq jerlerdi turǵyndarǵa qaıtaryp berýdi tapsyrǵan bolatyn. Memleket basshysy bul másele ásirese, Túrkistan, Almaty, Qyzylorda oblystarynda aıqyn sezilip otyrǵandyǵyn ataǵan edi. Al bul máseleniń Almaty oblysynda qanshalyqty sheshimin taýyp otyrǵanyn bir aýdannyń mysalynda aıttyq...
Almaty oblysy
