– Abzal Temirǵalıuly, ózińizge mártebeli mandat bergen týǵan ólkeńizge qosh keldińiz! Bul depýtat atanǵaly elge kelgen tuńǵysh saparyńyz sııaqty.
– Iá, bul – Májilis depýtaty bolyp saılanǵannan beri týǵan ólkeme alǵash kelýim. Kelgen kúnnen-aq jergilikti mádenıet mekemeleriniń basshylarymen, ujymdarymen kezdesip, keıbir máselelerimen jaqyn tanystym. Alǵash kezdesýlerimniń mádenıet mekemelerinde ótýiniń basty sebebi – ózgelermen salystyrǵanda bul salada túrli túıtkil kóbirek qordalanyp qaldy dep eseptedim. Bul kezdesýler osy oıymnyń ras ekenine kózimdi jetkizdi.
– Naqty qandaı máseleler aıtyldy?
– Mysaly, men kezdesken ujymdardyń qyzmetkerleri eń aldymen jalaqynyń azdyǵyn, tipti mardymsyzdyǵyn aıtty. Iá, mádenıet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy bıýdjet salasynyń ózge qyzmetkerlerimen salystyrǵanda anaǵurlym az ekeni ras. О́z basym Astanadaǵy mýzykalyq jas kórermender teatrynyń artısi, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Asylhan Tólepovtiń jalaqysynyń mólsherin estigende jaǵamdy ustadym. Dýlat Isabekovtiń «Gaýhartas» mýzykalyq dramasynda basty rólde oınaıtyn tanymal akter bos ýaqytynda UFS rıngine baryp, jekpe-jekte qatysyp, qosymsha aqsha tabady eken.
Biraq meniń oıymsha qandaı da bir jarlyq, buıryqpen mádenıet qyzmetkerleriniń jalaqysyn áldebir paıyzǵa kóterip tastaý máseleni sheshpeıdi. Naqtyraq aıtqanda, tek belgili bir ýaqytqa ǵana keıin ysyrady. Bul máseleniń sheshimi – mádenıetke, ulttyq mádenıetke degen tujyrymdamany ózgertý, jetildirý, bálkı tipti qaıta qurý dep esepteımin. Durys tujyrymdama – durys quıylǵan irgetas syndy, keshendi reforma, shynaıy ózgeristerge negiz bola alady.
Árıne, bul salada búkil elge ortaq túıtkilder de, jergilikti deńgeıde sheshiletin máseleler de bar. Mysaly, bıyl ǵasyrlyq toıyn atap ótkeli otyrǵan Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvinde qujat qoımalary 100 paıyz tolǵan, saqtaý talaptary standartqa saı emes, shtat sany jetispeıdi, elektrondy qujattardy izdeý júıesi ortalyqpen sáıkestendirilmegen.
– Mádenı tujyrymdama týraly Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary A.Kólginovke joldaǵan depýtattyq saýalda da aıtqan edińiz.
– Iá, 2023 jylǵy 26 sáýirde jarııalaǵan sol saýalymdy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandaryna tolyǵyraq keltire keteıin.
Memleket tek ekonomıkalyq damý kórsetkishterinen turmaıdy. Múmkin birinshi kezekte básekege qabiletti mádenıetti qalyptastyrýdan, óz mádenı jetistikterin álemge tanyta alýdan tursa kerek.
Sol sebepti kez-kelgen memleket, ásirese damyǵan elder áýeli óz eliniń ulttyq mádenıetin, ónerin, ádebıetin qyzǵyshtaı qorǵaıtyny zańdylyq.
Men mádenıet jáne sport mınıstrligi kúni keshe qabyldaǵan Qazaqstan Respýblıkasy mádenı saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy men Mádenıet týraly zańdy zerdelep shyǵyp, mynadaı qorytyndyǵa keldim. Elimizde zań aktilerinde qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti men ulttyq óneri týraly konseptýaldy dúnıeler kórinis tappaǵan jáne taıaý bolashaqta olardy nasıhattaý, damytý sharalary múldem qarastyrylmaǵan.
Sózim dáleldi bolýy úshin birneshe mysal keltire keteıin: Dombyrada kúı oryndaý men aıtys óneri IýNESKO sheshimimen materıaldyq emes muralar tizimine engizilgen, alaıda osy eki óner salasyna qatysty joǵaryda aıtqan 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdama men «Mádenıet týraly» Zańymyzda bir de bir norma joq.
Esesine «Mádenıet týraly» zańymyzda balet bıshileri, olardyń aıryqsha mártebesi týraly jazylsa, tujyrymdamada mektep jasyndaǵy balalardy balet pen operaǵa aparý arqyly olardyń kópmádenıetti tulǵasyn qalyptastyrý kózdelgen.
2022 jyly Qazaqstanda «Oqýshynyń mádenı normatıvi» dep atalatyn qujat qabyldanǵan eken, sol jerde sózbe-sóz osylaı jazylyp tur.
Taǵy bir mysal: bizde jyrdyń ondaǵan túri bar, óńirlerge baılanysty birneshe mektepke bólinedi, olardyń ishinde kóne zamannan kele jatqan jyrlardyń jóni bólek.
Kórshiles qyrǵyz elinde «Manas eposy» týraly arnaıy, óz aldyna bólek zań bar, al ázerbaıjan baýyrlarymyz «Ázerbaıjan halqynyń folkloryn qorǵaý týraly», «Ázerbaıjan halqynyń kilem toqý ónerin qorǵaý jáne damytý týraly» zań qabyldanǵan. Eýropa elderiniń odaǵy tek qana ózderiniń ulttyq mádenı muralaryn saqtaý ári damytý baǵytynda 400-den astam quqyqtyq jáne normatıvtik akti qabyldaǵan. Al bizdiń zańnamada «jyr», «jyraý», «jyrshylar» týraly, jalpy qazaq halqynyń dástúrli mádenıeti men ónerine qatysty bir aýyz sóz joq.
Bizde mádenıet salasynyń sheneýnikteri dástúrli jáne klassıkalyq óner týyndylary degen uǵym qalyptastyrǵan. «Dástúrli» dep qazaq halqynyń ulttyq ónerin, «klassıkalyq» dep ádette batys elderiniń óner týyndylaryn túsinetin boldyq.
Májilis saılaýy qarsańynda elimizdiń 3 jyldyq bıýdjeti bekitilip ketti. Sol qujatty zerdelep shyqtym.
2023 jylǵa Astana qalasynda ornalasqan «Astana Opera» teatry men «Astana balet» teatryna bólingen qarjyǵa qalǵan qazaq, orys, uıǵyr, nemis ulttyq teatrlarynyń barlyǵyna bólingen qarajatty túgel qossaq ta jetpeıdi. Nege? О́ıtkeni aldyńǵy ekeýi klassıkalyq, ıaǵnı batys ónerine jatsa, qalǵany, sonyń ishinde qazaq teatrlary ulttyq-dástúrli óner qataryna jatady.
Mysaly, «Astana Opera» teatrynyń bıylǵy jyldyq bıýdjeti – 5 578 541 000 teńge bolsa, al 4 mıllıardtan astam bıýdjeti bar «Astana balet» teatryna qatysty jaǵdaı tipten qyzyq. Memleket óz esebinen salyp bergen ǵımaratty ózi jalǵa alýǵa májbúr bolyp otyr, ol úshin jylyna bıýdjetten 1 mlrd 292 mln teńgeden astam qarajat qarastyrylǵan.
Klassıkalyq teatr men qazaq teatry qyzmetkerleriniń alatyn jalaqysynda da edáýir aıyrmashylyq bar. Oǵan negiz – «Astana balet» te, «Astana Opera» da Úkimet Qaýlysymen «kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam» bolyp qurylǵan. Sol arqyly árbir ártiske kóterińki jalaqy tóleýge múmkindigi bar. Al ǵasyrlyq tarıhy bar Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynan bastap qalǵan teatrlarda ondaı múmkindik joq, sebebi olarda KeAQ degen mártebe joq.
Shetelderge gastroldik sapar máselesinde de dástúrli óner ıelerine emes, klassıkalyq, ıaǵnı joǵaryda atap ótkenimdeı, Batys mádenıeti ókilderine turaqty túrde basymdyq berilip keledi.
Mysaly: Áýezov teatryna 2023 jylǵa gastroldik issapar úshin – 67 029 000 teńge, Ǵabıt Músirepov atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatryna – 28 272 000, Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatryna – 11 804 000 teńge bólingen. Al endi «Astana baletke» memlekettik tapsyrys aıasynda 1 218 176 776 teńge qarastyrylǵan. Kórip otyrǵanyńyzdaı, aıyrmashylyq jer men kókteı.
Bul mysaldardan baıqaǵanymyzdaı, dástúrli mádenıetimiz zań júzinde de, is júzinde de qorǵalmaǵan dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Osyǵan baılanysty suraq týyndaıdy: Qazaq ultynyń mádenıeti nege óz elinde, óz jerinde, óz memleketinde ógeıdiń kúıin keshe bermek?!
Men bul jerde bıýdjetten jańadan qarajat bóldirý máselesin emes, memlekettik bıýdjette qarastyrylǵan qarajattyń ádil bólinýi týraly másele kóterip otyrmyn. Osyǵan baılanysty usynysym – «Qazaqstan Respýblıkasy mádenı saıasatynyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn» qaıta qaraý kerek. Biz qazaq mádenıetin damytý máselesi boıynsha uzaq jyldarǵa negizdelgen ulttyq tujyrymdama jasaqtaýymyz qajet. Sonda tıisti zańnamany da sol tujyrymdamaǵa saı qabyldatyp, qalyptasqan keleńsiz tájirıbeni de ózgertýge jol ashylar edi.
– Bul máseleniń sheshimi týraly naqty jospar bar ma?
– Jalpy, bul máseleni sheshý joly birneshe kezeńnen turady. Joǵaryda aıtylǵan mádenı tujyrymdamany qabyldaý – máseleni sheshýdiń alǵashqy satysy ǵana.
Depýtattyq saýalda aıtqanymdaı, mádenı tujyrymdamany jasaýǵa erekshe mán berý kerek. Bul iske mádenıet, óner salasyndaǵy úlken qaıratkerler men ǵalymdar tartylýǵa tıis. Sodan keıin «Mádenıet týraly» Zańnyń ózin qaıta qaraý kerek. Onda qazaq mádenıetiniń, dástúrli mádenıettiń róli men orny týraly másele kórinis tabýy kerek. Bul zań qabyldanǵan soń mádenıettiń ártúrli salasy – óner, mýzeı, t.b. salalyq zańdar kerek.
Eger jan-jaqqa bura tartpaı, qazaqtyń bilikti ǵalymdary, óner, bilim, mádenıet, ádebıet salasynyń bilikti mamandary qoldasa, aınaldyrǵan 2 jyl ishinde osy júıeni jasap alýǵa bolady.
Mysaly, qazaq bıi, aıtys, jyrshylyq óner týraly zańdar qajet. Qazaq óneri, ulttyq mádenıet jekelegen adamdardyń janqııarlyq jumysyna zárý bolmaı, zań júzinde qorǵalýǵa tıis. Sonda ǵana bul máselede kóp túıitkilden arylǵan bolar edik. Eń qıyny, jyrdy jalyqpaı tyńdaıtyn orta joǵalyp barady. Bile bilsek, qazaq jyrynda ulttyq kodymyz jasyrynyp jatyr. Eger qazaqtyń jyrshylyq óneri joǵalatyn bolsa, ulttyq mádenıetimiz orny tolmas apatqa ushyraıdy. Sondyqtan el ishindegi talantty jyrshylardy izdep taýyp, tanymaldaryn qoldap, bul salaǵa tyń serpin berý kerek.
– Osy aıtylǵandar oıdaǵydaı júzege assa, qandaı nátıjege jetemiz?
– Biz osy arqyly tarıhı tizbekti qalpyna keltiremiz. О́zimizdiń tól mádenıetimizge jastardyń qurmetin oıatý kerek. Ulttyq mádenıetti qorǵaý – memlekettiń tikeleı mindeti ekendigin aıtqym keledi. Qazaqtyń erekshe bitim-bolmysyna, mádenıetine degen álemniń qyzyǵýshylyǵy oıa nady. Bul týrıstik klasterdi qalyptastyrýdyń da mańyzdy kilti. Álem úshin birinshi kezekte ulttyq erekshelik, qaıtalanbas mádenıet qyzyq. Osyny biz ulttyq tujyrymdamada bekitip alýymyz kerek. Bul turǵyda kórshiles elderdiń tájirıbesinen úırenýge turarlyq tustar bar. Ǵumar Qarashtyń bir ǵasyr buryn aıtqan «Árbir iste qazaq ıisi ańqyǵanyn Tirlikte kózimizben kóremiz be?» degen sózi qazir de óte ózekti.
Qazir álemde óz ornymyzdy tabýdyń qaýipsiz joly – tól mádenıetimizdi kóterý. Sondyqtan, mádenı tujyrymdama qabyldaý – biregeılik pen qaýipsizdikti kúsheıtetin amal.
Áńgimelesken
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
