Qoǵam oıly tulǵalarǵa zárý

Bul oraıda tarıhshy ǵalymdar men saıasattanýshylarǵa, qoǵam­dyq pikir ıelerine ádiletti paıym, shynaıy kózqaras, tereń zertteýler, zor jaýapkershilik júkteledi. Bul – ómir­sheń másele. Muny aıtyp otyrǵany­myz, burynǵylardyń jibergen qatelik­­teri men olqylyqtaryn túzetý kúresker­­ligi búgingilerdiń qajyr-qaıraty men ­bilim-biliktiligine tán nárse bolyp otyr. Ásirese memlekettik qyzmette.

Ádiletti Qazaqstan úshin bul másele tipti erekshe mańyzǵa ıe. Memleket­tik qyzmetshi ataný adamnan kásibı bilimdi, rýhanı-mádenı óresi joǵary, jaýapkershiligi mol ári bilikti maman bolýdy talap etedi. Sonda ǵana olar qoǵam múddesi jolynda sheshim qabyldaı alatyn tulǵa deńgeıine kó­terile alady. Myqty kadrlar korpýsynsyz órkenıetti naryqqa ótý múmkin emes. Al naryqtyq qatynastarda barlyq áleýmettik-ekonomıkalyq sala boıynsha bıik deńgeı men óre kerek. Onsyz halyqpen ashyq dıalog ornatylmaıdy. Mobıldi jumys isteı bilýdi meńgerý de talap ólshemi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń jeke bastamasymen kadr saıasa­ty jóninde túrli memlekettik baǵdar­la­malar qabyldandy. El erteńine senim­di kúsh – qabiletti jas mamandar rezer­vin ázirleý, merıtokratııa qaǵıdatyn engizý, memlekettik qyzmet modelin qalyptastyrý belgili bir deńgeıde óz nátıjesin berip keledi.

Qoǵam talǵamynyń ósýiniń nátı­je­sinde memlekettik qyzmetke de jańa talaptar qoıyldy. Bul mindetter men talaptar Qańtar oqıǵasynan ke­ıin qataıa túskenin, azamattyq qoǵam­nyń da bul baǵytta baqylaý men qada­ǵalaý jumystary jandanǵanyn se­zin­beý múmkin emes. Alaıda búginde she­neýnikter berilgen múmkindikter men ýaqyttaryn jurt kútkendeı jańarý men tyń serpiliske tıimdi paıdalana almaı otyr. Sóz kóp, is mardymsyz. Eski kadr eskishe jumys isteýge ábden daǵdylanyp ketken. Bıýrokratııaǵa beıimdelip alǵan. Qaraqan basynyń barlyq jaǵdaıyn jasap jatqan she­neýnikter artyq qımyldamaıdy, qoz­ǵalmaıdy, qaǵaz júzinde «qarqyndy damý ústinde» deıtin asyryp jazǵan málimetterdi joǵary qaraı joldaıtyn pysyqaı kúıinde qalyp otyr.

Týrasyn aıtsaq, búginderi jergilik­ti ákimder Memleket basshysynyń tap­syrmalaryn júıeli jáne sapaly oryndaýda qaýqarsyz, jańasha áreket etýge ıkemsiz, naqty isterde dármensiz ekenin kóp jaǵdaıda kórsetip qoıdy. Halyq bárin kózben kórip otyr. Júz jerden ózine baǵynystaǵy adamdar jarnamasyn jasap, aqyly maqtaýyn jetkizse de qajetti deńgeıde senim­nen qalǵan. Búginde para alyp, isti bolyp jatqandar kimder? Sheneýnikter. Jaýapty isterden jaltaryp, izin jasyryp, el asyp jatqandar kimder? Taǵy, sheneýnikter. Qazynanyń mıl­lıardtaǵan aqshasyn jymqyram dep, masqara bolyp jatqandar kimder? Taǵy da memlekettik qyzmetshiler.

Endi qoǵam men eldi kópshilik she­neý­nikterden qorǵaý kerek degen, oıshyl­dardyń qanatty sózine arqa súıep, kúresý kerek shyǵar. Bizdińshe, batyl áreketter men qoǵamdyq baqy­laýdy kúsheıtý abzal. Memleket bas­shy­synyń jańa saıası mádenıetti qa­lyp­tastyrýdaǵy barlyq bastamasy men tabandy ustanymyna saı adaldyq tanytý buqaralyq iske aınalýǵa tıis. Eski daǵdyny kúresinge laqtyryp, qoǵam ómirinen paraqor, jemqor she­neý­nikterden alastatý isi áleýmettik máseleniń eń zory ekenin jappaı sezindirý saıasatyn júrgizýge basqa­laı sıpat bergen jón. Ol – halyqpen pikirlesip, ashyq dıalog júrgizý jáne qalyń buqaranyń soǵan kózin jetkizý. Keleńsizdikti joıýdyń barlyq is-sharasyn jarııa etý.

Ult úshin adal qyzmet etetin azamattar ǵana qoǵamdy alǵa súıreı alady. Sondyqtan ádiletti qoǵam qurý isinde, reformatorlyq talaptarǵa ilese almaǵan kadrlardy almastyrýdan basqa eshteńe qalmaı otyr.

Qoǵamda áli kúnge deıin qyzý tal­qy­lanyp kele jatqan kadr máselesin­de, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap aıtqanyndaı, óz isin jetik biletin kásibı mamandar, otanshyl azamattar qashanda baǵaly. Bul tusta otanshyl, memleketshil qasıetterdi Alash arys­tarynan úlgi etip alsaq ta artyq bolmas edi. Sosyn memlekettik qyzmetshi jaıynda bizde unamsyz sóz kóp aıtylady. Sebebi… Mysaly, Fransııa­da memlekettik qyzmetshi sanymen emes, sapasymen, bilimdi jáne kásibı bilik­tiligimen ólshenedi. Tipti fransýz halqy «myna úıde memleketshil qyzmetshi turady» dep maqtanyp aıtady. Al bizde she? Ala-qula pikir. Qyzǵanysh pen jaqtyrmaýshylyq.

Bul neni kórsetedi? Ábden yǵyr etken, túrli sebeptermen, bıýrokratııa men jemqorlyq sekildi jaǵymsyz qubylystar arqyly sińisip ketken teris oıdyń saldary. Áıtpese sheneýniktiń bári jaman emes, aýyrtpalyqty kótere bilgen, adal da alǵyr ókilderi bolǵan, olar qazir de bar.

Negizinen kadrlar quramyn ja­ńar­typ, birtindep aýystyrý kerek degen oıdy qup alamyz. Ásirese asa bir erekshe qabileti joq, alaıda joǵary turǵan ákimge jaǵympazdyǵymen ne jerlestigimen jaqqan qońyrtóbel, shirengen sheneýnikterdiń esh qıyn­dyqsyz kóterilip, maıly jilikti man­sapta otyratyn jaǵdaıǵa jol ber­meýimiz kerek.

Qalaı? Ol úshin halyqtyń arasynda aıtylatyn ártúrli kózqaras pen pikirdi qatań eskerý qajet. Jalpy, el basqarý jumystarynda túrli uıym men qoǵamdyq keńestiń yqpaly men usynystary naqty el tilegine saı estile bermeıdi. Bul da oılanatyn másele.

Halyqtyń kóńil kúıinde dál osy jergilikti kadrlardy qyzmetke irik­tep, ornalastyrý, tamyr-tanystyq­tyń áli de etek alýy sııaqty jaǵymsyz áreketterge, rýlastyq-sybaılastyq baı­lanystardyń buzylmaýyna alań­daýshylyq bar. Bul urlyqty jasyr­ǵanmen birdeı emes pe? Qoǵamdy keri súıreýshiler osyndaı eski júıedegi kánigi qyzmetshiler bolsa, onda olardy almastyrý kerek. Basqa qandaı yqpaldy joldar men sheshimdi is bolýy­ múmkin?

Jaqynda qoǵam qaıratkeri Jaqsy­bek Qulekeev «Egemen Qazaqstan» ga­zetinde jarııalanǵan maqalasynda jergilikti ózin-ózi basqarý deńgeıinde jańa úlgidegi basshylar qashan paıda bolady, degen saýalǵa qatysty myna­daı oı aıtypty: «Áli kúnge deıin ákimder men mınıstrler arasynda basqarý­dyń keıbir úlgilerin eks-prezıdent­ten qabyldaǵan adamdar bar. О́ıt­keni olar tikeleı soǵan qyzmet etti. Olar halyqtan buryn soǵan jaǵýdy oı­lady. Endi mádenıeti, kózqarasy, basqarý prınsıpi, tipti basqasha qalyptasqan jańa Prezıdentimiz bar».

Maqala avtory jýyq arada soǵan uqsaǵysy keletin basshylar kóbeıedi degen oıyn da bildirgen. Solaı bolýy –  ómir zańdylyǵy. Qoǵamǵa keregi de sondaı parasatty, adal, mádenıetti, syıly, halyqshyl azamattar. Toıymsyzdyq psıhologııasynan ada, jańa úlgidegi basshylardy tárbıelep shyǵarý – ońaı is emes. Eń bastysy – qoǵamdyq orta qajet. Jurtty aıtqan sózine sendire alatyn, tyńdata alatyn tabandy, týrashyl, aqyldy tulǵalar men aıbarly qaıratkerler bolmasa, yqpaldy qoǵamdyq, memleketshil ortanyń qa­lyptasýy qıyn.

Tarıhymyzda táýelsizdiktiń qa­lyptasýyna ózde­riniń almas qylysh­taı ótkir sózderin ­aıtyp, qoǵamdyq mádenıet pen ult­tyq oı-sanany ser­gitýge zor tarıhı úles qosqan tulǵa­lar az emes. Akademık-zańger Salyq Zıma­nov, ómirdiń ójet sózin aıtyp ótken Sherhan Murtaza, uly oıshyl, aqyldyń keni Ábish Kekilbaıuly, qazaqtyń muńyn muńdap, joǵyn joq­taǵan Gerold Belger, qoǵam men ult múddesinde jeke batyr Aldan Aıymbetov jáne kóptegen eliniń bú­gini men erteńi úshin ádilettiliktiń, shyn­dyqtyń qanyn sorǵalatyp, bılikke tik qarap, qoǵamnyń sózin aıtqan tanymal azamattardyń ornyn joǵaltpaıtyn, amanat júgin odan ári jalǵastyratyn qoǵamdyq pikirdiń kóshbasshylaryn halyq shyn saǵynady. Joǵaryda aty atalǵan kóptegen dara tulǵalar atoılap turǵanda kópshilik ýaıym jemeı, taǵdyrly máselelerdiń durys sheshilýinde arqa tutyp júretin edi. Tek Almaty men Astanada emes, óńirlerde de sol kezeńderde qalyń el qurmetteı­tin qoǵam qaıratkerleriniń qatary tolyǵa tústi. Máselen, Aqtóbeden fılosof-professor Amangeldi Aıtaly ulttaný týraly, Oraldan kórnekti aqyn Aqushtap Baqtygereeva urpaq tárbıesi, Shymkentten jazýshy Marhabat Baıǵut, túrkistandyq ádebıetshi-ǵalym Qulbek Ergóbek, basqa da abyroıly azamattar el bir­ligi, ómir shyndyǵy, mansaptyń tereń maǵynasy jaıynda jazǵan tartymdy dúnıeleri ortaq qoǵam mádenıe­tin qalyptastyrýǵa septigin tıgizdi.

Qazir osyndaı iri jáne eti tiri tul­ǵalardyń shoǵyry aımaqtarda az­daý ma dep qalamyz. Keıbiriniń kózge túsetin «belsendi qyzmeti» tek jer­gilikti dáý sheneýnikterdi bas-kóz joq maqtaýdan asyp kete almaı júrgen se­kildi. Sebebi jurtshylyq aýzynda­ǵy shyǵarmashylyq adamdardyń kún­kó­risi men kúıbeń tirligi bir basqa bolsa, jergilikti ákimderge jurttyń muń-muqtajyn aıtýdyń ornyna, el sóziniń shyrpysyn shyǵarmaı, jaqsy isterge jol silteýdiń ornyna kópe-kórneý jalǵan madaq-maqtaý sózden taý turǵyzyp, báıek bolýymen teris áser qaldyrýda. Mundaı soraqylyqqa órshil rýhtaǵy jastar jaǵy árıne, ókpeleıdi. О́sip kele jatqan sanaly da sergek urpaqtar tolqyny ónegeni órbitkendi durys sanaıdy. Qaısar tirlik pen batyl qadamdarǵa qarap boı túzeıdi. Sóz túzelmese, qundylyqtar qadirlenbese, sosyn «Qýraǵan aǵashtan qobyz shyqpaıdy» dep júrse ne deımiz?

О́mir ózgerdi. Talǵam men talap ta jyldam ózgerip jatyr. Memleketti basqarýdyń jańa úlgisin úırenetin keıingi jas býyn úshin adamshylyq qarym-qatynas pen kisilikke kóleń­ke túsiretin usaq-túıek kemshilik bolmaýy kerek. El ishinde bolyp jatqan ózgeristerdi ilgeriletýge belsendi aza­mat­tardyń tikeleı qatysy bar jáne solaı bolýy kerektigin este ustaǵan jón.

Ádiletti Qazaqstan qurý isinde qan­daı qoǵamdyq mindetter tur? Maqsat – aıqyn. Úlgi bar, tek úırený kerek. Úmitti aqtaıtyn jáne senimge ıe bas­tamalar qajet, ol jer-jerde ıdeıa­lyq-tárbıe máselesi retinde kún tártibin­de alǵa shyǵýy qajet. Bul kúnderi ártúrli qoǵamdyq ortada ozyq zaman tynysyn tap basyp, júırik ýaqyt talaptaryn tereń túsinip, reformalyq ózgeristerdi júzege asyrýda ultjan­dy, oıly tulǵalardyń orny men pikir qajettigi aıqyn sezilýde. Bıik parasatty, shynshyl jáne abyroıly, bedeldi jandardyń el ishinde, aýyl, aýdandarda, jalpy qoǵamda kóp bolýy bárinen mańyzdy. Sol sebepti bul rýhanı-­saıası iske de qoldaý men baǵalaı bilý turǵysynda tolyqqandy jańa kózqa­ras qajet.

Memlekettik basqarýdyń jańa ­dá­ýirinde barlyq deńgeı­de­gi memle­ket­tik qyzmetshiniń beınesin Adal­dyq anyq­taıdy. Al Adaldyq – halyq ­kú­tip otyr­ǵan eń ­basty sapa.

Meırambek TО́LEPBERGEN,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri