Halıma Iаkob: Qazaqstanmen berik dostyǵymyz – tereń senimniń kórinisi

Búginde Sıngapýr – Qazaqstan­nyń mańyzdy saýda seriktes­te­ri­niń biri. 2022 jyly ózara saý­da kólemi 1,9 mlrd dollardy qurady. О́tken jyly Sıngapýrdan Qazaqstanǵa baǵyttalǵan tikeleı ınvestısııalardyń jalpy kólemi 310 mln dollarǵa jetken. Al 2005 jyldan beri Qazaqstan ekonomıkasyna quıylǵan qarjy – 1,4 mlrd dollar. Jalpy, elimizde sıngapýrlyq kompanııalardyń qatysýymen 144 kásiporyn jumys isteıdi.

Eki el arasyndaǵy qarym-qaty­­nastardyń jańa baǵyty búgin elimizge kelgen Sıngapýr Pre­­zıdenti Halıma Iаkobtyń mem­le­kettik sapary aıasynda taǵy aıqyndala túspek. Mártebeli meımandy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qabyldaıdy. Qazaqstanǵa memlekettik saparyna oraı Sıngapýr Prezıdenti Halıma Iаkob hanym «Egemen Qazaqstan» gazetiniń suraqtaryna jaýap berdi. Oqyrman nazaryna osy suhbatty usynamyz.

– Mártebeli Prezıdent hanym, bıyl Qazaqstan men Sın­ga­pýr arasyndaǵy dıplo­ma­tııa­lyq qatynastardyń orna­­ǵanyna 30 jyl tolady. Sońǵy úsh onjyldyqtaǵy ózara áreket­tesýimizdiń sıpatyn qalaı baǵa­lar edińiz? Bolashaqqa kóz jú­gir­te otyryp, eki el arasyn­da­ǵy yntymaqtastyqty qalaı ny­­ǵaıta alamyz?

– 30 jyl – ataýly mereıtoı. Osy mańyzdy ekijaqty kezeńdi atap ótý úshin Qazaqstanǵa alǵash ret memlekettik saparmen kelgen Sıngapýrdyń Prezıdenti bol­ǵanyma qýanyshtymyn. Sın­gapýr kóptegen jyl boıy senim­niń, adal qarym-qatynastyń jáne ózara syılastyqtyń berik irge­tasyna negizdelip kele jat­qan Qazaqstanmen jyly jáne burynnan kele jatqan dosty­ǵy­myzdy baǵalaıdy. Eki el arasynda turaqty saparlar boldy. 2017 jyly «Astana Expo» kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysý úshin Parlament spıkeri retinde Astanaǵa baryp, sol kezde Senat tóraǵasy bolǵan Qasym-Jomart Toqaevpen kez­des­tim. Biz sondaı-aq bir jyl buryn Qazaqstan Prezıdenti Sıngapýrda saparmen bolǵan kezde kezdestik.

Qazaqstan – Sıngapýrdyń Ortalyq Azııadaǵy jaqsy seriktesi jáne yntymaqtastyǵymyz mem­le­­kettik basqarýdan bastap, aqyl­dy qalalyq josparlaýǵa deıin­gi kóptegen salada keńeıdi. Sın­gapýr jáne Qazaqstan kóp­jaq­ty forýmdar sheńberinde de tyǵyz yntymaqtasady, óıtkeni biz beıbitshilik pen turaq­ty­lyq­ty qoldaýda, zań ústem­digin ilgeriletýde jáne kóp­jaqty jú­ıe­ni qorǵaýda ortaq múd­de­ler­men bólisemiz. Úkimet­te­rimiz, ká­sip­oryndarymyz jáne halyqtar ara­syn­daǵy ózara is-qımyl jyldar boıy turaqty túrde keńeıip kele jatqanyna qýa­nysh­tymyn jáne COVID-19 pan­de­mııasy kezeńinen keıin ózara is-qımyl dınamıkasy belsendi bolyp qala beredi.

Bilim berý – yntymaqtas­tyq­­tyń negizgi baǵyttarynyń biri. Sıngapýr ulttyq ýnı­ver­sı­tetiniń Lı Kýan Iý mem­le­ket­tik saıasat mektebi Nazar­baev ýnıversıtetiniń Mem­lekettik saıasattyń joǵary mektebimen burynnan seriktestik qarym-qa­ty­nasta. Kóptegen qa­zaq­standyq stýdenttiń bilim berý baǵdarlamasy aıasynda Sın­ga­pýrda bolǵanyna qýa­nysh­tymyn. Mundaı almasýlar el­de­ri­miz ben halyqtarymyz ara­syn­daǵy ózara túsinistikti te­reń­­detýge jáne dos­tyq­ty nyǵaı­tý­ǵa yqpal etedi.

Sıngapýr-Qazaqstan qa­rym-qatynastarynyń odan da joǵary deńgeıge kóteriletinine senim­dimin. Kóleminiń aıqyn aıyrmashylyǵyna qaramastan, qos memleket – kóregen saıasaty, adam kapıtalyn da­my­tý­ǵa jáne turaqty damýǵa be­rik mindettemesi bar elder. Biz, sondaı-aq, tıisti aımaqtarymyzda stra­tegııalyq ornalasýymyzdyń ar­tyq­shy­lyq­taryn paıdalanýǵa ty­rysamyz. Aldaǵy jyldary el­de­rimiz ben óńirlerimiz ara­syn­daǵy tyǵyz baılanysty odan ári nyǵaıtýdy asyǵa kútemin.

– 2022 jyly Qazaqstan men Sıngapýr arasyndaǵy ózara saýda kólemi aıtarlyqtaı ósim kórsetip, 1,9 mıllıard dollardy qurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda eki esege jýyq artyq. Mundaı serpindi ósýge qandaı faktorlar yqpal etti jáne bizdiń elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty keńeıtý jó­nin­de­gi uzaq­merzimdi maqsat­ta­ry qan­daı?

– Biz Sıngapýrdyń Ortalyq Azııa­daǵy eń iri saýda seriktesi bolyp tabylatyn Qazaqstanmen jaqsy ekonomıkalyq baılanys­­tamyz. Qazaqstanda kólik jáne logıs­tıka, bilim berý, tamaq ónim­deri men sýsyndar óndirisinen bas­tap sıfrlyq tehnologııalarǵa deıin ártúrli sektorlarda jumys isteıtin birqatar sıngapýrlyq kompanııa bar. Sondaı-aq osy jyldar ishinde Sıngapýrda qazaqstandyq kompanııalardyń sany óskenine qýanyshtymyn. Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq pen Sıngapýr arasyndaǵy Erkin saýda týraly kelisim sheńberinde Qyzmetter kórsetý jáne ınvestısııalar saýdasy týraly kelisimge qol qoıý – meniń Qazaqstanǵa saparymnyń basty nátıjeleriniń biri. Atalǵan Kelisim retteýshi tetikterdi álsiretý jáne bizdiń elderimizdiń naryqtaryna kirý úshin kedergilerdi azaıtý esebi­nen, ekonomıkalyq ózara is-qımylymyzdy keńeıtý jáne eki eldiń bıznesi úshin ne­ǵur­lym qolaıly jaǵdaılar jasaý jónindegi kúsh-jigerge jár­dem­de­setin bolady. Ol sondaı-aq kelisimshart boıynsha qyzmet kórsetýshilerge qol jetkizýdi qam­ta­masyz etedi, jahandyq aýqym­da bizdiń talanttarymyzdy tanýdy keńeıtedi jáne ınvestı­sııa­lardy qorǵaý erejelerin engizý arqyly ınves­torlarymyz úshin turaqtylyq pen boljamdy qamtamasyz etedi. Munyń bári – bizdiń úkimetterimiz, kásip­oryn­darymyz jáne halyq­ta­ry­myzdyń arasyndaǵy tereń senim­niń kórinisi.

Sıngapýr men Qazaqstannyń strategııalyq ornalasýy, bizdiń jetkizý tizbegimiz ben kólik mar­shrýt­tarymyzdyń turaqty­ly­ǵyn arttyrý úshin paıdalana ala­tyn basty artyqshylyqqa aı­na­­­lady. Birneshe sıngapýrlyq kompanııanyń Qazaqstanda qurǵaq porttar men logıstıka sııaqty asa mańyzdy ınfraqurylymdy damytý boıynsha iri jobalardy iske asyrýǵa qatysyp jatqanyna nemese qyzyǵýshylyq bildirgenine qýanyshtymyn. Biz Sıngapýrda jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada qazaqstandyq kompanııalardyń kóbirek qatysýyn qoldaımyz jáne sol sııaqty sıngapýrlyq kom­pa­nııa­­lardy Qazaqstan men Or­ta­lyq Azııada múmkindikter izdeý­ge yntalandyratyn bolamyz.

– О́tken jylǵy Azııadaǵy О́zara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń (AО́SShK) sammıti barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birqatar Azııa elderine eleýli áser etken klımattyń ózgerýine qarsy kúreske óziniń berik beıildigin bildirdi. Osy saladaǵy birlesken kúsh-jigerdi nyǵaıtý úshin Qazaqstan 2024 jyly Astanada AО́SShK elderindegi ekologııa máseleleri boıynsha joǵary deńgeıdegi konferensııany ótkizýdi usynady. Sıngapýrdyń bul bastamaǵa jáne klımattyń ózgerýine qarsy kúrestiń jáne onyń Qazaqstanmen ekijaqty qatynastardaǵy saldaryna beıim­­delýdiń mańyzdylyǵyna kóz­qarasy qandaı?

– Sıngapýr klımattyń ózgerýin shuǵyl ujymdyq áreketterdi qajet etetin mańyzdy jahandyq prob­lema retinde qarastyrady. Teńiz deńgeıiniń kóterilýi jáne aýa raıynyń kúrt ózgerýi klı­mat­qa áserin tıgizip otyr. Ásirese osal shaǵyn araldyq memleket retinde biz jahandyq jáne aımaqtyq kúsh-jigerdi qoldaýdy jáne ın­novasııalyq sheshimderge ınves­tısııa salýdy qosa alǵanda, bul máseleni sheshýge bekem bel býdyq. Biz syndarly dıalog arqyly ekologııalyq problemalardy sheshý jáne ornyqty damýǵa járdemdesý boıynsha Qazaqstannyń belsendi kúsh-jigerin quptaımyz.

Ekologııa máseleleri boıynsha joǵary deńgeıdegi konferensııa AО́SShK-ge múshe elderdiń yqtımal sheshimder men problemalardy talqylaý úshin birigýi úshin mańyzdy platforma bolatynyna senimdimin. Sıngapýr AО́SShK úderisine qatysýshy bolmasa da, Sıngapýr men Qa­zaqstan arasynda klımattyń ózgerýine qarsy kúreste bilim jáne tájirıbemen almasý salasynda neǵurlym tyǵyz yntymaqtastyq úshin áleýet bar. Klımattyń ózgerýiniń jahandyq sıpaty halyq­aralyq qaýymdastyqtyń tyǵyz yntymaqtastyǵyn talap etedi jáne bizdiń elderimizdiń osy saladaǵy ózara is-qımyly álemdegi mańyzdy oń kúshke aınalatyny sózsiz.

– Sıngapýr álemdegi eń tıimdi memlekettik basqarý júıesi bar el retinde álemge keńinen tanyldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda memlekettik basqarýdyń tıim­di­­ligin arttyrýǵa, sybaı­las jemqorlyqty joıýǵa jáne naryq pen memleket ara­syn­daǵy tepe-teńdikti ornatýǵa baǵyt­talǵan jańǵyrtý bo­ıynsha aýqymdy kúsh-jiger jumsa­lyp keledi. Osy turǵyda Qa­zaq­stan Sıngapýrdyń tájirı­be­sinen qalaı paıda kóre alady?

– Sıngapýr búkil álemdegi dostarymyzǵa qatysty bolýy múmkin salalarda óz tájirıbesimen bólisýge árqashan qýanyshty. Sıngapýrdyń memlekettik qyz­meti parasattylyq, qyzmet kór­se­tý jáne jetildirý sııaqty bas­ty qundylyqtarǵa negizdelgen. Tabıǵı resýrstary joq shaǵyn el bolǵandyqtan, Sıngapýr básekege qabiletti jáne sheteldik ınvestorlar úshin tartymdy bolý úshin ózekti bolýǵa jáne erekshelenýge umtylýy kerek. Tıimdi basqarý – bizdiń strategııamyzdyń negizgi komponentteriniń biri. Sáýir aıyn­da jarııalanǵan 2023 jylǵy Chandlerdiń jaqsy memlekettik basqarý ındeksinde (Chandler Good Governance Index, CGI) Sıngapýr 2022 jylǵy úshinshi orynnan kóterilip, birinshi oryndy ıelendi. Árıne, mundaı halyqaralyq reıtıngterdiń bolǵany jaqsy. Bul rette, meniń oıymsha, Úkimettiń óz halqynyń senimin saqtaý qabileti áldeqaıda mańyzdy krıterıı bolyp tabylady. Sıngapýrda halyq senimi COVID-19 pandemııasy kezinde aıqyn kórindi. Bul Sıngapýr bárin durys jasady degendi bildirmeıdi, biraq Sıngapýr úkimetiniń áreketterine halyqtyń senimi joǵary boldy jáne biz bul qıyndyqty halqymyzben birge jeńe aldyq. Degenmen Qazaqstan men Sıngapýrdyń aldynda turǵan mán-jaılardyń belgili bir aıyrmashylyqtary bar ekenin de este ustaýymyz kerek. Qazaqstan – álemdegi eń iri toǵyzynshy el, al Sıngapýr – As­tanamen birdeı kólemdegi sha­ǵyn qala-memleket. Osylaısha, bizdiń elderimizdegi memlekettik bas­qarýdyń qajettilikteri men kúr­deliligi ártúrli.

Sıngapýrlyq yntymaqtastyq baǵdarlama (Singapore Cooperation Programme, SCP) ótken jyly óziniń 30 jyldyq mereıto­ıyn atap ótti. SCP – basqa eldermen mem­­lekettik basqarý, aza­mat­tyq avıasııa jáne turaqty damý­dy qosa alǵanda, ártúrli sala­­­da­ǵy tájirıbemizben bólisý úshin Sın­gapýrdyń negizgi teh­nı­­ka­lyq kómek baǵdarlamasy. Biz qazaqstandyq she­neý­­nikterdi tájirıbemizdi qa­byldaý úshin, sonyń ishinde mem­le­kettik basqarý úderisinde saqtanýǵa qajet syn-qaterlermen tanysý úshin sıngapýrlyq ynty­maq­tas­tyq baǵdarlamasyna qaty­sý­ǵa shaqyramyz.

– Sıngapýr bıznesti júrgizý jeńildigi boıynsha jetekshi el­derdiń qataryna kiredi. Biz muny eldiń tabysty damýynyń ma­ńyzdy resepti retinde qa­rastyra alamyz ba jáne bizdiń eko­nomıkalarymyz qandaı ja­ǵynan uqsas bolýy múmkin?

– Tabysty damýdyń biryńǵaı máziri joq jáne kóp nárse ár eldiń erekshe jaǵdaıyna baılanysty. Sıngapýrǵa keletin bolsaq, bizdiń shaǵyn kólemimiz jáne tabıǵı resýrstardyń je­tis­peýshiligi bizge sheteldik bız­nes pen ınvestısııalardy tartý arqyly ekonomıkamyzdy ár­taraptandyrýǵa úlken serpin berdi. Sondyqtan Sıngapýr úshin jergilikti jáne sheteldik bız­nes­tiń órkendeýi úshin ashyq, turaqty jáne qonaqjaı orta qurý óte mańyzdy. Sıngapýrdyń Úkimeti uzaqmerzimdi josparlaýǵa jáne óz saıasatyndaǵy kez kelgen ózgeristerdi muqııat qarastyrýǵa basa nazar aýdarady. Sonymen qatar biz sıngapýrlyqtardy bo­­­la­shaqta jumysqa daıarlaý úshin adam kapıtalyn damytýǵa qo­maq­ty qarajat salamyz. Teh­­no­logııanyń tez ózgerýine baılanys­ty qazirgi mindet – halyq­tyń ómir boıy bilim alýyna jáne kadr­lardyń biliktiligin art­tyrýǵa yq­pal etý. Ýaqyt óte kele jumys oryndarynyń erek­sheligi ózgeredi jáne bizdiń qyz­met­kerler jańa bilim alýǵa jáne jańa daǵdylardy ıgerýge daıyn bolýlary qajet.

Áńgimelesken

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»