Úkimet aýyldy qalaı túlete alady?

Munymen birge, qatelikterdiń basynda «aldymen ekonomıka, odan keıin saıasat» degen qısyq-qyńyr qaǵıda turdy. Ár nárse óz zańdylyq algorıtmmen júretinin bılik basyndaǵylar bilmedi degenge eshkim senbeıdi. Qandaı da bir eldiń ekonomıkasy durys saıasatsyz alǵa jyljymaıdy. Túbi báribir saıasatqa baryp tireledi. Halyqtyń áleýmet­tik máselesi de saýatty júrgizgen ekonomıkalyq saıasattan nátıjeli sheshimin tabady. Osy turǵydan kelgende, 30 jylda reforma jasalǵan ár salada qatelikter boldy. Bılik sodan paıdaly qorytyndy jasap otyr ma, joq pa – áli beımaǵlum... Eldiń ekonomıkalyq saıasatyn durys baǵytta júrgizý úshin alǵa qoıǵan maqsaty aıqyn bolýy kerek. Qazirgi Úkimettiń naqty maqsaty áli anyq kórinbeı tur.

Al endigi másele, aýyldy qalaı damytamyz, ábden tozyǵy jetken ınfraqurylymyn qalaı kóterýge bolady degenge kelip tireledi. Úkimet osyny eskerip, táýelsizdikti alǵannan beri jibergen qatelikterin qaıta zerdelep, olardy qaıtalamaýdy taǵy bir pysyqtap alǵany abzal.

Damyǵan elderdiń saýatty júrgizgen reformalary mem­leketti qurýshy halyqtyń, tıtýldy ulttyń mentalıtetine, tabıǵatyna, minezine, tarıhyna negizdelip jasalady eken. Ǵalym Beısenbek Zııabekov te óz tujyrymynda damyǵan elderdiń refor­malyq ekonomıkalyq jetis­tikteri óziniń tarıhyna, júrip ótken jolyna negizdelgendikten oń nátıje bergenin aıtady. Mysaly, Japonııa mádenıetin, ekonomıkasyn, áleýmetin aýyl sharýashylyǵymen baılanystyrý arqyly damytqan memleket retinde qaralady. Japondar – aýyl sharýashylyǵyn damytpaı, óndiristi damytý múmkin emes ekenin tereń uǵynǵan halyq. Al bizde bar dúnıe kersinshe jasaldy, agrarlyq memleket bola turyp, aýyl sharýashylyǵyn qurtyp baryp, ındýstrııalyq memleket bolamyz dedik.

30 jylda mynadaı-mynadaı óndiris ornattyq dep aýyz toltyryp aıtatyn dúnıemiz saýsaqpen sanarlyq qana. Ony halyq jaqsy biledi. Aýyl sharýashylyǵyn saýatsyz jekeshelendirý bir jaǵynan qaraǵanda bilmestikten bolǵan dúnıege uqsamaıdy. Sol kezdegi basshylyq fermerlik sharýashylyq ornataıyq desek keńshar, ujymshar dırektorlary bóget jasaıtyn sııaqty. Sondyqtan olar ózderi basqaryp otyrǵan sharýashylyqty jekeshe­len­dirgende 45 paıyzyn alsyn, dedi. Osyny paıdalanǵan keıbir pysyq dırektorlar aldyn ala qam jasap, keńshar taralǵaly turǵanda, ıaǵnı joǵarydaǵy nus­qaý jarlyqqa ulas­qanda árqaısysy sol sharýa­shylyq múliginiń 45 paıyzyna ıelik etip, úlken baılyqqa keneldi. Basynda halyqty upaı sandarymen biriktirgenimen sońy sıyrquıymshaqtanyp joq boldy.

 Bul tek keńsharǵa qarasty múlikti ǵana emes, aýyl sharýashy­lyq maqsatyndaǵy jerdi de osylaı bóliske saldy. Búgingi úlken jer ıelenýshilerdiń bastaýy osy kezeńderden bastalady. Osy jaǵdaıdan keıin, naqtylap aıtsaq 1997 jyldan keıin aýyl kóshken jurttyń ornynda qalǵandaı boldy. Aýylda eshteńe qalmaǵan soń jumys izdegenderi úlken qalalardyń mańaıyn qara nópirge aınaldyrdy. Jany siri aýyl halqynyń jurtta qalǵandary ásirese qazaqtar azyn-aýlaq malyn ósirip, tirshiligin jasady. Bulardy Úkimet álemde joq erekshe bir áleýmettik kategorııaǵa jatqyzyp, «ózin-ózi jumyspen qamtýshylar» dep eshbir sanatqa qospaı áleýmettik paketten únemi qaǵyp tastap otyrdy. Sodan bul áleýmettik top zeınetaqy jınaqtaýshy qorlarǵa qatysa almady, zeınet jasy kelgende eń tómengi kúnkóris deńgeıindegi zeınet aqymen ashtan ólmes, kóshten qal­mastyń kúıinde tirshiligin jal­ǵap keledi. Bul – aýyldaǵy áleý­mettik jaǵdaıdyń jalpy kórinisi.

Budan ózge aýyldyq aýmaq­tarda aýyl kásipkerleri dep atala­tyn fermerler men sharýa qoja­lyq­tary bar. Olardy aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerdi zań boıynsha memleketten jalǵa alýshy jer paıdalaný­shylar dep kórsetip, jer paıdalaný­shylardyń esebin toltyryp otyr. Olardyń ár aýyldyq aýmaqta áleýeti ártúrli, úlkeni, ortashasy bar. Tipti sharýa qojalyǵynyń atyn jamylyp júrgen usaq­tary da kezdesedi. Bular Úkimet­ten azdy-kópti jeńildik alyp, jumystaryn júrgizip júr.

Al bizdiń búgin kóterip otyr­ǵan máselemiz – jalpy aýyl­­dyń ahýaly nemese eldi me­kenniń ınfraqurylymy, sondaǵy halyq­tyń turmys-tirshiligi qan­daı de­gen saýalǵa jaýap izdeýimiz kerek. О́tken qoǵamdy, qazirgi bılik­ti aýylǵa esh nárse jasamady desek, shyndyqtan alystaǵan bola­myz. Kezinde «aýyl jyly» dep bir jyldardy aýylǵa arnap, má­denıet úıleri, sport keshen­deri salyndy. «Aq bulaq» baǵdar­lamasy boıynsha aýyldar taza aýyz sý jáne ınternetpen qamty­ǵanyn bilemiz. Áıtse de bul sharalar aýyldyń máselesin 100 paıyzǵa sheshpedi.

Múmkin atqaratyn sharýalar shash-etekten bolar. Onda áýeli zańdylyq negizderdi aıqyndap alý kerek edi. О́ıtkeni keıbir zańdardyń bir-birine qaıshy kelýi Úkimettiń óz jumysynda kóp kedergi keltirdi. Júıelik ustanym ejelden durys jolǵa qoıyl­maǵanyn joǵaryda aıtylǵan damyǵan elderdiń mysalynan kórýge bolady.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qabyldanǵan jergilik­ti ózin-ózi basqarý zańy kúni búginge deıin jańarmaı, endi ǵana jobalyq talqylaýǵa shyǵyp jatyr. Endi tym kesh qabyldanýda. Elge kerek bul zańnyń keshigýinde eski bılik úshin ózindik sebepter bar bolýy yqtımal. Eger osy zań Jer kodeksinen buryn qabyldansa iri jer paıdalanýshylardyń aıaǵyna tusaý bolýy múmkin edi.

Endigi jaǵdaıda Úkimet aýyldy damytýda eń aldymen jergi­likti ózin-ózi basqarý zańyn sapaly deńgeıde qabyldaýy kerek. Ol úshin halyqtyq talqylaýda uza­ǵyraq ustaǵany jón edi. Ár aýyldyń áleýetin ózderi anyq­taıtyn jaǵdaıda aýyl ákimi apparaty men keńestiń súzgisinen ótken naqty baǵdarlama kerek. Endi mýnısıpaldy bılik paıda bolatyndyqtan óz bıýdjetin kóteretin tetikter zańda naqty­ly kórinis tapqany abzal. Úki­met taǵy da senimsizdigi men sarań­dyǵyna basyp, bıýdjetten la­ıyq­ty qarjy bóle almasa, aýyl esh­qashan kógermeıdi, kóterilmeıdi.

Aqparat quraldarynan qarap otyrsaq, keıbir jaǵdaıda zańdar­dyń shıkiliginen qoǵam ókilderi men aýyl kásipkerleri arasynda daýǵa ulasqan jaǵdaılardy kóremiz. Osyǵan zer salǵanda, jer­gilikti ózin-ózi basqarý zańy­nyń joqtyǵynan olardyń jerge talasy etek alyp bara ma degen oıǵa qalasyń. Bul orynda eki jaqty másele bar. Birinshi tarap, aýyl halqynyń azyn-aýlaq qoldaǵy maly jaıylatyn jer joq, jerdiń bári jeke kásipkerge berilgen, deıdi. Al ekinshi tarap, kásipkerler Úkimetke salyǵyn tólep bıýdjet búıirin toltyrýǵa septesip otyr, desedi. Oǵan qosa, halyqty azyq-túlikpen qam­ta­masyz etip, aýyl adamdaryna azdy-kópti jumys ornyn ash­qa­nyn da aıtady. Osynaý jaǵdaı­lar­dy tyńǵylyqty oılanbasa «ári tartsa ógiz óledi, beri tartsa arba synady» degenniń keri bolyp kete beredi.

Osy máselege kelgende tipti Parlamenttegi keıbir depýtattar halyqtyq popýlızmge salynyp, bir jaqty kózqarasqa ketip jatqan sııaqty. Negizi eldegi barlyq aýyl birdeı emes. Tipti ońtústik pen soltústiktiń úlken aıyrmashylyǵy bar. Ár aýyldyń ornalasqan jeri úlken ózen sýdyń boıynda bolýy múmkin. Sharýalar egistik jerleri sý kózine jaqyn jerde bolýyn qalaıdy. Al depýtat, sharýanyń malyna jer qaldyrmaı egiske alyp qoıdy. Sondyqtan ár aýyldyń mańynan radıýsy 7 shaqyrym jerdi bosatý týraly Jer kodeksine norma engizý kerek, degendi aıtypty. Qazaqstannyń ońtústik óńirlerinde halyq tyǵyz orna­lasqan jerlerde aýyldyń ma­ńyn­da jaıylymdar tapshy bolýy múmkin. Al soltústik óńir­­lerdegi aýyl mańynda qolda us­taı­tyn mal úshin jaıylymǵa múm­kindikter bar dep oılaımyz.

Árbir aýyldyń ornalasqan jeri deste-deste qylyp bir stan­dartqa salyp qoıǵandaı emes, ár eldi mekenniń jaǵdaıy ár bas­qa. Jalpy kabınette otyryp aýyl týraly birjaqty sheshim shy­ǵarýǵa bolmaıdy. Múmkin ol jer­ge birer ret barǵan shyǵarsyń. Onymen ǵana máseleniń anyǵyna kóz jetkize almaısyń. Mundaıda qısyndy sheshimdi aýyl ákimi jáne ár aýylda ózin-ózi basqarý qoǵamdyq komıteti degen uıymdar sheshe alady. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda qoǵamdyq keńester turaly zańdy osy máselege úıles­tirý lázim. Atalǵan keńestiń týyn­­daǵan máseleni yń-shyńsyz sheshe alatyn sebebi, bul uıym­nyń statýsy aýyl ákimniń janyn­­daǵy keńesshi-baqylaýshy már­te­besinde basqa qoǵamdyq uıym­nan bir saty joǵary turady. Zań­da kórsetilgendeı uıymnyń sheshi­mine jáne usynysyna joǵar­ǵy turǵan memlekettik organ jáne taǵy basqa uıymdar mindet­ti túr­d­e jaýap qaıtarady. Qaıtar­ma­sa zań aldynda jaýapqa tartylady.

Osy uıym óz quzyretinde aýyl­dyq aýmaqtyń ózekti máse­lesin jiti qarap, aýyl ákimimen aqyldasa otyryp, óz usynystaryn joǵarǵy jaqqa joldaı alady. Qandaı da bir jaǵdaıda aýyl-aımaqtaǵy oryn alǵan másele bir­neshe top adamdardyń aıǵaıymen sheshilmeıdi. Sondyqtan máse­leni aýyl aýmaqty jaqsy bile­tin, aýyldyń ózekti máselesin jan-jaqty taldaı alatyn, sol eldi mekenniń turǵyndarynan qurylǵan uıym ǵana sheshe alady. Áıtpegende, Májiliste otyr­ǵan depýtat nemese laýazymdy sheneýnikter bolsyn aýyl keńe­siniń jumys qorytyndysyna súıenbeı sheshim qabyldasa, ol birjaqty bolyp ketedi.

Mundaı uıymnyń qazirgi kúnde de aýyldarda jaqsy jumys istep jatqandary bar bolýy múmkin. Kerisinshe jumys isteı almaı, aty barda zaty joq bolyp júrgenderi de kezdesýi bek yqtımal. Onyń birneshe sebebi bar:

Birinshiden, bul uıymǵa jetek­shilik etetin tulǵa qoǵamdyq negizde jumys isteıdi. Oǵan óziniń negizgi qyzmeti men uıym ju­my­syn qatar alyp júrý qıyn soǵatyn bolady.

Ekinshiden, jumystyń nátı­jeli bolýy osy uıym jetek­shisiniń ómir tájirıbesi, bilimi men biliktiligine, dúnıe tanymyna tikeleı baılanysty.

Úshinshiden, uıym múshe­lerin irikteý kezinde sol adam­nyń qoǵamdaǵy orny jáne belsendiligi, sondaı-aq qandaı másele bolsa da jan-jaqty taldaı alatyn qabileti bolýy kerek. Munymen birge, tulǵanyń turǵyndar arasyndaǵy bedeli, ustamdylyǵy, sabyrlyǵy óte mańyzdy. Osy oraıda belgili tarıhshy Zardyhan Qınaıatulynyń tujyrymdy oı tolǵaýyn mysal­ǵa keltirsek: «Negizi qoǵamdaǵy naqty iriktelgen 10-15 adamnyń aqyl-oıy sol qoǵamdy túbegeıli ózgertýge jetip artylady. Onyń aldynda apparat mashınasynyń ózi qaýqarsyz qalar edi».

Aýyl aımaqtardaǵy aıtys-tartysty máseleler jergilikti ákimniń qabilet-qarymyna jáne aıtylǵan uıymnyń qanshalyq­ty nátıjeli jumys isteı alýy­na baılanysty týyndaıdy nemese múlde bolmaıdy. Qazir Úkimet 90-jyldardyń basynda qabyldanyp, ábden eskirgen jergilikti ózin-ózi basqarý zańyn talqylaýǵa usyndy. Osy zańda qoǵamdyq uıymnyń ornyn toltyratyn aýyldyq keńestiń már­tebesin aıqyndaıtyn baptar bar eken. Muny aýyl adamdary quptaıdy. Desem de, onda áli de tolyqtyratyn tustar kóp sııaqty.

Mysaly, keńes músheleri qoǵamdyq negizde saılanbaly túrde jumys istegeni durys. Sondaı-aq tóraǵasymen qosa hatshysy da shtatta bolǵany lázim. Sebebi turaqty jumys istegen soń keńestiń is-qaǵazdarymen tóraǵanyń aınalysyp otyrýǵa shamasy kelmeýi múmkin. О́ıtkeni aýyl aımaqtyń san túrli jumy­synyń basy-qasynda júrip, tıisti sharalardy uıymdastyrý ońaı sharýa emes.

Úkimettiń aýylǵa qatysty  qazirgi naqty qadamyn quptaı otyryp, Aýyl keńesi eskerilýi mańyzdy qurylym ekenin aıtqymyz keledi.

Ǵazız Qunapııa,

«Ǵazez» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy

Pavlodar oblysy,

M.Omarov aýyldyq okrýgi