Jer máselesi – eldiktiń máselesi

Erlan Mazan esimdi jeli qoldanýshysy Facebook-tegi paraqshasynda Qytaıdyń jerdi jalǵa beretin saıty «Jer kodeksi arqyly sheteldikterge jalǵa berilmeıtin bolyp sheshilgen aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy qazaqtyń jeri arzan baǵamen ashyq saýdaǵa salynyp jatyr» dep jazyp, sózine dálel retinde saıttaǵy birneshe jarnamanyń fotosyn jarııalady. «Bul baryp turǵan bassyzdyq!» degen avtordyń jazbasy rasymen de qoǵamda úlken narazylyq týdyrdy.

Osy jazbadan keıin jelide anyq-qanyǵy belgisiz birneshe aqparat birinen keıin biri jarııalandy. Biri «Iаndekste, ózge navıgator kartalarda qytaısha mekenjaılar paıda bolypty» dese, endi biri «Qytaıdyń taǵy bir úlken arnaıy saıtynda Qazaqstanda 105 mıllıon gektar jer satýǵa beriledi dep jarııalanǵan» dep otqa maı quıǵandaı órshite tústi. Biri «Bul bılikke qarsy jasalǵan arandatý» ekenin eskertken, taǵy biri «Bul derekter Qytaı saıtynda jarııalansa, demek, aqparat ras» degendi alǵa tartsa, tórtinshileri «Aqparat rastalsa, Otandy satý babymen qylmystyq is qozǵalý kerek» ekenin eskertti. «Qytaı saıttarynda jarııalansa, bul habarlamalardyń bir kózdegeni bar. Olardyń maqsattary ne?» degen kúdikke toly suraqtaryn qoıǵandar da bar.

Qytaıtanýshy blogerdiń ózi bul derekterdi áleýmettik jelige ádeıi salǵanyn, sol arqyly quzyrly organ­dar­dyń osy aqparattyń anyq-qanyǵyn tekserip-tergeý qajettigin eskertkenin aıtady. Onyń málimdeýinshe, siltemesi kelti­rilgen Qytaı saıty – ashyq derek­kóz boıynsha jer jaldaýǵa deldaldyq qyz­met kórsetetin salalyq portal. Por­tal­dyń ıesi de bar, Týlıý toby. Portal mekenjaıy: https://www.tuliu.com/. Al saıttyń qazaqstandyq sektorynyń siltemesi: https://kazakhstan.tuliu.com/.

Jeli qoldanýshylardyń kúdik pen kúmánǵa toly saýaldaryna Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi birden jaýap berdi. Jer komıtetiniń tóraǵasy – Jer­di paıdalaný men qorǵaý jónin­degi Bas memlekettik ınspektory Murat Temirjanov jarııalanǵan aqparat­ta jer ýchaskeleriniń derekterin qamtı­tyn kadastrlyq nómiri nemese jer ýchas­keleri Qazaqstan aýmaǵynda ekendigin dálel­deıtin eshqandaı málimet joq ekenin aıtyp, áleýmettik jelide jarııalanǵan Qytaı eliniń saıtyndaǵy Qazaqstan aýma­ǵyn­daǵy jerlerdiń satylatyndyǵy týra­ly aqparattyń jalǵan ekenin málimdedi.

Jer kodeksiniń 24-babynyń talaptaryna sáıkes, sheteldikter, azamat­tyǵy joq adamdar, sheteldik zańdy tulǵalar, sheteldik qatysýy bar Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańdy tulǵa­lary, halyqaralyq uıymdar, halyqaralyq qatysýy bar ǵylymı ortalyqtar, sondaı-aq qandastar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin jekemenshik nemese jer paıdalaný quqyǵyn ıelene almaıdy. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin sheteldikterge berýge qatań tyıym salynǵan. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchas­­kelerin sheteldiktermen nemese aza­­mattyǵy joq adamdarmen nekede tur­ǵan (erli-zaıypty) Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń azamattaryna jekemen­shikke jáne jer paıdalaný quqyǵy­men berýge jol berilmeıdi. Bul zań talaby da Jer kodeksinde anyq kórsetilgen.

Sonymen qatar elimizdiń Jerdi paı­dalaný men qorǵaý jónindegi Bas memle­kettik ınspektory «Kodekstiń 38-baby­nyń 5-tarmaǵyna sáıkes jeke jáne zańdy tulǵalarǵa ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵymen tıesili aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchas­kelerin aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizý úshin keıingi jer paıdalanýǵa (sýbarendaǵa) berýge jol berilmeıdi» dep túsinikteme bergen. Ol sondaı-aq kez kelgen sýbektiler tarapynan atalǵan zań norma­laryn buzý derekteri anyqtalǵan jaǵ­daıda zańsyzdyqqa jol bergen sýbek­tiler zań talaptaryna sáıkes jaýap­qa tartylady jáne bul másele mınıstrliktiń turaqty baqylaýynda ekenin eskertedi.

Quzyrly organ ókili keıbir elderde máni men mazmuny boıynsha ártúrli habarlandyrýlar jarııalanatynyn aıta kelip, bul habarlandyrýlardyń bizdiń elge qatysy joq ekenin alǵa tartady. «Elimizde sheteldik azamattarǵa jerdi satýǵa jáne jalǵa berýge jáne qosalqy jalǵa berýge qatań tyıym salynady» delingen túsiniktemede.

Qytaıdyń bir emes eki birdeı saıtyndaǵy qazaq jeriniń saýdasyna qatysty suraqty biz Parlament depýtattaryna da qoıǵan edik. Senattyń Agrar­lyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń múshesi Sultan Dúısem­bınov jer máselesine qatysty kez kelgen suraq el nazarynda turatynyn, eshqashan ózektiligin joımaıtynyn jasyrmady. «Jer kodeksinde» jerdi paıdalaný quqyǵy men rejimi, túrleri men sýbektileri taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Zańǵa sáıkes aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleri sheteldikterge berilmeıdi. Tipti elimizde sheteldik azamatpen otaý qurǵan otandasymyz da jer paı­dala­ný quqyǵynan aıyrylǵan. Qytaı saıtyn­daǵy jer satýǵa qatysty habarlan­­dyrýdyń qaıdan, ne maqsatpen jarııa­lanǵanyn naqty bilmeımin. Biraq bir nárse anyq. Bizde jerge qatysty kez kelgen suraq jiti qaralady, birneshe quzyrly organnyń súzgisinen ótedi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskesi jalǵa berilse, ol mindetti túrde Ádilet mınıstrliginde tirkelýi qajet. Bul úderistiń de ózindik mindetteri bar. Elimizde buǵan qatysty arnaıy zań bar, talap bar. Kez kelgen máselede eń birin­shi zańǵa súıený qajet», dedi senator.

Al osydan bir apta buryn «Amanat» partııasynyń «Jer amanaty» komıssııasy Almaty oblysynyń aýyl turǵyndarymen kezdesip, jaıylym tapshylyǵy máselesin talqylaǵan edi. Kezdesý barysynda aýyl turǵyndary men sharýa qojalyqtarynyń basshylary jerdiń tozýy, dızel otynynyń qymbat­shylyǵy, memlekettik sýbsıdııalardyń jetispeýshiligi máselelerin kóterdi. Qytaımen shekaralas jatqan Raıymbek aýdanynyń turǵyndaryn tolǵandyrǵan taǵy bir túıindi másele bar. Ol – shekara mańyndaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerin resimdeý.

«Kóp adam 90 jyldary QHR-men memlekettik shekara belgilenbeı turyp jer alyp, oǵan ómir boıy muragerlik quqyǵyna ıe boldy. Qazir ony zańdastyrý múmkin bolmaı otyr. Jer kodeksiniń 24-babyna sáıkes, shekara mańynda ornalasqan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer jeke menshikke jáne paıdalanýǵa berilmeıdi. Tipti ákimdik qaýlysynyń negizinde ýaqytsha jer paıdalanýǵa tolyq quqyǵy resimdelgen tulǵalarǵa da shekara mańy aımaǵyndaǵy jerge memlekettik akti berilmeıdi. Soǵan baılanysty sharýalar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy sýbsıdııa­lar men ózge de memlekettik kómekke ótinim berý múmkindiginen aıyryldy. Bul máseleni «Jer amanaty» komıssııa­sy qarastyrady», dedi «Jer amanaty» komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary, Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek

«Jer amanaty» komıssııasynyń tóraǵasy Dáýlet Káribektiń aıtýynsha, bıyl 1 qańtardan beri Almaty oblysynda 44,6 myń gektar jer qaıtarylǵan. «Ár ýchaske maqsatyna saı paıdalanylýǵa tıis. «Jer amanaty» komıssııasynyń basty maqsaty – aýyl turǵyndarynyń jaıy­lymǵa teń qoljetimdiligin qamta­masyz etý», deıdi ol. Komıssııa músheleri jyl basynan beri Raıymbek aýdanynda 17 myń gektardan astam jer memleket menshigine qaıtarylǵanyn atap ótti. Sondaı-aq taǵy 18 myń gektardy qaı­tarý boıynsha belsendi jumys júrip jatyr.

Jer máselesi, Alash zııalylary aıtqandaı, «Qazaqtyń tiri ıa óli bolýynyń máselesi». Bul onyń qarapaıym halyq úshin qanshalyqty qundy, mańyzdy ekenin kórsetedi. Esterińizde bolsa, jer taǵdyryna qatysty halyq narazy­lyǵy 2016 jyly anyq sezildi. Osy nara­zylyqtyń nátıjesinde qabyldan­ǵan moratorııge baılanys­ty shetel­dikterge aýylsharýashylyq jer­lerin uzaq merzimge jalǵa alýǵa múm­kindik beretin norma (10 jyl ornyna 25 jyl) toqtatyldy. Sheteldikterge aýylsharýa­shylyq maqsatyndaǵy jerlerdi satý bylaı tursyn, kez kelgen jalǵa alýǵa múldem tyıym salynady – olar sheteldik azamattarǵa da, quryltaıshylar arasynda sheteldik azamattar bar kez kelgen zańdy tulǵalarǵa da jalǵa bere almaıdy nemese sata almaıdy. Bul – álemdegi kez kelgen eldegi eń qatań standarttyń biri.

Biraq kún saıyn emes, sát sa­ıyn san myń aqparat jańaryp otyratyn áleýmettik jelidegi ras-ótirigi anyqtal­maǵan joǵarydaǵydaı málimetter eldiń eń jan­dy jerine tıetini taǵy ras. Aq-qarasy ajyratylmaǵan aqparatty urandatyp, ilip áketetinder taǵy bar. Bir nárse anyq: alaqandaı jer bolsa da, sheteldikterge satylmaıdy jáne jalǵa da berilmeıdi.