Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Kelisimge sáıkes el azamattary jeke ister, týrızm, em qabyldaý, halyqaralyq tasymaldar, tranzıttik, sondaı-aq iskerlik maqsattardy (kelisim sharttar jasasý, kelissózder júrgizý, konsýltasııalyq qyzmetter kórsetý, basqa da iskerlik maqsattar) júzege asyrý maqsatynda Qytaı aýmaǵyna 30 kúnnen aspaıtyn merzimge vızasyz bara alady. Sondaı-aq 180 kún ishinde Qytaıda bolǵan kúnderiniń jalpy sany 90 kúnnen aspaýǵa tıis. Sáıkesinshe, Qytaı azamattarynyń Qazaqstanǵa kelýine de dál osyndaı sharttar qoldanylady. Al qujatta kórsetilgen merzimnen arttyǵyraq qalǵysy keletin adamdar vıza rásimdeýi kerek.
Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas sarapshysy Ádil Káýkenovtiń aıtýynsha, Qytaımen vızasyz rejim engizý Qazaqstan tólqujatynyń kúshin arttyrady. Osylaısha, Shyǵys Azııanyń esigi keńirek ashyla tústi. Sarapshy keleshekte Japonııa, Úndistan, Eýropalyq odaq, AQSh sekildi basqa iri memleketter de osy tizimge qosylýy múmkin ekenin alǵa tartady.
«Buǵan qosa, Qytaı Qazaqstannyń eń mańyzdy ekonomıkalyq seriktes ekenin túsiný kerek. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta bıznes álemdegi eń iri ekonomıkaǵa jaqyn ornalasýymyzdy paıdalanýy qajet. Buryn Qazaqstan men Qytaı shekaralas ornalasqanymen, vızalyq shekteýlerge baılanysty elimizdiń azamattary atalǵan elge erkin kire almaıtyn. Bul, árıne, otandyq bıznestiń básekege qabiletine keri áserin tıgizip keldi», dedi Á.Káýkenov.
Osy oraıda aıta ketken jón, byltyr Qazaqstan tarapy Qytaı bastaǵan birqatar memlekettiń azamattaryna 14 kúnge vızasyz el aýmaǵyna kirýge ruqsat etken edi. Alaıda bul birjaqty kelisim bolǵandyqtan, otandastarymyz kórshiles memleketke barýy úshin vızaǵa qujat tapsyryp, áýre-sarsańǵa túsetin. Endi munyń bárine núkte qoıylyp otyr.
Shyǵystanýshy Oljas Beısenbaı medıaǵa bergen suhbatynda bul kelisim eshqandaı erejesiz, zańsyz júre berý kerek degendi bildirmeıtinin alǵa tartady. «Búkil reglament naqty bekitilgen», deıdi ol. Onyń paıymdaýynsha, Ishki ister mınıstrligi kimniń kirip-shyqqanyn naqty qadaǵalap otyrýy qajet.
«Bul qujatqa qarasaq, bári anyq jazylyp tur. Iаǵnı eki el azamattary bir-birine jumys isteý maqsatynda, ne aqyly qyzmet kórsetý úshin bara almaıdy. Osy kelisimniń 6 jáne 8-pýnktterinde qandaı da bir qaýipsizdik jaǵdaıy, pandemııa jáne erekshe sıtýasııa bolǵanda bul sheshimdi ýaqytsha nemese ishinara toqtata turýǵa bolady. Bul ekijaqty kelisim arqyly júzege asady. Ekinshiden, azamattar shekaradan óter kezde ekinshi tarap sebebin túsindirmesten bas tartýǵa da quqyly. Sondyqtan bul jerde qaýipsizdik máselesine naqty den qoıylǵan», deıdi O.Beısenbaı.
О́tken jyly qytaılyqtarǵa berilgen eki aptalyq vızasyz rejim óz nátıjesin bergen eken. Máselen, «Kazakh Tourism» derekterine súıensek, 2022 jyly elimizge kelgen qytaılyq týrısterden túsken tabys 16 mln dollarǵa jetken. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp. Sondaı-aq elge kelgen árbir qytaılyq týrıst shamamen 1 myń dollardan jumsaǵan. Al Qytaıdyń «People's Daily Online» gazeti ótken jyly qabyldanǵan vızasyz rejim týrısterdi qyzyqtyratynyn alǵa tartady. Basylymnyń jazýynsha, Qazaqstandy týrıstik jáne tranzıttik aımaq retinde qaraıtyn qytaılyqtar qatary kóbeıgen.
Birneshe jyl Qytaıda bilim alǵan bloger Ertaı Núsipjanovtyń aıtýynsha, «Qytaı qaptaıdy» dep úreılenýge negiz joq. О́ıtkeni elge kimniń kirip-shyqqany, ýaqyty bazada kórinip tur. Baqylaý tolyqtaı jasalǵan.
«Olardyń da Qazaqstanda qalýǵa qulqy joq. Al zań buzatyndary burynnan vızalyq shekteýge qaramastan buzyp jatyr. Qytaılar úlken bazarlarda, qoımalarda otyr. Qalaǵan ýaqytynda kirip-shyǵýdy aqshamen sheshedi. Al týrıst retinde keletinderden ekonomıkaǵa paıdasy bolmasa, zııany joq. Álemde Qytaımen vızasyz rejim engizgen elder az emes. Bizdiń bılik te solardyń tájirıbesin paıdalanýdy kózdeıtini anyq. О́ıtkeni Qytaı týrısteriniń tutyný potensıaly óte joǵary. Qytaı narqy álemdik myqty brendterge jabyq bolǵan soń halqy olardy shetelden alýǵa tyrysady. Bul turǵydan qaraǵanda, árıne, bizge tıimdi. Sondaı-aq Qytaımen qandaı da bir joba jasaǵysy kelgen, saýdamen aınalysyp júrgen bizdiń azamattar úshin de bul óte tıimdi», deıdi E.Núsipjanov.
Ulttyq quryltaı múshesi, saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov Qytaımen vızasyz rejim ornatýdan esh qaýip kórmeıdi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan azamattaryna, iskerlik qaýymyna qosymsha paıda ákeledi.
«Qytaı – álemniń jetekshi ekonomıkasynyń biri. Qazirgi tańda tehnologııa, óndiris turǵysynan da, jalpy naryqtyq ekonomıka baǵyty boıynsha qaryshtap damyp keledi. Endeshe, mundaı kelisim bıznes jobalar, ıdeıalar, ekijaqty iskerlik qatynasty órkendetýge úles qosady. Osy oraıda, vızasyz rejim 30 kúnge ǵana beriletinin eskergen jón. Iаǵnı týrıstik, iskerlik baǵytta ǵana. Alaıda aqyly jumys isteýge tyıym salynady. Alda-jalda Qytaı azamaty Qazaqstanda jumys istegisi kelse, eńbek vızasyna tapsyrýǵa tıis», deıdi Q.Maıgeldınov.
Sarapshy sóziniń jany bar. Máselen, Qazaqstanda 15 myńǵa jýyq shetel azamaty jumys isteıdi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi keltirgen málimetke súıensek, olardyń 3 500-ge jýyǵy ǵana Qytaı azamaty. Sondaı-aq byltyr ótken jyly elimizge 17 425 adam kóship kelgen, onyń 416-sy ǵana Qytaıdan kelgen.
Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas sarapshysy Á.Káýkenov vızasyz rejim halyqaralyq túrli is-shara, kórme, kezdesý, konferensııa jáne basqa da formattaǵy kezdesýlerdi elde ótkizýge jol ashady. Iаǵnı sheteldik kásipkerler esh qıyndyqsyz Qazaqstanǵa kele alady.
«Negizi, Qytaı azamattaryna vızasyz rejim 2017 jyldan beri engizilgen. Biraq vızany alyp tastaý qytaılyq týrısterdi áli tolyqqandy qyzyqtyra almady. 2017 jyldan beri týrıster aǵyny kóbeıgen joq. Qazaqstanǵa kelgen issaparlar sany ǵana artty. Sondyqtan Qazaqstannyń týrızm salasy kórshi elden keletin qonaqtardy qabyl alýǵa daıyn bolýǵa tıis», deıdi Á.Káýkenov.
Májilis depýtaty Aıgúl Quspannyń aıtýynsha, kelisimge qol qoıylǵanymen qujat birden qoldanysqa enbeıdi. Ol úshin áýeli «Mıgrasııalyq aqparattyń almasýy týraly» zań jobasy daıarlanyp, ony Parlament ratıfıkasııalaý qajet.
«Geosaıası turǵydan alǵanda, bizdiń bul qujat úshin esh alańdaıtyn retimiz joq. Osy rette eń qasıetti ári qasterli qundylyǵymyz, eń basty baılyǵymyz – táýelsizdikti, egemendigimizdi jáne aýmaqtyq tutastyǵymyzdy saqtaýda Qytaı basshylyǵynan kepildik aldyq. Sı Szınpın myrza Astanaǵa resmı sapary kezinde «halyqaralyq konıýnktýra qanshalyqty ózgerse de, biz Qazaqstandy óz táýelsizdigin, egemendigin jáne aýmaqtyq tutastytyǵyn qorǵaýda berik qoldaıtyn bolamyz» dep búkil álem aldynda jaýapty túrde málimdedi. Bul qazirgi kezeńde biz úshin úlken qoldaý men saıası demeý ekeni sózsiz.
Úlken másele – týrızm. Bul asa mańyzdy sala. Bizde týrızm endi ǵana damyp keledi. Sondyqtan týrızmge de múmkindiginshe jol ashýymyz kerek. Ony túsinetin ýaqyt keldi. Týrızmniń el ekonomıkasyna qandaı paıdaly ekenin baýyrlas Túrkııa kórsetip otyr. Atalǵan eldiń ekonomıkasyna túsip jatqan mıllıardtaǵan qarjy týrızmnen keledi. Endeshe, Qazaqstanda da ınfraqurylymdy birtindep damyta beremiz. Elimizde kórsetýge turarlyq jerler bar. Sondyqtan týrızmge de jaǵdaı jasaýymyz kerek», deıdi A.Quspan.
Rasynda, Qytaı kóringen elmen vızasyz rejim engize bermeıdi. Ásirese bir aılyq merzimge elde qalýǵa sanaýly memlekettiń azamattaryna ǵana ruqsat etken. Máselen, shyǵystaǵy kórshimiz 30 kún boıy erkin júrip-turýyna Birikken Arab Ámirlikteri, Armenııa, Bosnııa jáne Gersogovına, Serbııa sekildi elderge, sonymen qatar birqatar aral memleket azamattaryna ruqsat etken.
Al Japonııa, Brýneı jáne Sıngapýr turǵyndary tek 15 kún ǵana vızasyz el aýmaǵyna kire alady. Sonymen qatar 144 saǵattyq vızasyz tranzıttik rejim bar. Bul tizimge álemniń 51 memleketi engen. Negizinen Haınan sekildi týrıstik mekenderge kelip, úshinshi elge ótetin jaǵdaıda ǵana ruqsat etiledi.
Jalpy, «Henley Passport Index» dep atalatyn tólqujat reıtıngin saraptaıtyn ortalyq bar. Sonyń málimetine súıensek, jer-jahanda pasporty eń myqty memleket – Sıngapýr sanalady. Atalǵan eldiń azamattary 194 memleketke emin-erkin kire alady. Budan keıin Japonııa (193 memleket), Germanııa (192), Italııa (192), Ońtústik Koreıa (192) jáne Ispanııa (192) tur. Qazaqstan atalǵan tizimniń 66-satysyna jaıǵasqan. El azamattary 76 memleketke vızasyz ne jeńildetilgen vıza tártibimen bara alady.
