RESEIDE QAZAQ TILI ORYSQA EMES, QAZAQQA KEREK

Sondyqtan qandastardyń “Ne isteý kerek?” degen saýalǵa jaýap izdeýi – ýaqyt talaby Qalaı desek te, Reseı jeri keń baıtaq. Chelıabi qalasyna qazaqtar eldiń jıyrmadan asa aımaǵynan jınaldy. Olardyń biri segiz saǵat aspanda qalyqtap ushyp Saha jerinen, biri birer túnin jolda qonyp Ombydan, odan ári Túmennen, Altaı ólkesinen, Tomnan, Novosibirden, eldiń taǵy bir shalǵaıy Sa­mara men Volga boıynan, Orynbor men Más­keýden kelip jetti. Jylqyminez qazaǵym-aı, qulyndaı shurqyrasyp, tabysyp jatyr. Jınalǵandardyń barlyǵy da isker adamdar, ýaqyttyń narqyn biletin jandar. Sondyqtan Reseı qazaqtarynyń basqosýyn uıym­dastyrǵan Chelıabi oblystyq “Azamat” qazaq qo­ǵamdyq ortalyǵy bul sharanyń bastalýyn da er­teletti. Aldymen forým aıasynda “Reseı Fede­rasııasy aımaqtyq bılik organdary men qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymdarynyń ózara qarym-qatynasyn damytýdyń birikken is qımyly men perspektıvalary. Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasy aımaqtarynyń shekaralyq yntymaqty isterge Reseı qazaq qoǵamdyq uıym­da­ry­nyń naqty qatysýy. Mádenıet, bilim jáne bıznes salalaryndaǵy yntymaqtastyq” degen taqyryptardy qamtyǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa boldy. Onda aldymen shekara mańyndaǵy aımaqtarda turatyn qazaq jastaryna joǵary bilim berý máselesi áńgime boldy. Bul jóninde Reseı qazaqtarynyń federaldyq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń atqarýshy dırektory Muqat Tólepov Samara oblysynyń mysalynda baıandap berdi. Samara – Reseıdiń ónerkásipti, ekonomıkasy da, áleýmettik qarymy da joǵary ortalyqtarynyń biri. Sonymen qatar eldiń aerokosmosty damytý ortalyǵy da Samara bolyp sanalady. Qazaqstanmen baılanys jasaý qaı turǵydan alǵanda da eki jaqqa tıimdi. Mysaly, aerokosmos salasynda Qazaqstanǵa bilikti ma­mandar kerek. Shekaralas Batys Qazaqstan ob­lysyndaǵy Jáńgir han atymen atalatyn agro­teh­nıkalyq ýnıversıtetpen birigip, Samaradaǵy aero­kosmos ýnıversıtetiniń Oral qalasynda fılıalyn ashý jumystary júrip jatyr. Jalpy qatar jatqan eki oblys arasyndaǵy ekonomıkalyq-mádenı baılanystar Samaradaǵy qazaq jastarynyń Oral qalasyndaǵy joǵary oryndarynda bilim alýyna múmkindik týǵyzǵan. Osy oblystaǵy qazaq jastarynyń mektepten keıin 70 paıyzy joǵary oqý oryndaryna túsedi eken. Alaıda bul tek Samara oblysyndaǵy ǵana jaqsy ister. Al Reseıdiń ár shalǵaıyndaǵy jaǵdaı ártúrli. Mysaly, Reseıdegi bilim salasynyń 15,2 paıyzy joǵary kásiptik bilim. Bul kórsetkish qazaqtar arasynda eki esege tómen, Chelıabi oblysynda 6,7 paıyzdy, Ombyda 4,6 paıyzdy, Volgogradta 4 paıyz shamasyn quraıdy. Al Reseıde qazaqtar negizinen selolyq jerlerde turady. Konferensııada sóz sóılegen Chelıabi oblysy Bilim mınıstrliginiń joǵary oqý oryndary men ǵylym bóliminiń bastyǵy Anna Lymar Ońtústik Ýral ortalyǵynda Qazaqstannan 2500 stýdenttiń ýnıversıtetter men ınstıtýttarda, akademııalarda oqıtynyn aıtty. Zaldan túsken “osy 2500 stýdenttiń qanshasy qazaq ultynan?” degen saýalǵa jaýap berýge sosıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anna Nıkolaevna daıyn emes eken. Ol “onyń barlyǵy da qazaq bolýy tıis” dep syrǵytpa jaýap qaıtardy. Ádette, Chelıabidegi joǵary oqý oryndarynda negizinen Qazaqstannyń shekaralas oblystarynyń balalary oqıdy. Olardyń barlyǵy demesek te, basym kópshiligi orys, ýkraın jáne basqa ulttar ekeni aıdan anyq. Al sol qazaqstandyq 2500 stýdenttiń qanshasy erteń maman bolyp Qazaqstanǵa oralatynyn Qudaı bilsin... Saratov qalasynan kelgen Vladımır Táshpekov oblystyń jeri qunarsyz aýdandarynda negizinen qazaqtardyń turatyndyǵyn, soǵan oraı tur­mys­ta­ry­nyń da aýyr ekenin jasyrǵan joq. Joǵary bilim alǵan jastar tabaqtaı dıplomdaryn sandyqqa salyp qoıyp, ózderi Saratov bazarlarynda arba súıretip júr. Eldiń basqa óńirlerinen kelgen aǵaıyndar Qazaqstanda sheteldegi qandastar balalary úshin joǵary oqý ornyna bólinetin kvota molyraq bolsa de­ge­ndi aıtty. Jylyna eki ret kishi quryltaıǵa jınalǵan saıyn Reseı qazaqtary jastardyń bilim alýy, ana tili, atamekenmen baılanysty jaqsartý, bızneste yntymaqtasý sııaqty qadaý-qadaý má­se­le­lerdi qaraıdy, olardyń sheshimin izdeıdi. Jalpaq Reseı ǵana emes, jer júzin bir tarynyń qaýyzyna syı­ǵyzyp qoıǵan qarjy daǵdarysynyń zardaptary, eko­logııa sııaqty máseleler kórshi eldegi qan­das­ta­ry­myzdy da tolǵandyrady. Biraq qazaq úshin ana tiliniń mańyzy tarazyny basyp kete beredi.Osy konferensııaǵa jınalǵandar bilimdi aıtsa da, bıznesti aıtsa da áńgime túıini tilge kelip tirele berdi. Túmen oblystyq dýmasynda aýmaqtarmen ju­mys jónindegi bólimniń keńesshisi bolyp qyzmet is­teıtin qandasymyz Kenesary Qoıshy sondaǵy qazaq dıasporasynyń mádenıeti men dástúri, tiliniń saq­talýyn sosıologııadan qorǵaǵan ǵylymı ju­my­syna taqyryp etip alypty. Ol Túmende qazaq tilin úı­renýge aǵaıynnyń qulqy joqtyǵyn qınala jetkizdi. – Túmendegi qazaqtardyń ulttyq-mádenı av­to­no­mııasy balalarǵa qazaq tilin úıretetin jeksenbilik mek­tep ashqan bolatyn. Qazaqtar oǵan balasyn al­ǵashqyda aptasyna eki ret 30-40 shaqyrym jerden ta­syp júrdi. Ony tórt jyl ǵana ustaı aldyq, keıin qa­zaqtar qıynsynyp balalaryn ákelmeı qoıdy. Al ótken jyly Túmen memlekettik ýnıversıtetinde tatar tilin úıretetin kýrs ashyldy da, bizge de ana tilin úıretýge qazaq jastaryn jınaýdy usyndy. О́kinishke qaraı, biz jastardy jınaı almadyq, eshkimniń ana tilin úırengisi kelmeıdi. Golyshmanov aýdanynda myńǵa jýyq aǵaıyn turady. Osy aýdandaǵy orys orta mektebiniń dırektory da qazaq jigit. Biraq qazaq tilin oqytýdy olar eki jyl ǵana júrgize aldy, qazaqtar barmaı qoıdy. Al men ǵy­lymı jumyspen aınalysqan kezde kóptegen sa­ýal­damalar júrgizdim. Aǵaıyndar qazaqsha sóı­leýge, sa­ýaldarǵa jaýap berýge qymsynady. Sońǵy jyl­dary ýaqyttyń ózgerýine baılanysty atalarymyz ustap-tutynǵan ulttyq zattar da sıreksip barady. Mysaly, kıiz úı qurýdy da bilmeıdi,–dedi Kenesary Qoıshy. Endi Reseıdegi 2002 jylǵy sanaq málimetimen alǵanda, 700 myń qazaqtyń shaqshadaı basyn sha­radaı etken osy qadaý-qadaý máselelerdiń barlyǵy da Altaı ólkesiniń Qulyndy aýdanyndaǵy kip-kishkentaı Kereı selosynda jónimen sheshimin taýyp jatyr degenge kim senedi? Osyndaǵy qazaq orta mek­tebiniń dırektory Nurǵaısha Barınovaǵa kon­fe­ren­sııadaǵylar túregep turyp qoshemet kórsetti. Ol basqaratyn Qarakól orta mektebi Reseıdegi qazaq tilinde bilim beretin erekshe bilim uıasy. Bıyl bul mek­tepke 85 jyl tolady. Odan Almatynyń, Asta­na­nyń ortalyq alańdary, negizgi ǵımarattary jo­ba­synyń avtory, ataqty arhıtektor, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Qaldybaı Montaqaev, belgili opera ánshisi Nurlybek Qosbarmaqov, sýretshi Ma­ǵaýııa Kanlenov, ǵalym Bıǵat Tamaeva sııaqty órender ushypty. –Bizdiń mektep Reseıdegi óte erekshe jáne úzdik mektepter qatarynan sanalady. Bizdiń oqý kór­setkishimiz joǵary, ozyq ádistemeler engizýde de alda kelemiz. Mekteptiń osynsha jyl tarıhynda bizdiń bir balamyz da jasóspirimder isi jónindegi komıssııa nazaryna ilikken emes. Onyń sebebi, bizdiń mektep ult­tyq, halyqtyq tárbıe berýdiń úlgisi bolyp ta­­by­lady,–dedi Nurǵaısha Ǵaısaqyzy.–Ekinshiden, biz atamekenimiz Qazaqstanǵa maman daıyndaýda da úlgili is atqaryp otyrmyz dep bilemin. Mektep túlek­teriniń barlyǵy da Qazaqstan joǵary oqý oryndaryna túsip, atamekende qalady. Qarakól qazaq orta mektebi ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Reseı túgil Qazaqstanda qazaq mektepteri jabylyp jatqanda aman qalǵan. Kereı aýylynyń adamdary ózderi belsendilik tanytyp, balalarynyń ana tilinde bilim alýyn jergilikti bılikten suraǵan. Munda 130 balaǵa deıin oqyǵan. Búginde 40 bala ana tilinde bilim alýda. –Biz nanyn jep, sýyn iship otyrǵan Reseıdiń memlekettik tili–orys tiline de qurmetpen qaraımyz. Sondyqtan balalarǵa orys tilin bala baqshadan úıretemiz. Balalar ony bilmeı qalyp jatqan joq. Búkil telearnalar, gazet-jýrnaldar orys tilinde emes pe?! Bizdiń balalarymyz Qazaq­stan­ǵa eki tilge sýdaı bolyp barady, artyq­shy­lyǵy–ana tilin, sol arqyly dástúrin, dinin, saltyn biletindigi,–dedi Reseıdiń eńbek sińirgen muǵalimi Nur­ǵaısha Barınova. Onyń aıtýynsha, mektep ashqysy keletin, balalarǵa óz ana tilinde bilim bergisi keletin qaı etnosqa da memleket tarapynan tusaý joq. Mysaly, 80 myń qazaǵy bar Saratovta tatar gımnazııasy bar, qazaq mektebi joq. Nur­ǵaıshanyń sózin Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ókili, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Gúlǵazıra Baltabaeva da tiriltti. –Baýyrlar, búginde qazaq tilin úırenýge muǵalim joq, Qazaqstannan muǵalim aldyra almaımyz degen sóz ana tilin úırenýdi maqsat tutpaǵandardyń aıtar syltaýy ǵana. Qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııa tildi dıstansııalyq tásilmen oqyp úırenýge múmkindik beredi. Oǵan daıyn materıaldar da jetip artylady. Odan da aǵylshyn, nemis, fransýz tilderin úırengen sııaqty qazaq tiline kirisýge sanamyz áli daıyn emes, qulyq joq degendi jasyrmańyzdar,–dedi Gúlǵazıra Nuranqyzy. Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy arnaıy Reseı qazaqtary úshin qazaq tilin úırenýdiń kompıýterlik baǵdarlamasyn jasap jibergen bolatyn. Alaıda onyń paıdalanylýynyń qaı dárejede ekeni bizge beımálim. Ana tili máselesi – Reseıdiń qaı shalǵaıyndaǵy da kúrmeýli másele. Qaı jerde de jastar jaǵy tildi bilmeıdi.Orta jastaǵylardyń da oıyn ana tilinde jetkize alýy qıyndaý. Chelıabidegi eki kúndik fo­rým­nyń bastan-aıaǵyna deıin orys tilinde júrgizilgendigi sonyń dáleli. “Túmende qazaqtardyń turmysy jaman emes, biraq til arqyly adam boıyna darıtyn rýhanı azyqtyń tapshylyǵy bilinedi. Urpaq úshin ómir súrip otyrǵandyqtan, sonyń qamyn oılaıtyn kez keldi”, deıdi Kenesary Qoıshy. Bul – shettegi ár qazaqtyń kóńilindegi oı. Biraq onyń sheshimin tabýdyń joly qaısy? Ne isteý kerek? Omby oblysyndaǵy Altynaı Júnisova jetek­shilik etetin “Móldir” qazaq mádenı sibirlik or­talyǵy jyl saıyn “Ánshi balapan” ánder fes­tıvalin, Naýryz, basqa da merekelerdi ótkizedi. Sondaǵysy áıteýir jastar tildi umytpasyn degen talpynys kórinedi. Kóptegen jerlerde jeksenbilik mektepter, basqosýlar uıymdastyrylady. Jylda ótetin Naýryz, Qurban aıt merekeleri kóńilge medeý sekildi. Reseıdiń ár shalǵaıynda bir emes, birneshe qazaq mádenı-ulttyq qoǵamdyq uıymdary qurylǵan. Qazir 26 aımaqta olardyń sany 35-ke jetti. Bul, árıne, reseılik qandastardyń belsen­di­ligin, uıym­shyldyǵyn, iskerlikti de kórsetse kerek. Biraq shet­tegi qazaqtar turmysyndaǵy ulttyq boıaý aı­shyǵy barǵan saıyn kómeski tartyp bara jatqandyǵy taǵy aıqyn. –Tutas alǵanda, Reseı qazaqtarynyń turmysy jaman emes. Bizdi qınaıtyn da, “erteńimiz ne bolady” dep ýaıymdatatyn da til máselesi. Jańa ǵasyr jańasha oılaýdy, jańa qadamdardy talap etip otyr. Biz “ne isteý kerek?” degen oıdyń jete­gin­demiz,–deıdi Reseı qazaqtarynyń federaldyq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń prezıdenti Toqtarbaı Dýsenbaev. 1991 men 2008 jyl aralyǵynda Reseıden Qazaqstanǵa 31 myń qazaq qonys aýdarypty. Qazir tarıhı Otanǵa bastaǵan kósh te saıabyr. Ata-baba zıraty jatqan jerdi qımaıdy, eń bastysy óziniń ornyǵyp qalǵan jyly ornyn sýytyp kóshkende atamekende jaǵdaıym qalaı bolady degendi de jasyrmaıdy. Sonymen qatar, jastardyń Qazaq­standa bilim alýǵa, jalpy atamekenge kelýge qazaq tilin bilmegen soń júreksinetini de belgili jáıt. Byltyrdan bastap Qazaqstanda júzege asyp jatqan “Nurly kósh” baǵdarlamasynan Chelıabige kelgen qandastarymyz habarsyz bolyp shyqty. Al álgindeı qazaq mádenı-ulttyq qoǵamdyq uıym­darynyń jumysy Naýryz ótkizý, salt-dástúrdi nasıhattaýdan ári aspaıdy. Qazaqstannan kitap, merzimdi basylymdardy reseılik baýyrlar ala al­maıdy. Konferensııada Reseı qazaqtarynyń fe­de­ral­dyq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń prezıdenti Toqtarbaı Dýsenbaev eldiń bir oblys, ólkesinde sany birneshege jetken qazaq mádenı-ulttyq qo­ǵam­dyq uıymdaryn basqarýǵa laıyqtap, olardy birik­tirip, jetekshilerin saılaýdy usyndy. Aıt­paqshy, qazaqtardyń federaldyq ulttyq-mádenı avto­nomııasy Reseı bıligimen federaldyq deńgeıde suh­battasyp, Aımaqtardy damytý mınıstrliginen saıt jáne “Reseı qazaqtary” gazetin shyǵarýǵa qar­jylaı qoldaý aldy. Bul úlken jetistik ekenin aıtty ol. Ǵylymı-praktıkalyq konferensııasy tujy­rym­d­aǵandaı, qazaqtardyń federaldyq ulttyq-mádenı avtonomııasy Chelıabi oblysy oqý oryn­darynda oqýshylardyń ulttyq quramyn negizge ala otyryp, qazaq tilin oqý josparyna engizýge usynys daıyndaıtyn boldy. Qazaqtar tutas otyrǵan eldi mekenderdegi kitaphanalarǵa qazaq aqyn-jazýshy­larynyń shyǵarmalaryn, merzimdi basylymdardy aldyrtý múmkindigi qarastyrylmaq, sonymen qatar, Qazaqstanda jazǵy kanıkýl kezderinde qazaq tilin oqytatyn mamandar men selolyq mádenıet qyzmetkerleriniń 1-2 aılyq biliktilikti kóterý kýrstaryn uıymdastyrý da nátıje berer is ekendigi aıtyldy. Sondaı-aq, Astanada ótetin Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV quryltaıyna Reseıden 65 adam qatysady, onyń ishinde fýtbol komandasy Orynborda jabdyqtalatyn boldy. Reseı qazaqtary basqosýynyń ekinshi kúni “Qazaq mádenıetiniń kúnderi” festıvaline ulasty. Onda Chelıabi oblysynyń Noǵaıbaq, Joǵary Ýral, Qar­taly, Troısk, Chesmen, taǵy basqa aýdan­da­ry­nyń ónerpazdary, qazaq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymdary músheleri halqymyzdyń dástúr-saltyn, ulttyq taǵamdaryn kórsetti. Kórermender jergilikti jas ónerpazdar shyrqaǵan qazaq ánderi jáne bılerin tamashalady. Festıvalde jyl boıy mektep oqýshylary arasynda ótkizilgen “Reseı men Qazaqstan” atty shyǵarma jazý baıqaýynyń júldegerleri marapattaldy. Osydan eki jyl buryn Qazaqstan týraly 80 bala shyǵarma jazýǵa otyrsa, qazir olardyń sany 500-ge jetip jyǵylǵan. –Men osy baıqaýdy uıymdastyrýshylarǵa alǵysymdy aıtamyn. Oqýshymdy daıyndaý barysynda Abaıdy ózim qyzyǵa, qunyǵa oqyp shyqtym. Eger bul baıqaý bolmaǵanda Abaıdy bilmeı júre beretin de ekenmin,–dep aǵynan jaryldy Noǵaıbaq aýdanynan kelgen mektep muǵalimi Nadejda Prosına. Qazaqtardyń bul basqosýyn Chelıabi oblysynyń basshylyǵy da qoldap, kómegi men jyly sózin aıaǵan joq. Eki kórshi el arasynda saıası, ekonomıkalyq, mádenı, dostyq baılanystardy qamtamasyz etetin kelisimder bar. Ýaqytpen birge dóńgelep, bári de júzege asyp jatqandaı. Biraq ultty ult, halyqty halyq etetin ana tildiń jaǵdaıyna kelgende “bireýdiń joǵyn bireý óleń aıtyp júrip izdeıdi” dep qazekem dál aıtqan. Qazaqtyń qazaq bolyp qalýy qaıda júrse de tek onyń ózine baılanysty ekenin Chelıabi basqosýy meńzep berdi. Qazaq tili aldymen qazaqqa kerek. Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI-ChELIаBI-QOSTANAI.