Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Oblystyq bilim basqarmasynyń bul taraptaǵy jaýapkershiligi jeńil emes. Bıyl óńirdegi bilim oshaqtarynyń 1-10 synyptarynda 131 045 oqýshy bilim aldy. Endi osynshama balany ata-analarynyń, qala berdi jetkinshekterdiń kóńilinen shyǵatyndaı etip utymdy uıymdastyrý da ońaı-ospaq sharýa emes. Bul arada aldymen áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardyń balalaryn eskerý qajet. Olardyń sany – 17 508. Oǵan qosa, ıývenaldy polısııanyń jáne mektepishilik esepte turǵan qıyn balalar da bar. Mundaı balalardy tamasha tabıǵattyń aıasynda tynyqtyrýmen qatar, tárbıesin de shırata túsken abzal. Oblystyq bilim basqarmasynyń saraptamasyna qaraǵanda, táýekel aımaǵyndaǵy balalar ásirese, Býrabaı, Qorǵaljyn, Selınograd, Shortandy aýdandarynda jáne oblys ortalyǵynda kóp kezdesedi eken. Demek, osy aýdandar jas qaıyńdy ıgendeı etip jasy kezinde tárbıe berýdi myqtap qolǵa alǵan durys.
Balalardyń jazǵy demalysyn uıymdastyrý bıyl úsh baǵytta óristetilmek. Onyń eń mańyzdysy – qala syrtyndaǵy demalys. Qansha jutsań kókiregiń bir toımaıtyn saf aýany jutyp, balyǵy taıdaı týlaǵan kók aıdynda alańsyz shomylyp, asyr salatyn jer de osy. Qala syrtyndaǵy demalysqa 13 balalar saýyqtyrý ortalyǵy atsalyspaq. Memlekettik lagerler Atbasar, Aqkól, Zerendi, Býrabaı, Ereımentaý, Sandyqtaý men Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Aıyrtaý aýdanynda ornalasqan. Jemekenshik lagerler Býrabaı men Zerendi aýdandarynda toptasypty. Belgilengen tártipke sáıkes balalar lageriniń barlyq nysanynyń jumysyna aýmaqtyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý organdary muqııat teksergennen keıin baryp ruqsat beriledi. Sóz arasynda, 13 saıajaı lageriniń jalpy jobalyq qýaty bir maýsymda 2 150 oryndy quraıtynyn aıta ketelik. Jaz boıy 6-7 aýysym uıymdastyrylady. Balalar demalysynyń uzaqtyǵy – 7-10 kún. Osy arada ótken jyldary túsken suranystyń salmaǵy eskerile kelip, bar jaǵdaıy jasalǵan «Suńqar» saýyqtyrý kesheniniń jobalyq qýaty bıyl 250 orynǵa ulǵaıtylǵanyn aıta ketelik.
Balalardyń jazǵy demalysy kezinde ata-analardyń kóńil aýdaratyn ózekti máselesi – baǵa. Bul oraıda, osy jyly joldamanyń quny ótken jylmen salystyrǵanda 20-25 paıyzǵa óskenin aıta ketýimiz kerek. Bul ósim, árıne, kóptegen otbasynyń ókpe-renishin de týdyrýy múmkin.
«Memlekettik lagerlerge joldamanyń ortasha quny 35-105 myń teńgeni quraıdy eken, – deıdi qala turǵyny Abaı Nurahmetov. – Menińshe, qymbattaý. Eger otbasynda 3-4 bala bolsa, qanshama qarajat kerek ári balalardyń biri barsa, ekinshisin de qaldyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Onyń ústine qajetti kıim-keshegin daıyndaý kerek.
Jekemenshik lagerlerdegi baǵa tipti sharyqtap tur. Ondaǵy baǵa 90-110 myń teńge aralyǵynda. Endigi bir másele – qaısybirin paıdalanýǵa bergeli jarty ǵasyrǵa jýyqtap qalǵan lagerlerdiń jaǵdaıyn jaqsartý. Bul oraıda, qolǵa alynyp jatqan sharýa bar. Máselen, Ereımentaý aýdanyndaǵy «Juldyz» balalar saýyqtyrý ortalyǵyn jóndeý úshin 50 mln teńge bólingen. Taǵy bir túıtkil – áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalardyń jazǵy demalysyn tıimdi uıymdastyrý. Oǵan qajetti bıýdjettiń tapshylyǵy 1 280,6 mln teńgeni qurap otyr. О́kinishke qaraı, áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardyń balalarynyń 1,6 paıyzy ǵana qala syrtyndaǵy demalyspen qamtylatyn bolady.
«Negizinde balanyń tabıǵat aıasynda dem alǵanyn qalaımyz, – deıdi kóp balaly ana Ásem Seıitova. – О́ıtkeni onda tolyq demalýǵa múmkindik bar. Al mektep janyndaǵy lagerler tolymdy demalys emes. Taza aýa jutyp, sýǵa túspegen soń demalys bola ma?»
Kúni búginge deıin Oqý-aǵartý mınıstrligimen birlesip, «Qazaqstan halqy» qorynyń esebinen aýyldyq jerde bilim alǵan 5-8 synyptyń 640 oqýshysyn tegin demaldyrý máselesi pysyqtaldy. Bul balalar oqý úzdikteri jáne shyǵarmashylyq, zııatkerlik baıqaýlar men festıvaldardyń jeńimpazdary. Qala syrtyndaǵy demalysqa qosa 5 maýsymnan bastap 207 bilim oshaǵynyń janynda 35 700 oqýshynyń demalysy uıymdastyrylmaq. Sondaı-aq 286 mekteptiń janynda demalys alańy jumys isteıtin bolady. Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylardyń balalaryna arnalǵan mektep janyndaǵy lagerde tamaqtaný memlekettik qyzmetter arqyly usynylady, al qalǵan balalar aqysyn tólep tamaqtanady. Táýekel tobyndaǵy balalardy jáne áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan toptardaǵy balalardy tolyq qamtý úshin osy jyly birqatar jaǵymdy jospar júzege asyrylady dep mejelenip otyr. Atap aıtatyn bolsaq, bul – ólketaný joryqtary. О́ńirde óskeleń urpaq tálimdi tárbıe alatyn kıeli, qasıetti jerler az emes. «Jasta bergen tárbıe jas qaıyńdy ıgenmen teń» demekshi, balalardyń jazǵy demalysyn tıimdi paıdalanyp, tylsym tarıhtyń tuńǵıyǵyna boılatsa, ǵajap emes pe?! Mine, sondyqtan ólketaný joryqtarynyń demalýmen qatar, rýhanı baılyqtyń shúpildegen shýaǵyna shomyldyrýyna da keń jol ashylýy kerek.
Jaz boıy 1 300 shyǵarmashylyq úıirme men stýdııa, 2 900 eńbek jasaǵy, kógaldandyrý brıgadalary, zııatkerlik jumyspen qamtýdyń 560 nysany men 549 sport seksııasy uıymdastyrylmaq. Mádenıet, sport jáne bilim berý salasyndaǵy memlekettik tapsyrysty júzege asyrý sheńberinde úıirmeler men seksııalarǵa tegin qatysý múmkindigi bar.
«Balalardyń demalǵany durys, áıtse de qala balalaryn eńbekke tárbıeleýdi qolǵa alǵan utymdy bolar edi. – deıdi el aǵasy Alpysbaı Qaparov. – Mundaı tárbıe qala balalary úshin óte qajet. Eger demalys pen eńbekke tárbıeleýdi shendestire júrgizse, eki jep bıge shyǵar edik. Erterekte demalys jáne eńbek lagerleriniń jumysy ushtastyryla júrgiziletin. Paıdasy da shashetekten. Balalar kartop, kókónis ósirip, qus baǵyp, eńbekpen shuǵyldansa, dastarqanǵa keletin astyń qadirin biletin bolady».
Qala syrtyndaǵy balalar saýyqtyrý ortalyqtarynyń aıasyn keńeıtý úshin 2026 jyldyń sońyna deıin úsh lager ashý josparlanyp otyr. Bul da úmitti dúnıe. Qazirgi kúni Sandyqtaý aýdanynda bir maýsymda 100 balaǵa qyzmet kórsetetin balalardy qoldaý ortalyǵynyń bazasynda lager uıymdastyrý jumystary júrgizilip jatyr. Is sátimen sabaqtalsa, osy lagerdiń bazasynda on aýysym uıymdastyrylmaq.
Alda – alańsyz oıyn oınap, tamasha tabıǵattyń aıasynda shat-shadyman shattyq lebi álpeshtegen demalys kúnderi. Jetkinshekterdiń jazǵy demalysyn uıymdastyrý – el azamattaryna paryz. О́ıtkeni bolashaqtyń irgetasy osyndaı sharýamen bekitiledi.
Aqmola oblysy
