– Basylymdardan jıi kórine bermeısiz. Saıaq júrý bolmysyńyzdan ba, álde jeke prınsıpten be?
– Týrasyn aıtaıyn, ana jerden, myna jerden jyltyńdap kórine berýge qulqym joq. Mundaǵy negizgi másele – alqaly topqa túskende jurtty jalt qaratatyndaı oǵash oı, tosyn pikirdi ortaǵa tastaı almaı, maǵan deıingilerdi qaıtalap, sansyrap, tosylyp qalmaımyn ba degen qorqynysh emes. Nege ekendigin qaıdam, álde alaquıyn ýaqyt jan-jaǵymyzǵa oıly kózben qaraýǵa mursha bermeı júr me, áıteýir, osy kúnderi eshkim eshnársege tańǵalmaıtyn boldy ǵoı. Dúnıedegi nebir keremetterdi de kúnde kórip júrgen jattandy qubylystaı, adamdar árneni salqynqandylyqpen qabyldaýǵa mashyqtanyp alǵan. Selt etpeıdi. Selt etkizerlikteı, júrekti bir búlk etkizerlikteı shyǵarmalar jaza almaı júrgen ózimiz kináli shyǵarmyz deıin desek, Qudaıǵa shúkir, jan jadyratar jaqsy týyndylar qazaq ádebıetinde bir shoǵyr.
Sory qaınaǵanda, solardyń nazarǵa iligý jaǵy shybyn janyńdy eriksiz shabaqtaıdy. «Sóz – ólip qalǵan kóńildi tiriltedi» deıdi Máshhúr Júsip. Bizdiki de sol, Abaı aıtqan «Qaıran sózim qor boldy-aý, Tobyqtynyń ezine» degenniń keri. Jurt aldyna julqynyp shyǵa bergennen góri, óz ishińe óziń tereńirek úńilip, ózińmen óziń «aıtysyp, tartysyp» tynysh júrgendiktiń paıdasyn birshama túsingendiktiń áserinen bolar...
– Raqymjan Otarbaev bir suhbatynda óziniń Beıimbettiń mektebinen shyqqanyn aıtty. О́zińizdi qaı mekteptiń ókili dep esepteısiz?
– Jalǵyz marqum Raqymjan emes, Bı-aǵań salǵan ónegeli mekteptiń esiginen syǵalamaǵan qazaq qalamgerlerin shyraq alyp taba almaısyz jáne ol dástúrdiń tamyry jýyq mańda úzilmeıdi. Qalam – toqqa qossań saıraı jóneletin oıynshyq totyqus emes, kibirtiktep, keıde jarty bet te jaza almaıtyn jaǵdaıǵa kezigesiń, ondaıda ústelden dereý turyp ketkeniń abzal, ne sanada baıaǵydan jattalyp qalǵan uly klassıkterdiń bir-eki taraý týyndylaryn qaıta oqysań, kádimgideı tyńaıyp qalatyndyǵyńyzǵa men kepil.
Taǵdyr bizdi jastaý kezimizde keler jyly júz jyldyǵy toılanatyn, ózimizdi bylaı qoıǵanda tórtkúl dúnıe tanyǵan, ám álem oqyrmandaryn moıyndatqan Ábdijámil Nurpeıisovpen jaqynyraq tanystyrdy. Onyń ústine abyz aqsaqalmen jutqan aýamyz, ishken sýymyz bir-di, Aral teńiziniń jaǵalaýynda ómirge kelgenbiz. Orystyń ataqty jazýshysy Konstantın Paýstovskııdiń «Teńiz jaǵalaýynda týǵandardyń aqyn bolmasqa qaqy joq» degen de sózi bar... Halyqaralyq qazaq PEN-klýby janynan «Tań-Sholpan» jýrnalynyń alǵashqy nómirleri jaryq kóre bastaǵan kez. Táýelsizdiktiń eleń-alań jyldarynda jýrnalda jarııalanǵan shyǵarmalarǵa qomaqty qalamaqy tóleıtin de jalǵyz basylym osy edi. Sodan aýyzdary azdy-kópti «aqqa tıgen» qalamgerler ol jaıly ańyz aıtýdan áli kúnge deıin sharshamaıdy. Proza bólimi maǵan júkteldi. Júktelgeni bar bolsyn, Ábekeń «jon-terimdi» aıaýsyz sydyrdy, usynǵan dúnıeler keri qaıtyp jatty, ileýde bir-ekeýiniń ǵana joly bolatyn, onda da klassıktiń qatań talǵamynan ótse ǵana... Jazýshylar kóp, biraq Tóraǵa jattandylardyń birde-bireýin jaratpaıdy, oqyrman múddesin kúıttep, shyǵarmaǵa bıik talap turǵysynan qaraýdy bálkim, sol kisiden úırendim. «Izde, izden, qaıdan tapsań da tap! Meniń kóńilime qarama, shyǵarmasy jaqsy ma, jaýym bolsa da jýrnalǵa ákep jarııalańdar!» Árbir sózdi, árbir sóılemdi «domna peshtiń myń gradýstyq ystyǵyna salyp, qaınatatyn», sondaı ataq-abyroıymen jas avtordyń tyrnaqaldysyn redaksııalaýdan da tartynbaıtyn. Ne degen jankeshtilik deseńizshi!.. Keıin oılasam, sonyń bári ádebıetimizdiń keleshegi úshin jasalǵan qamqorlyq eken de!
«Sońǵy paryzdyń» sońǵy akkordy bar-aý, jantásilim Jádigerdiń qoınyndaǵy búrjik torǵaıdy Bákızat úsik shalǵan saýsaqtary dirildep, «shyrylda, shyrylda, baıǵus! dep kókke qaraı ushyryp jiberedi ǵoı... Sol taraýdy qaıta-qaıta oqımyn, osynyń ózi túsingen janǵa az mektep emes-aý!
– «Toqta, ólemisiń?» atty povesińizde ýrbanızasııaǵa tolyq beıimdele almaǵan, ári dúnıequmar áıelden jábir kórgen Bóribaı taǵdyry sýretteledi. Jalpy, búgingi qazaq ýrbanızasııalaný arqyly túp tamyrdan, ulttyq ıba-dástúrden birshama ajyrap qalǵan sekildi.
– Bul – tutas bir kitaptyń kóteretin máselesi ǵoı. Povest tóńiregine toqtalsam, bul meniń búıirimdegi jazylmaı júrgen biteý jara. Tóretam, kosmodrom – qaıran qazaqtyń mańdaıyna jazylǵan qasiret tańbasy. Baıqońyrdan ushyrylǵan kosmos korablderiniń bizge aıtqany bar, aıtpaǵany bar uzyn-sany júz otyzdan asty. Odan ushqan ýly shańdaqtyń azabyn kimderdiń tartyp jatqandyǵy onsyz da belgili. Shyǵarmalarymnyń deni osy taqyryptardyń tóńireginde, qansha jerden týǵan halqyma, jerlesterime janym ashyǵanymen qolymnan keler qaıran shamaly, «keýdeme qaıǵy tolǵan soń, káýsar jyrmen jýynam» (Dýlat aqyn) demekshi, sál de bolsa ekologııanyń aýyrlyq núktesine qonystanǵan elge ózimshe demeýshilik jasaǵan túrim. «Án salýǵa áli erte», «Jer ústinde de jumaq bar» atty romandarym ǵarysh aılaǵy tóńiregindegi jergilikti qazaqtardyń osy kúngi tynys-tirshilikterine arnalǵan. Tóretamdaǵy áskerı aımaq turǵyndary men osy attas bekettegilerdiń áleýmettik jaǵdaılaryn salystyrý – eshbir zańnyń, eshbir qaýly-qarardyń qaýyzyna syımaıdy. Sonsha jyldan beri atameken deıtin kıeli uǵymdy baǵdarsham retinde ustanyp, sonsha qıyndyqty bastan keshse de tabandap, qasarysyp, sýly-nýly óńirlerge qonys aýdarmaı otyrǵan, qonys aýdarmaq túgili ondaı nıetten ada-kúde at-tondaryn alyp qashatyn qaısar júrekti adamdarǵa bir-bir eskertkish qoısa qandaı jarasar edi!
Bóribaı solardyń arasynan shyqqan talaıly taǵdyr ıesi, istep júrgen tirligine keıde kúlesiń, keıde qynjylasyń! Biz bastan keshken ómirdiń qýlyq-sumdyǵynan habary mol «aqyldy» áıeldiń aıtqanymen úlken qalaǵa kóship kelse de, esi shyǵyp, kózge múldem eleýsiz kórinetin jataǵan aýylyn ólip-óship saǵynady da júredi... Ýrbanızasııany jaqtaıtyndar men dattaıtyndar osy kúnderi jyrtylyp-aıyrylady. Qazaq úshin paıdasynan zııany kóp, aýylǵa tartqan «altyn tamyr» úzilip ketýge shaq tur. Bos jatqan jerdiń jaý shaqyratyndyǵyn bylaı qoıaıyq, «gúldengen aýyldan» qırandyǵa aınalǵan aýyldardy sanap taýysa almaısyz. Eń soraqysy, bala sanynyń azdyǵynan birinen soń biri aýyl mektepteri jabylyp jatyr. (Ánekeı, suhbat degen jaryqtyq jymyn bildirmeı, aıtpaıynshy degen «qupııanyń» «tilin» de tartyp alýǵa sheber-aq). Kópten beri oıda júrgen osy taqylettes taqyrypty dramaǵa aınaldyraıynshy dep talaptanyp kórgem, buǵan deıin de birdi-ekili pesam teatr sahnalarynda qoıylǵan. Barynsha komedııalyq janrǵa júgindim, Astanadaǵy Q. Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry «Patsha kóńilim, ne deısińdi» kórermenge usyný qamynda. Belgili rejısser Nurlan Jumanııazov bes-alty márte qaıta jazdyrdy. Nurlan habarlassa júregim zyrq ete qalady. Biraq rejıssermen jumys isteý bizdiń de biraz «saýatymyzdy» ashty.
– Álem ádebıetiniń damý úrdisin únemi baqylap otyrasyz ba?
– «Býhgalterler mahabbat týraly romandardy, al dárigerler detektıvterdi kóbirek oqıdy» deıtin túsiniksizdeý támsil bar. Qalam ustaǵandar álem ádebıetiniń damý úrdisin baqylap otyrmasa, arǵysy – qazaq ádebıetiniń ósý deńgeıin, bergisi – óziniń shyǵarmashylyq áleýetiniń shama-sharqyn nemen bezbendeıdi, qalaı saralap salystyrady? Budan «Jıenbaı myrza ózin á degennen álem ádebıetindegi myqtylarmen teńestirgisi kele me?» deıtin syńarjaq uǵym týmasa kerek. Bárin baqylap otyramyn dep aıta almaımyn. Internet degen «arǵymaq» izdegenińdi áp-sátte dóńgeletip aldyńa ákele qoıatyn boldy ǵoı búginde. Kitaphanaǵa baryp sabylmaısyń. Aldymen Nobel syılyǵyna ıe bolǵandardyń shyǵarmalaryna «shúıligesiń». Osynyń syrtynda keıbireýleriniń dúnıelerine kóńilińniń tolmaıtyndyǵy sondaı, «bulardy Tólen, Dýlat aǵalarym on orap alady ǵoı» deıtin ózimshil pikir de til ushyna op-ońaı orala ketedi. Biraq jasymyz bar, jasamysymyz bar Ábish Kekilbaıulynyń bárimizge, osy kúni qalam ustap júrgen barshamyzǵa úlgi bolatyndaı myna sózin de esten shyǵarmaýǵa tıispiz: «Kesek epıkanyń ornyna az adamdardyń, tipti bir ǵana kisiniń jan-dúnıesindegi alaı-dúleı ahýaldy ejikteıtin jańa roman keldi. Keń qarymdylyqtyń ornyna tereń taldaý ústemdik qurdy. Shytyrman oqıǵalardyń ornyna shyrǵalań sezimder bılik aldy. Ádebıettiń tabıǵaty ózgerdi. Estetıkanyń muraty ózgerdi...» Osyndaı talaptarǵa saı keletin álem ádebıetindegi moıny ozyq shyǵarmalardyń barlyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Álem ádebıetiniń betalys-baǵdaryn qazaq ádebıetiniń ósý órisimen salystyra sabaqtastyryp, jan-jaqty taldap júrgen synshy baýyrymyz Amangeldi Keńshilikulynyń eńbegi eńbek-aq! Qalaı degende de úlken syılyqqa ıe bolǵandarǵa degen qurmet erekshe. Dese de solardyń ózi Nobel marapatyn ala turyp, keıbir «áttegen-aılaryn» eshkimnen qymsynbastan, jalpaq jurtqa jaıyp salatyndyǵyn qaıtersiń! Gabrıel Garsıa Markes búı deıdi: «Jazǵan shyǵarmalarymnyń ishinen «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» alyp tastar edim. Tym quryǵanda qaıta jazyp shyǵatyn edim. Men ol kitabym úshin uıalamyn, bir sebeptermen ony ózimniń kóńilimnen shyǵardaı qylyp jazýǵa ýaqytym tyǵyz boldy...»
Aıtady-aý, sabazyń! Adaldyq, ádebıetke, sóz ónerine degen adaldyq. Biz keıde bir áńgimeniń ózin qaıta kóshirýge erinemiz. Erinbegenniń etikshi bolatyndyǵy anyq, biraq jazýshy shyǵýy neǵaıbyl.
– Eger Tolstoı men Dostoevskııdiń birin tańdaý kerek bolsa, qaısysyn atar edińiz?
– Eger maǵan ondaı múmkindik berile qoısa bóle-jarmaı, ekeýin de qatar ataǵan bolar edim. Mańdaıdaǵy eki kózińniń bireýi zaǵıp bop qalǵan sekildi bolmaı ma ondaıda? Basqasyn bylaı qoıǵanda, Tolstoıdyń kúndelikteriniń ózi nege turady?! «Qudaıǵa uqsaýǵa talpynǵan Adam – Tolstoı». О́miriniń sońǵy jyldarynda súıikti jary Sofıa Andreevnamen birde kelisip, birde kelispeı «ıtjyǵys» júrgenderimen túp astarynda ulylyqty moıyndaý deıtin qasıetti uǵym jatyr. Uly jazýshynyń tutastaı bolmys-bitimi ózimizdiń «qıqar shaldardyń» keıbir minezderine uqsap ketedi. Aýyryp júrgendigine qaramaı, bala týýdy toqtatpaısyń dep, áıeline qatań talap qoıýy qandaı ǵajap! Sofıa Andreevna 13 qursaq kótergen. Ár qıyrda júrgendikterine qaramaı, búginde Tolstoıdan taraǵan úrim-butaq bir qaýym el. Fedor Dostoevskııdiń «Anna Karenına» romany jaıly tolǵanystary da ádebıetshiler úshin baǵa jetpes oqýlyq. Bular tyńdaýshysy kelisse, aıtýshysy kelisse, búgin-erteń taýsylmaıtyn máńgilik taqyryptar.
– «Etektegi eski zırat» áńgimesinde «Siz jurtty tańqaldyrý úshin jaralǵan jansyz» degen maqtanǵa sengen О́taǵańnyń aıanyshty taǵdyry kórinis tabady. Jalpy, eshkimge soqtyqpaı, jaı jatqan qoı minezdi qazaq halqyna qyzmetke maldaný, bılikke masaıý minezi qaı ýaqyttan keldi?
– Buǵan jaǵympazdyqty qosyńyz! «Bir zaman keleıin dep tur, Shyndyq aıtqan adam taban astynda óleıin dep tur, Jaǵympaz, jaltaq, ekijúzdi pysyqaılar, Raqatty kóreıin der tur...» Muny aıtqan men emes, Móńke bı. Jaýapty osymen-aq túıindep tastaýǵa bolar edi. Biraq... atalǵan áńgimedegi keıipkerim bárimizge tanys «beıshara» pende, qaıda bolsyn, tipti toı-tomalaqta da shalqıyp tórde otyrǵysy keledi. О́ziniń bolymsyzdyǵyna qaramaı, únemi jurttyń tóbesinen qaraýǵa qushtar jáne ózgeler meni ylǵı alaqandaryna salyp, qurmettep júrse eken deıdi. Aqyrǵy demi taýsylarda da balalaryna «meni Keńsaıdyń bıik tóbesine aparyp jerleńder» dep tabystaıdy. О́rkókirek, adamdyq qasıetten jurdaı, ondaılardy Qudaı da qup kórmeıdi. Sol kúni alaı-dúleı qarly jaýyn jaýyp, burqasyn turyp, máıitti tóbe basyna jetkizýge múmkindik týmaıdy. Amalsyz etektegi zırattyń shet jaǵyna jerlenedi.
Siz suraǵan minezderdiń qanymyzǵa qaı kezden bastap juǵysty bolǵandyǵyn kim bilsin. Keshegi Kisiniń tusyndaǵy otyz jyldyq ómirimizdiń tolyq kartınasy kóz aldymyzda. Ol Kisini «aıǵa, juldyzǵa, nurǵa, Paıǵambarǵa» teńep, odan asqan teńeý tappaı, jandary muryndarynyń ushyna tirelip, jantalasyp, jylt etken birnárse bolsa sonyń atyna japsyrýǵa tyrysyp, ashyq «marafonǵa» qatysqandar áli de aramyzda alshańdap júrgen joq pa?! Sol jaısańdar otyz jyl ishinde halqymyz eńsesin tikteı almady-aý, oǵan bizdiń de azdy-kópti kesirimiz tıdi-aý, munan bylaı kóptiń kózine túse berýimiz qalaı bolady dep, táýbelerine keldi ǵoı dep úmittenesiz be?! Áı, qaıdam! Reti kelse olar álgi «qylmystaryn» basy bútin umytyp, «jasampaz dáýirdiń irgetasyn birge qalasqan biz edik» dep, kózderine jas alyp, «estelik» aıtýdan da tartynbaıdy. Jaǵympazdyq pen ekijúzdilik «nan tabar mamandyqqa» aınaldy.
– Eger Nobel syılyǵynyń tizginin sizge berer bolsa, qazaq jazýshylarynan kimdi laıyq kórer edińiz?
– Shirkin, ondaı atty kún týsa, kánekeı! «Sońǵy paryz», «Parasat maıdany», «Qarǵyndy» usynyp, shama-sharqymsha alǵysózin de ózim jazyp, bir marqaıyp qalar edim-aý!..
– Alǵashqy mahabbatyńyz esińizde me?
– Esimde. Ol umytylmaıtyn «máńgilik jyr»...
– «Jazýshy bolý úshin baqytsyz balalyq shaq kerek» degen sóz bar. Balalyq shaq degende, eń aldymen kózińizge ne elesteıdi?
– Jazýshy bolý-bolmaý «baqytsyz balalyq shaqqa» tirelip turmaǵan shyǵar. Balalyq shaǵym teńiz jaǵalaýynda ótti. Aral teńiziniń keneresinen asyp-tasyp jatatyn «shabytty» shaqtaryn kóz aldymyzdan ótkizdik. Qaıran teńiz, onyń adam janyna syılaıtyn keremetterin aıtyp taýysa alarsyń ba? Áldeneden kóńil sýyǵan sátte, júıke-júıeń sharshaǵan sátte áldekimnen raqym kútpesten, esh oılanbastan teńiz jaǵalaýyna tartýshy ek. Qum jaǵany tynymsyz urǵylap jatatyn aqbas tolqyndar, teńiz betten soǵatyn saýmal samal mańdaıyńnan sıpaıtyn ystyq alaqannan beter-di. Balaqty tizege deıin túrip tasta da qum jaǵany olaı-bylaı kezgile, jaǵaǵa soǵylǵan soqpa tolqyndar seniń boıyńdaǵy «qandy irińdi» de rentgen sáýlesindeı zamatynda «soryp» alýǵa beıim turatyn ǵajaıyp «dárýmen» ǵoı! Durysy, teńiz jaǵalaýynda týǵandar janǵa daýa shıpajaı izdemeıdi.
Ana jyldary Shyǵys Azııada joıqyn sýnamı talaı eldi ábigerge saldy. Jurttyń deni «aýzyn ashyp, kózin jumdy», óz basym oǵan asa kóp mán bergenim joq. Sebebi, «teńizdiń tentek minezine» etimiz úırengeli qashan! Teńizden kúrkirep-sarqyrap qara daýyl ekpinimen taýdaı tolqyndar «jelke kújireıtkende» úlken kemelerińizdi aǵash jańqasy qurly kórmeı, qorańnyń irgesine shyǵaryp tastaıtyn. Túnimen aýyr kemelerdiń biri bolmasa biri bizdiń úıdiń janyna tumsyq tirese eken dep, kóz ilmesten armanǵa shomatynbyz. Onyń keremeti mynada: erteńinde tóńiregiń typ-tynysh, mop-momaqan «jumaq» qushaǵynda, al alyp keme qoranyń túbinde qańqaıyp tur. Sodan dúrbeleń-dúbir bastalady deısiz, jaǵalaýdan jıyrma-otyz metr alystap, bir jambasyna qısaıǵan kemeni qaıtadan teńizge túsirý kerek. Sonsha jerge tehnıkalardyń kómegimen qosymsha kanal qazylady. Bul endi raqat, jaǵalaýdan qozy-laqqa dep orǵan qaýyldyryqty kók shópti qus qaıyqqa salasyń da, esh qınalmastan sol «jasandy» kanal arqyly qoranyń túbinen bir-aq shyǵasyń. Úıiniń janyna keme qaıyrlaǵan bala baqytty...
– Volter bos ýaqytyn buzylǵan saǵatty jóndeýge, Gete gúl egýge, Nabokov kóbelekter kolleksııasyn jınaýǵa, Músirepov taıaq jonýǵa arnady. Sizdiń hobbıińiz qandaı?
– Teńiz jaǵalaýynda ómirge kelgendigimdi aıttym, bylaıǵy taǵdyrymyz da teńizben baılanysty boldy. Balyqshynyń balasymyz. Balyqty teńizdiń qaı tusynan aýlaýdy da jaqsy bilemiz. Eń alǵashqy básekemiz, sý astynda dem almastan qansha ýaqyt shydamdylyq tanytatyndyǵymyzdy synaý... Ýnıversıtette oqyp júrgende júzýshiler komandasyna qatysyp, bir-eki synaqtan sonyń arqasynda súrinbeı ótkenim bar. Ýaqytym bolsa muz aıdynyna baryp, sharshaǵansha konkı tebemin. Sosyn kózime tússe, jup-jubymen konkı jınaımyn.
– Qazir nemen aınalysyp júrsiz?
– Qarap jatqanym joq, maza bermeı júrgen taqyryptar barshylyq.
Áńgimelesken
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
