Ol – ótken men búgindi jalǵastyratyn altyn kópir
Arǵy-bergi tarıhymyzda ata-babalarymyz bostandyq pen erkindikti ǵasyrlap ańsaǵany shyndyq. Ańsap qoımaı, sol úshin kúresti. Urpaq qamy dep, táýelsizdik jolynda qasyq qandaryn tókken sátteri kóp boldy. Oǵan tasqa qashalǵan shejiremiz, álemdik kári tarıh kýá. Juban aqyn aıtqandaı «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń baǵy jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońyna qaraı jandy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sara saıasatynyń nátıjesinde Táýelsiz Qazaq eli álemge tanyldy. Damýshy elý eldiń qatarynan nyq oryn aldyq. Endigi maqsat Elbasynyń ózi josyǵyn jasaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasyn sátti iske asyryp, damyǵan 30 memlekettiń qatarynan tabylý ekendigi búginde árbir qazaqstandyqqa málim, ámbege aıan. Muny Ońtústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndary da janymen uǵyp, sergek sanamen sezedi, aqyl-oıymen túsinedi, parasattylyqpen biledi.
El táýelsizdigi jıyrma úshinshi jylǵa aıaq basty. Ekonomıkamyz qaryshtap, mádenıetimiz ben órkenıetimiz ósip-órkendep keledi. Astanadaı aıryqsha kelbetti elordamyz bar. Ońtústik astanamyz Almaty da burynǵydan áldeqaıda ajarlanyp, úlken megapolıske aınaldy. Elbasy úshinshi qala atandyrǵan shyraıly Shymkent shahary da jyl sanap túlep, kórkine kórik qosyp kele jatyr. Budan jıyrma jyl burynǵy qala men qazirgi shuǵylaly shahardy salystyra almaısyz. Ásirese, sońǵy tórt-bes jylda Shymkenttiń syrtqy sáýleti aıtarlyqtaı ózgerdi. Kózdiń jaýyn alatyn, «meniń qalam osyndaı» dep kóńildi kókke kóteretin ǵımarattar, mádenıet ortalyqtary men demalys oryndary oblys ortalyǵy turǵyndarynyń ıgiligine aınaldy. Gúldenip, kóriktengen saıabaqtar, «Dańq» memorıaly kesheni, Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy gúlzar, «Otyrar» kitaphanasy, Qonaev, Báıdibek, Astana dańǵyldary jáne basqa da sándi ári kórikti jerlerimizdi syrttan kelgen qonaqtar tamsana aıtyp júr. Qala ansambline kirikken sándi ǵımarattardy bylaı qoıǵanda, Táýelsizdigimizdiń, ulttyq qundylyqtarymyzdyń qadir-qasıetin tanytatyn keshender úzdiksiz, birinen keıin biri qatarǵa qosylyp jatyr. Solardyń biregeıi, ataýy da asa salmaqty ári qasterli Táýelsizdik saıabaǵy deýge ábden laıyqty.
Táýelsizdik saıabaǵy Shymkent qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar aıasynda salynǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi saltanatty jaǵdaıda ashqan saıabaq qalanyń Qabanbaı batyr kóshesindegi tarıhı tóbeniń ústindegi jazyqta oryn tepken.
Saıabaq orny jaıdan jaı tańdalyna salmaǵany belgili. Bul jer – kóne Shymkent pen ulystyń uıytqysy bolǵan Ońtústik óńiriniń, arǵy jaǵy búkil qazaq halqynyń tarıhynda ózindik orny bar tóbe basyndaǵy jazyq. Onymen japsarlasyp, zaman daýyldary kezinde qırap qalǵan ejelgi shahardyń orny jatqandyǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde aıqyndalǵany da ras. Bul ejelgi qalashyqtyń jazyǵynda esimi elge áıgili ata-babalarymyz talaı-talaı alqaly jıyn ótkizip, el qamyn, jer qamyn oılap, kesimdi bılikter aıtqan. Aryǵa barmaı-aq Qoqan handyǵy dáýirin eske alaıyqshy. Tap osy arada Baızaq datqa qalyń qazaq jurtynyń basyn qurap, qoqandyqtardyń ozbyrlyǵyna qarsy bostandyq týyn kótermep pe edi? Satqyndyqtyń qurbany bolǵan batyr babany jaýy osy jerde, tóbe basyndaǵy jazyqqa ákelip, patsha zeńbirektiń úńireıgen uńǵysynyń aýzyna baılap, shardomalaq dáý oqpen atyp, er tulǵany jábirlegenin tarıh jazbalary rastaıdy. Qoqan bıleýshileriniń sondaǵy oıy – tarıhı orynda ulttyń nartulǵasynyń birin oqqa baılap, halyqtyń rýhyn túsirý edi. Biraq olardyń bul qaranıet pıǵyldary ózderine qatty soqqy bolyp tıdi. Baızaq datqanyń ólimi qazaqty atqa otyrýǵa májbúr etti...
Jalpy, qalaı aıtsaq ta bul tóbe ústindegi jazyqtyń tarıhy tereńde jatyr. Sondyqtan bolar, oblys ákimi Asqar Myrzahmetov halyq úshin qasıetti jerdi Táýelsizdik saıabaǵyna aınaldyrýdy qolǵa aldy. Maqsat – ótken tarıh pen búgindi astastyryp, tanymdyq jáne tárbıelik mazmunmen jymdastyrý ekendigin oıaý kóńil sezse kerek-ti. Osylaı tereń paıymdaýmen, taza tógilgen termen júzege asqan is óziniń jemisin bergen sekildi.
Saıabaqtyń kórinisi jaıly áńgimelesek, onyń trıýmfi, ıaǵnı, bıiktigi 15 metrlik qaqpasy temirjol vokzaly mańynan aıqyn kózge shalynady. Sodan jarty shaqyrymdaı joǵary qaraı órlep kelip, Qabanbaı batyr dańǵylynyń mańdaı tusynda eńsesin tiktegen qaqpa jurttyń nazaryn ózine aýdarady. Syrttan kelgen qonaqtardyń kózine alǵash shalynatyn sándi ǵımarat ta osy trıýmf. Onyń qaqpasynan attap, alǵashqy qadamdy basqan jerden gúlmen kómkerilgen «Táýelsizdik shejiresi» alleıasy bastalady. Ataýy aıtyp turǵandaı, Kúltegin eskertkishterin eske túsiretin, búginniń ozyq sáýletine laıyqty birtektes jasalǵan jıyrma bir mármár tas qaz-qatar boı túzegen. Bularda Qazaqstannyń jańa tarıhy 1991 jyldan 2011 jylǵa deıingi elimizde oryn alǵan asa mańyzdy oqıǵalar oıyp jazylǵan. Muny qazirgi dáýir ǵana emes, keıingi kezeńdegi urpaqtyń da esinde júretin uly umtylyspen jasalǵan sheshimder deýge ábden laıyqty. Osylaısha elimizdiń ár jyldardaǵy jarqyn tarıhy – kólemi 5,8 gektardy quraıtyn aýmaqta qulashyn keńge jazyp jatyr.
Táýelsizdik saıabaǵyndaǵy kókeıge eljandylyqty uıalatar taǵy bir erekshe nysan – «Altyn shańyraq» dep atalatyn el birligine arnalǵan monýment. Baıyptap qarasańyz, memleketimizde ómir súrip jatqan barlyq ult pen ulys ókilderiniń barelefi beınelengen alyp granıt tuǵyrda 137 tik tireýden turatyn kompozısııa shyǵar kúnniń sáýlesine qaraı mańdaıyn tósep, qazaqtyń qasıetti shańyraǵyn berik ustap tur. «Altyn shańyraqtyń» sımvolıkalyq astary aıtpaı-aq túsinikti. Ondaǵy 137 ýyq tektes tireýler 137 ult pen ulys ókilderiniń tatýlyq pen birlikti tý etip, danalarymyz dóp basyp aıtqan «Yrys aldy – yntymaqty» maqsat tutyp, ózara tatý-tátti ómir súrip jatqanyn álemge pash etkendeı.
Sergek sanaǵa salyp qarasaq, demalys oryndary adamzat órkenıetinde aıryqsha mánge ıe ekendiginde daý joq. Sol ejelden bermen qaraı kele jatqan demalys oryndaryn orta ǵasyrlarda áýizder, keıin sýburqaqtar sánge bóleıtinin bilemiz. Táýelsizdik saıabaǵynda da sýburqaq bar. Alýan túske boıalatyn ol serýendeýge kelgen kópshilikti qaıran qaldyratyny sózsiz. О́ıtkeni, áýendi sýburqaq Astanada ǵana emes Shymkentte de áýendetip tur. Oǵan sý arasynan kıno kórsetetin arnaıy proektor da ornatylǵan. Bul da bir sáýlet óneriniń búgingi jetistigi deýge bolady.
Saıabaqtyń ón boıyna tekshe tastan serýen joly tóselip, oryndyqtar ornatylǵan. Tipti, elimizdiń sımvolyna aınalǵan Báıterektiń de kóshirmesin osy aradan kóre alasyz. Osylardyń saltanatyn arttyryp, Gollandııadan arnaıy jetkizilgen gúl shoqtary kórgenniń kóz jaýyn alady.
Ulttyq salt-dástúrimizdiń taǵy bir kórinisi – ushtary kókke shanshylǵan, kórgende kóńilge rýh uıalatatyn, árqaısysynyń bıiktigi 25 metrlik «Jeti naıza» der edik. Túp-tórkini ulttyq shejiremizge negizdelgen qazaq dastandarynda «Aq bilektiń kúshimen, kók naızanyń ushymen...» deıtin tirkes jıi ushyrasady. Jaıdan jaı qoldanyla salǵan tirkes emes, halyq tarıhynan syr shertetin tanymdyq túsinik. Demek, budan «Jeti naıza – el qorǵany» degen astarly uǵym baryn sezinýge bolady. Soǵan oraı jyl saıyn osy saıabaqtan Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge jastarymyz saltanatty jaǵdaıda attanyp jatqanynyń kýási bolyp júrmiz. Táýelsizdik pen patrıottyq sezim osy Táýelsizdik saıabaǵynda ushtasqanyn osyndaı is-sharalardan túısikti jandar ańǵara alsa kerek-ti. Munda kelseń demalyp qana qoımaısyń, otansúıgishtik sezimiń oıanyp, rýhyń serpiledi.
«El qorǵanyn» bildiretin monýmentter Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi alańymen qaptaldasyp, qushaǵyn ári qaraı ashady. О́tken men búginniń jalǵasyn árkim janymen uǵynatyn, bar bolmysymen sezinetin tus bul. Eńseli mármár tasta elimizdiń kartasy beınelenip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik týraly tolǵanystary bederlenip jazylǵan. Alǵy bettegi tolǵanysynda: «Dúnıede táýelsiz Qazaq eli bar. Álemde egemen Qazaqstan bar. Onyń, kóp ultty, yntymaqshyl halqy bar. Qýatty ekonomıkasy, senimdi saıası júıesi bar. Eń bastysy – búginnen nurly, búginnen kemel bolashaǵy bar. Sol kúnge berik senimi bar», dep tógiltken. Kelesi jaǵyndaǵy tolǵanysy: «Biz memleket qurdyq. Qurǵanda da, aty bar zaty joq memleket emes, búkil adamzat tanıtyn, tanyp qana qoımaǵan, moıyndaıtyn, qurmetteıtin memleket qura aldyq. Endigi jerde – táýelsizdik týyn tigýge qanshalyqty qajyr-qaırat kerek bolsa, ony qýattaı saqtap qalýǵa sonshalyqty qajyr-qaırat kerek» delinip, tereń oıyn bildirgen. Sondaı-aq, osy mármár tasta Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańynan úzindi keltirilgen.
Kókke shanshylǵan naızalardyń orta sheninde kólemi 128 sharshy qadamdy qushaǵyna sıǵyzǵan kók týymyz 50 metrlik bıiktikte kózaıym bolyp, jelbirep tur. Tańerteń oıanǵan árbir shymkenttiktiń kózi saıabaq jaqqa tússe, eń aldymen janaryna Qazaqstannyń kók týy iligedi. Janarymyzda júrgen týymyzdyń jelbiregeniniń ózi qandaı sándi, qandaı rýhty!
Rámizder alańynda turyp, qalanyń kórinisine qaraǵan adamnyń boıyna erekshe maqtanysh sezimi paıda bolyp, keremet te kúshti rýh bitedi. Sebebi, kóne tarıhı orynnan sál tómende birlik pen bitimniń qasıetti ordasynyń ataýyn alǵan Ordabasy alańy menmundalaıdy. Bul jerdegi Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı kósheleriniń qıylysynda, alańnyń qaq ortasynda «Otan-Ana» táýelsizdik monýmenti nazardy ózine eriksiz aýdarady. Oblys ákimi Asqar Myrzahmetov pen Túrkistandy túletken sáýletshi Baqytjan Áshirbaev bastaǵan ujymnyń shyǵarmashylyq oıynyń jemisi sátti iske asqandyǵyn osy kórinis aıqyndaı túsedi. О́ıtkeni, tutas sáýlettik ansambl quraıtyn Táýelsizdik saıabaǵy men táýelsizdik monýmentiniń arasyn eni keńdeý, uzyndyǵy 104 metrlik kópir jalǵap tur. Búginde kópshilik bul kópirdi eski men jańa tarıhty baılanystyratyn «Altyn kópir» desip júr. Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy ǵoı. Shyndyq ekeni shúbásiz.
Sonymen, táýelsizdigimizge arnalǵan eki birdeı sáýlet jaıy tutas alǵanda jalpy aýmaǵy 8,2 gektardy alyp, «Iran baqqa» aınalǵanyn ońtústikqazaqstandyqtar maqtan tutady.
Saıabaq ózdiginen aıaq astynan boı kótere salmaǵany belgili. Bul oblys ákimi Asqar Myrzahmetov bastaǵan bılik basyndaǵylar men ońtústik sáýlet óneriniń maıtalmandary jáne eline qamqorlyq tanytqan kásipkerlerdiń elshildiginiń, eljandylyǵynyń arqasynda el ıgiligine aınalǵan demalys aımaǵy. Demalys ornynyń reńin Qoshqarata ózeni jandandyra túskenin de baıqaýǵa bolady.
Táýelsizdik saıabaǵy qurylysynyń jalpy quny 680 mıllıon teńgeni quraıdy. Onyń – 373,5 mıllıon teńgesi jergilikti qazynadan qaralsa, qalǵany oblys ákiminiń tikeleı uıymdastyrýymen Elbasy qoldaǵan bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda ońtústiktegi eldiktiń tuǵyryn nyǵaıtqan kásipkerlerdiń qarjysymen júzege asyrylǵan. Jumsalǵan qarjynyń jaı-japsaryn táptishtep aıtpaı-aq qoıaıyq, eń bastysy – Shymkent qalasynyń turǵyndary men qonaqtary jas urpaqqa durys jol silteıtin, patrıottyq rýhty úrleıtin, murajaı ispettes ǵajaıyp saıabaqtyń ıgiligin kórip jatyr.
Budan úsh jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev osy saıabaqtyń ashylý saltanatynda tebirenip sóılegeni kópshiliktiń esinde. Ol: «Qazaqstannyń baıandy bolashaǵyn osy Ońtústik Qazaqstan oblysy ómiriniń ózinen kóz jetkizýge bolady. Buryndary osy oblysta tórt, úsh aýysymdyq mektepter bolǵan. Biz azdaǵan jyldardyń ishinde sáýletti mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar salyp, kúrdelengen máselelerdiń túıinin tarqattyq. Ońtústikte ana men bala ólimi burnaǵy jyldardan aıtarlyqtaı azaıdy. Adamdardyń ómir súrý jasynyń uzaqtyǵy artyp keledi. Munyń bári – elge jasalyp jatqan jaqsylyqtardyń qaıtarymy. Shymkent – sáýletti qala. Tańerteń dendrobaqty aralap, kóldi kórdim. Úlken jumystar atqarylypty. Myna saıabaq qandaı ásem. Tarıhqa tunyp tur. Astana, Almatydan keıingi Qazaqstannyń úshinshi qalasy – Shymkent degendi men buryn da aıtqanmyn. Qala ortalyǵynyń sıqyn alyp, qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizip otyrǵan qorǵasyn zaýyty syrtqa kóshiriledi. Halqynyń sany 1 mln.-ǵa jeteǵabyl qalanyń kórki búgingisinen de kórkem bolady. Jyl saıyn elimizge 67 myń sábı syılaıtyn altyn qursaq Ońtústiktegi búgingi atqarylyp jatqan jumystardyń aýqymy úlken, bolashaǵy zor», degen edi.
Memleket basshysynyń aqjaryla aıtqan bul sózi shyndyqtan syr shertedi. Shynynda da árbir kompozısııasy belgili bir tarıhı oqıǵadan derek tartatyn demalys aımaǵynda kóńil sergitetin, janardy jaýlaıtynnyń bári bar. Jaıqalǵan gúli, syldyrap aqqan sýy, jasyl-jelek nýy, azat eldiń aımańdaı urpaǵynyń shattyqqa toly úni men Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy eldiń jyry men tuǵyrly týy ózara jarasym tapqan. Sondyqtan bolar, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan tarıhı-monýmentaldyq saıabaq kesheniniń boı kóterýine tikeleı aralasyp, qomaqty úles qosqan avtorlyq ujymdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Sáýletshiler odaǵy Memlekettik syılyqqa usyndy. Avtorlyq ujymda Asqar Myrzahmetov, Baqytjan Áshirbaev, Nasır Rýstamov, Ámirhan Shúmenov, Nurlyjan Bókebaev syndy elge tanymal azamattar bar.
Elbasynyń aýzyna ilikken, utqyr ulttyq qundylyǵymyzǵa aınalǵan Táýelsizdik saıabaǵy týraly áńgime qozǵaǵanda esimizge darhan dalamyzdyń keńdigi, tatýlyq pen beıbitshilik, el birligi men yntymaǵy, ultjandylyq pen patrıottyq sezim boıymyzdy bıleıdi. Ata-babalarymyz ańsaǵan táýelsizdiktiń de qadirin anyq sezinemiz. Táýelsizdik saıabaǵy árdaıym sony eske salyp turatyn bolady.
Shoıbek ORYNBAI,
jazýshy.
Shymkent.
