Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Máskeýde ótken jıynnan keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózi Qazaqstan qoǵamynda da, kórshiles elderde de qyzý talqylandy. Ásirese Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qatysty kózqarasy tańdanys týdyrǵany belgili. Endi bárin retimen baıandasaq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Kóppolıarly álemdegi eýrazııalyq ıntegrasııa» atty II Eýrazııalyq ekonomıkalyq forýmnyń plenarlyq otyrysyna qatysty. Jıyn suraq-jaýap formatynda ótti. Otyrys kezinde Prezıdent odaq aıasynda shetin másele bar ekenine nazar aýdardy. Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, bul – konseptýaldy shyndyq nemese eskerýge tıis erekshelik.
«Bul – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy Belarýs pen Reseı memleketteriniń odaǵy. Bul odaqtyń tujyrymdamalyq jáne ıdeologııalyq negizi óte salmaqty. Belorýs pen orys halyqtary tarıhynyń ortaqtyǵyn, tilindegi, mádenıetindegi, dinindegi biregeılikti ózara moıyndaý, ıaǵnı bir halyq – bir memleket ekenin moıyndaý. Demek EAEO-da odaqtas memleket bar. Álemdik saıasat tarıhynda erekshe presedent nemese qubylys paıda boldy – saıası, quqyqtyq, áskerı, ekonomıkalyq, valıýtalyq, mádenı, gýmanıtarlyq keńistikteri ortaq, odaqtas úkimeti men parlamenti bar «eki el, bir memleket» formýlasy boıynsha memleket quryldy. Tipti qazir ıadrolyq qarý da ekeýine ortaq. Sondaı-aq Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Armenııa qatysqan ıntegrasııanyń taǵy bir deńgeıi bar. Biz bul shyndyqpen sanasýymyz kerek. Mundaı jaǵdaıda qalaı jumys isteımiz? Bul – konseptýaldy másele. Osy ekonomıkalyq forýmda atalǵan máseleni talqylaýymyz kerek dep sanaımyn», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent Q.Toqaevtyń Máskeýdiń qaq ortasynda, uıymǵa múshe memleketter basshylary tórt kózi túgel qatysyp otyrǵanda máseleni osylaısha tótesinen qoıýy keı adamdy tańǵaldyrsa, endi biriniń shamyna tıgendeı. Muny birqatar buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan maqalalardan baıqaýǵa bolady.
Memleket basshysynyń qara qyldy qaq jaryp, ádilin aıtyp júrgeni kúni keshe emes. Buǵan deıin de Q.Toqaev Ýkraınaǵa qatysty kózqarasyn ashyq bildirip, «LNR» jáne «DNR» dep atalatyn aımaqtardyń táýelsizdigin moıyndamaıtynyn jetkizgen-di. Prezıdent sol kezde de Reseıdiń astanasynda otyryp oıyn naqtylady.
Ulttyq quryltaı múshesi Qazbek Maıgeldınov Prezıdent Q.Toqaevtyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń odan ári damýy tek ekonomıkalyq basymdyqqa negizdelýge tıis degen tezısi basty trendke aınalǵanyna nazar aýdardy.
«2019 jyly Memleket basshysy «2025 jylǵa qaraı biz ózara saýdadaǵy kedergilerdi joıýǵa jáne taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń, jumys kúshiniń shynymen erkin qozǵalysyn qamtamasyz etýge úmittenemiz», degen edi. Keshe de osy máseleni qaıta eske saldy. Shyn máninde, ekonomıkalyq odaqtyń osyndaı teńsizdik olqylyqtaryn sheshýdiń ornyna, sońǵy ýaqytta Reseı tarapy uıymdy saıasılandyrýǵa tyrysqan syńaı tanytyp otyr. Oǵan qosa biryńǵaı valıýtamen nemese bizben birge pysyqtalmaǵan keıbir sheshimderdi mindetti túrde qoldaýmen baılanysty jobalardy usynǵany taǵy bar. Iаǵnı olar sheshim shyǵarady, sodan keıin bizden olardy qoldaýdy talap etedi. Keshe Memleket basshysy erekshe atap ótken odaq ishindegi – Reseı men Belarýs odaǵy. Reseımen kórshiles el bolýdan eshqaıda ketpeıtinimiz anyq, ortaq 7 myń shaqyrym shekara arqyly bir-birimizben saýda jasaýdy jalǵastyrýymyz kerek. Basty másele – Reseıge qarsy sanksııalar salynyp jatqanda esemizdiń ketpeýi týraly oılanǵan jón», deıdi Q.Maıgeldınov.
Sarapshynyń sóziniń jany bar. Rasynda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi. Odaqqa múshe memleketter makroekonomıkalyq turaqtylyǵyn saqtap, ekonomıkalyq ósim qarqyny men ózara saýda kólemi arttyrǵan. Máselen, EAEO qurylǵannan beri Qazaqstannyń Odaqqa múshe eldermen aradaǵy taýar aınalymy 74 paıyzǵa ulǵaıǵan. Al eksport 98 paıyzǵa ósti.
Saıasattaný jáne halyqaralyq qatynastar ǵylymdarynyń doktory Vıktorııa Klark jıyndaǵy eń ózekti máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqanyna nazar aýdarady. The Geopolitics saıtyna jazǵan maqalasynda avtor Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty saıası uıymǵa aınaldyrýǵa múddeli emes ekenin ashyq bildirgenin jazady.
«Prezıdent Toqaevtyń sózinen birneshe qorytyndy jasaýǵa bolady. Birinshiden, Qazaqstan tolyq táýelsiz jáne syrtqy saıasatyn derbes júrgizedi. Álbette, buryn da solaı edi. Biraq keı sarapshy Reseımen tarıhı, ekonomıkalyq jáne mádenı baılanysyn eskere otyryp, Qazaqstan shyn máninde, táýelsiz syrtqy saıasat júrgize me dep kúmánmen qaraǵan-dy. Prezıdent Toqaev EAEO sammıtinde sóılegen sózinde óz eliniń syrtqy saıasatyna eshqandaı syrtqy sýbekti yqpal jasamaıtynyn ashyp aıtty», deıdi V.Klark.
Avtor, sondaı-aq, Kreml bıliginiń túpki maqsatyna qaramastan, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ekonomıkalyq blok retinde qala beretinine nazar aýdarady. Onyń paıymdaýynsha, Qazaqstan – geografııalyq jaǵynan EAEO-nyń eń iri múshesiniń biri. Sol sebepti Qazaqstannyń qoldaýynsyz saıası ıntegrasııa máselesi alǵa jyljymaıdy. Al Qazaqstan eshqandaı saıası ıntegrasııaǵa qosylmaıtynyn ashyp kórsetti. «Osy máselerdi eskersek, uıym tek ekonomıkalyq odaq bolyp qala bermek», deıdi avtor.
«Úshinshiden, EAEO-nyń basqa eldermen, atap aıtqanda, EAEO-nyń negizgi saıası jáne ekonomıkalyq seriktesi Qytaımen yntymaqtastyǵyn arttyrý múmkindigi bar. Prezıdent Toqaev Qytaımen, Mysyrmen, Úndistanmen, Iranmen, Izraılmen, Serbııamen, Vetnammen, basqa da seriktestermen yntymaqtastyqty EAEO jetilgendiginiń jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy taný men yqpaldy arttyrý jolyndaǵy saýda-ekonomıkalyq tartymdylyǵynyń mańyzdy kórsetkishi dep atady.
Saıyp kelgende, Qazaqstan EAEO elderi men syrtqy seriktester arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty arttyrýǵa ashyq. Sonymen qatar Batys sheneýnikteri men bıznes ókilderi Qazaqstan Prezıdentiniń EAEO-ny saıası uıymǵa aınaldyrmaý jónindegi kózqarasyn quptaıdy. Birlesken múshe-memleketterdiń kez kelgen qysymyna qaramastan, Qazaqstan óziniń kópvektorly syrtqy saıasatyn ustanatyny anyq», deıdi V.Klark.
Jýrnalıst Ashat Qasenǵalı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq forýmynda Memleket basshysy atap ótken másele óte mańyzdy ekenin alǵa tartady. Onyń paıymdaýynsha, uıym keı múshelerine tıimsizdigin kórsetip otyr. Sol sebepti keleshekte odaqtyń qanshalyqty qajeti bar degen áńgime talqylanýy múmkin.
«Memleket basshysy sóz arasynda EAEO ishinde eki ıntegrasııa bolyp jatqanyn aıtty. Biri – Reseı men Belarýs arasyndaǵy ıntegrasııa. Ol tek ekonomıka emes, saıası, áskerı, mádenı, ǵylymı turǵydan da júrip jatyr. Tipti ortaq ıadrolyq qarýy. Bul – 1997 jyly Reseı men Belarýs birlese jasaǵan «Odaqtas memleket». Ekinshisi – Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Armenııa qatysyp jatqan ıntegrasııa. Mine, Prezıdent osy eki ıntegrasııany anyqtap alý kerektigine nazar aýdardy. Iаǵnı osy jıynda eki ıntegrasııanyń arajigin ajyratyp, sheshý kerektigin meńzeıdi. Bul qanshalyqty mańyzdy jáne bul másele me? Mańyzdy. Sebebi Reseı men Belarýs arasyndaǵy ózara ıntegrasııanyń maqsaty eki memleketti bir elge aınaldyrýǵa baǵyttalǵan. Ortaq parlament, ortaq qorǵanys salasy bar. Biraq sońǵy ýaqytta dál sol ıntegrasııany Lýkashenko EAEO-ǵa tán ispetti aıtyp júr. Sol arqyly EAEO-ny ekonomıkalyq sıpattan saıası sıpatqa jyljyta túspek sııaqty. Bul Lýkashenkonyń sózimen aıtylsa da, negizgi túpki oı qaıdan shyqqanyn baıqaý qıyn emes. Sondyqtan oǵan jol berýge bolmaıdy, másele retinde qarastyryp, aıtý kerek», deıdi A.Qasenǵalı.
Sondaı-aq osy forým barysynda taǵy da birqatar ózekti másele aıtyldy. Sonyń biri – ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári tıimdi arttyrý máseleleri. Memleket basshysy Q.Toqaev atap ótkendeı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń geografııalyq aýmaǵy orasan zor ekenin eskersek, ózara ınfraqurylym baılanysyn damytý máselesi asa mańyzdy basymdyqtyń biri bolyp qala beredi.
Strategııalyq zertteýler ınstıtýty sarapshysy Ádil Káýkenov Qazaqstandy Eýrazııanyń júregi, Batys pen Shyǵysty baılanystyratyn órkenıet dep esepteıdi. Sondyqtan memleketimiz kórshiles eldermen dostyq qarym-qatysty saqtap qana qoımaı, aımaqtyq ózara yqpaldastyqty damytýǵa erekshe den qoıyp otyr.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń EAEO jumysyna qatysýǵa arnalǵan kezekti sapary Qazaqstannyń ustanymyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan saıasatty kúsheıtti. Atap aıtqanda, Prezıdent odaqtyń Qytaımen baılanysynyń mańyzyna nazar aýdaryp, atalǵan memleketpen jáne búkil Shyǵys Azııamen jumys isteý úshin ınfraqurylymdy belsendi túrde quryp jatqanyn atap ótti. Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Qytaıdyń Sıan qalasynyń qurǵaq portynda qazaqstandyq logıstıkalyq ortalyqtyń qurylysyn jáne Qytaımen Baqty-Táshen (Sháýeshek) jańa temirjol ótkelin qurý týraly habarlady», deıdi Á.Káýkenov.
Odaq aıasyndaǵy basymdyq eki baǵytta damýǵa tıis. Birinshiden, odaqqa múshe elderdiń kólik jáne kommýnıkasııa salalaryndaǵy ıntegrasııasyna mán beriledi. Ekinshiden, kólik-logıstıka salasyndaǵy halyqaralyq máselelerdi júzege asyrý jáne úshinshi eldermen yntymaqtastyqty damytýǵa den qoıylady.
Q.Toqaev osy oraıda Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn Eýrazııadaǵy mańyzdy ári aýqymdy bastama – «Bir jol – bir beldeý» jobasyna toqtaldy. Prezıdenttiń buǵan mán berýi beker emes. Qazirdiń ózinde júzege asyrylǵan bastamalardyń arqasynda elimizdiń aýmaǵy boıynsha Eýropa men Azııany baılanystyratyn halyqaralyq mańyzy bar 6 avtomobıl, 9 temirjol jáne 4 áýe dálizi ótken. Onyń ústine, atalǵan joba Shyǵystan shyqqan taýarlardy Batysqa jyldam jetkizýge múmkindik beredi.
Buǵan deıin Qytaı óz ónimin Eýropaǵa teńiz arqyly, Úndi muhıtyn kesip ótip, bir aıdan astam ýaqytta jetkizip kelgen-tuǵyn. «Bir jol – bir beldeý» bastamasy arqyly onyń merzimin ájepteýir qysqartty. Sol sebepti bul máselege Beıjiń bıligi erekshe mán berip otyr. Osy oraıda, Prezıdent Q.Toqaevtyń Qytaıǵa barǵan memlekettik sapary kezinde Sıan qalasyndaǵy qurǵaq portta Qazaqstannyń logıstıkalyq ortalyǵynyń irgetasy qalanǵanyn atap ótken jón. Atalǵan port Ortalyq Azııaǵa, Eýropaǵa, Túrkııaǵa, Iranǵa tikeleı konteıner poıyzdaryn jóneltetin negizgi habqa aınalatyny anyq. Sonymen qatar Baqty-Aıagóz ýchaskesinde temirjol baılanysyn iske qosý jáne Qytaı baǵytynda bólek shekara ótkelin salý josparlanyp otyr.
Budan bólek, joba iske qosylǵaly oǵan qatysqan memleketter men Qytaıdyń taýar aınalymy kúrt artty. Máselen, byltyr eki el arasynda temirjol arqyly 23 mıllıon tonna júk tasymaldandy. Bul – buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish. Bıyl birinshi toqsanda júk tranzıti 35 paıyzǵa artyp, 7 mıllıon tonnadan asty. Qytaı – álemdegi eń úlken naryqtyń biri. Elde halyq sany kóp bolǵandyqtan, syrttan keletin sony taýarlarǵa muqtaj. Sol sebepti «Bir jol – bir beldeý» jobasy – Batys pen Shyǵysty ǵana baılanystyryp qoımaıdy, sonymen qatar mol tabys ákeletin bastama.
Memleket basshysy Q.Toqaev forýmda sóılegen sózinde taǵy bir máselege nazar aýdardy. Iаǵnı fızıkalyq ınfraqurylymdy damytýdan bólek, «jumsaq» ınfraqurylymdy qalyptastyrýǵa basa mán berý qajetin atap ótti.
«Sıfrlandyrý, kedendik ákimshilendirý isin ońtaılandyrý jáne ákimshilik júktemeni azaıtý qajet. Jalpy, qazir biz Eýrazııada buryn-sońdy bolmaǵan jańa kólik qurylymyn qalyptastyryp jatyrmyz desek, artyq aıtqandyq emes. Bul iske tyńǵylyqty ázirlikpen ári jumyla kirissek, birshama ekonomıkalyq jáne saıası paıdaǵa kenelemiz. Bizde tolyqqandy jáne konstrýktıvti halyqaralyq yntymaqtastyqtyń qanshalyqty mańyzdy ekendigi týraly ortaq túsinik bar dep oılaımyn», dedi Q.Toqaev.
Osyǵan baılanysty Prezıdent odaq aıasynda halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa basymdyq berip, onyń tanymaldylyǵyn, sonymen qatar halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy bedelin arttyrýdyń mańyzyna toqtaldy. Mundaı kózqarastyń jıyn barysynda aıtylýy beker emes. Kez kelgen uıymnyń áleýeti onymen seriktes memleketterdiń kóptigimen jáne qýatymen ólshenetini belgili. Sol sebepti Qytaı, Úndistan sekildi Azııadaǵy úlken naryqqa qol jetkizý – ózekti másele. Qazirgi tańda bul baǵyttaǵy jumys ishinara júrgizilip jatyr. Máselen, byltyrdan beri Indonezııamen, Birikken Arab Ámirlikterimen erkin saýda jóninde kelisim talqylaný ústinde.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Máskeýge sapary barysynda Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń kezekti otyrysyna qatysty. Atalǵan jıyn kezinde Prezıdent birqatar mańyzdy máseleni atap ótti. Sonyń biri – odaqtyń áleýetin meılinshe tıimdi paıdalaný. Sol sebepti uıymǵa múshe memleketter arasynda taýar qozǵalysy erkindigin qalyptastyrý kerek.
«Shyn máninde, kedergisiz biryńǵaı naryq qalyptastyrý, úshinshi elderge taýarlardyń kedergisiz tasymaldanýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Osy maqsatqa qol jetkizý úkimetter men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa jumysynyń negizgi baǵyty bolýǵa tıis dep oılaımyn. Integrasııa damýynyń qazirgi kezeńinde atalǵan másele boıynsha biz «jaǵdaıǵa baılanysty sheshimder» qabyldaý ádisinen, sıtýatıvti kelisimderden, «qolmen basqarý» tásilinen bas tartýǵa tıispiz. Bizge tolyqqandy ári júıeli jumys isteıtin ishki naryq qajet», dedi Q.Toqaev.
Saıasattanýshy Baýyrjan Serikbaevtyń aıtýynsha, ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jetistigi strategııalar, kelisimder jáne sheshimderdiń sanymen emes, kerisinshe, jańa óndirister, tehnologııalar jáne jumys oryndarymen baǵalanady.
«Memleket basshysy «Biz úshin, 2015 jylǵy shartta kórsetilgendeı, EAEO aıasyndaǵy ıntegrasııa, eń aldymen, ekonomıkalyq sıpatqa ıe» dep, uıymnyń ekonomıkalyq turǵyda damýyna basa nazar aýdardy. Qazaqstan Eýropalyq Odaq, AQSh, Túrki memleketteri, irgemizdegi barlyq kórshilerimizben jáne álemniń barsha elderimen ózara teń áriptestikke negizdelgen, ulttyq múddemizden týyndaǵan pragmatıkalyq jolmen ekonomıkalyq, dıplomatııalyq baılanys ornatyp keledi. Atalǵan uıymnyń da elimiz úshin negizgi artyqshylyqtary – biryńǵaı kedendik normalar bazasynda eksportty jeńildetý, bajsyz saýda, álemniń basqa ekonomıkalyq makroaımaqtaryna shyǵatyn jahandyq kólik joldary syndy ekonomıkalyq múmkindikter. Jahandyq ekonomıkalyq kórsetkishterdiń qubylmalylyǵyna qaramastan, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ekonomıkasy IJО́-niń 3,1 paıyz (225,2 mlrd) dollar deńgeıindegi ósý qarqynyna qol jetkizdi. Aldaǵy ýaqytta da halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartý maqsatynda dıplomatııalyq, ekonomıkalyq baılanystarymyzdy álemniń barsha elderimen, barlyq kórshilerimizben teń áriptestik pen memlekettik múddeden týyndaǵan pragmatıkalyq ustanym negizinde damyta beremiz degen senimdemin», deıdi B.Serikbaev.
