Árıne, barlyq adamǵa topyraq shashýǵa bolmaıdy. Qoǵamda ınternet jelisin qoldanbaıtyn adamdar da joq emes. Alaıda, halyqtyń kóp bóligi, eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa deıin telefondy qoldanyp, áleýmettik jelilerde biraz ýaqytyn ótkizedi. Qazirgi ýaqytta jumystan bosamaıtyn ata-analar balanyń qolyna telefon ustatady da, ózi basqa sharýalarymen aınalysa beredi. Osylaısha kishkentaı balanyń boıynda álgi telefonǵa degen táýeldilik qalyptasady.
Áleýmettik jeli nesimen tartady?
Telefon tek qarym qatynas, aqparat, bilim kózimen qatar kóńil-kóterý, bos ýaqytty ótkizý quralyna da aınaldy. Tipti tek bos ýaqyt emes, mańyzdy sharýasy, jasaý kerek isi bolsa da ýaqytty kúni boıy áleýmettik jelilerde ótkizetin adamdar barshylyq. Olardy áleýmettik jelige ne tartady? Bul týraly Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń bas sarapshysy, PhD doktor, psıholog Balabek Saqtaǵanov bylaı deıdi: «Adam mıy kóp qımyldy, kóp áreket etkendi, kóp oılaǵandy jaqsy kórmeıdi. Bizdiń mıymyz ózine «jaıly aımaq» jasap alady da, sol arqyly ózine qajetti nárselerdi ǵana jasaýǵa tyrysady. Al áleýmettik jelilerde adamdardy qyzyqtyratyn, mıǵa kúsh túsirmeıtin túrli vıdeolar kóp. Solardy kórý arqyly adam bir orynda otyra berip-aq túrli emosııaǵa keneledi: qýanysh, qaıǵy, renjý, qyzyǵýshylyq jáne t.b. Oǵan kúsh jumsaý da qajet emes. Osylaısha vırtýaldy álem adamǵa san alýan múmkindik usynady. Al adamdar óz ýaqytyn áleýmettik jelilerde ótkizýge baǵynyshty bolyp qalady, buny keıde ózderi de baıqamaı jatady».
Áleýmettik jeliniń adam aǵzasyna jáne psıhıkasyna áseri
Áleýmettik jelide ýaqytyn shamadan tys ótkizetin adamdar bir orynda tapjylmaı otyratynyn baıqadyńyz ba? Bir orynda uzaq otyrý jambas súıekteriniń maıysýyna, adam omyrtqasynyń osteohondrozyna jáne asqazan aýrýlarynyń paıda bolýyna ákeledi, artyq salmaq ta qosylady. Sonymen qatar adam telefonnyń aldynda kóp otyra berse, kózdiń kórýi de edáýir nasharlaıdy. Al adam psıhologııasyna áserine keler bolsaq, psıholog maman áleýmettik jelilerdi kóp paıdalanatyn adam shynaıy ómir men vırtýaldy ómirdiń arajigin ajyrata almaıtynyn jáne vırtýaldy álemde ómir súrgisi keletinin aıtady.
«Shynaıy ómir vırtýaldy ómirden bólek bolǵandyqtan, adamnyń óz oıyndaǵy túrli maqsattary shynaıy ómirde júzege aspaı jatady, sondyqtan ishteı óz-ózine renjý, ózine kóńili tolmaýy múmkin. Osylaısha adam psıhıkasynda frýstrasııa bastalady. Basqa adamdarmen qarym-qatynasqa túsý sırek bolatyndyqtan, ózge adamdarmen aqparat almasý qıyndaıdy jáne sóıleý prosesiniń tómendeýi baıqalady. Bul óz kezeginde sózderdi durys aıta almaý jáne óz oıyn tolyq jetkize almaý, tek bir-eki sózdermen jaýap berýge ákeledi. Al sóıleýdiń damymaýy oılaýǵa áser etedi de, oılaýdyń kólemi shektelip qalady, logıkalyq, kórnekilik oılaýy, oılaý jyldamdyǵy tómendeıdi. Adamdar únemi áleýmettik jelilerde otyratyndyqtan basqa nársege zeıin bóle almaıtyn bolady jáne aınalasynda bolyp jatqan máselelerden tys qalady», deıdi Balabek Saqtaǵanov.
Áleýmettik medıa platformalaryndaǵy sheksiz aqparat aǵyny jáne vırtýaldy ózara árekettesý táýeldilikke ákeledi. Unatýlar, pikirler jáne jańa jazylýshylar – keıbir jeli qoldanýshylary úshin qanaǵattaný kózi. Olardyń kóńil-kúıi men ózin-ózi baǵalaýy tikeleı osy laık pen pikirler sanyna baılanysty bolady. Bul táýeldilik óz ómirine degen qyzyǵýshylyqtyń joǵalýyna, otbasy músheleri arasyndaǵy qarym-qatynas máselelerine, psıhologııalyq turaqsyzdyqqa ákelýi múmkin.
Sonymen qatar, áleýmettik jeliler basqa adamdarmen únemi qarym-qatynasta bolyp, adamnyń vırtýaldy beınesin jasaýǵa múmkindik beredi. Alaıda, bul adamnyń ózin-ózi basqalardan tómen sezinip, óz-ózine qanaǵattanbaýǵa ákelýi múmkin. Adam ózin basqa áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń ıdealdandyrylǵan sýretterimen beısanaly túrde únemi salystyrý arqyly tek óz kemshilikterin kóredi.
Táýeldilikten qalaı arylýǵa bolady?
Psıhologtyń aıtýynsha, jeli táýeldiliginen arylý úshin eń aldymen kún saıyn jospar quryp otyrý qajet. «Eger adamnyń óz josparlary, qyzyǵatyn hobbıi bolmasa, ol bos ýaqyttyń bárin áleýmettik jelilerde otyryp ótkizedi. О́ıtkeni áleýmettik jeliler ýaqyttyń tez ótýine yqpal etedi. Adamdar taza aýada kóp serýendep, basqa adamdarmen qarym-qatynasqa túskeni abzal. О́zi qyzyǵatyn sport túrimen aınalyssa quba qup. Kúnine eki-úsh bet bolsa da, kitap oqýǵa ýaqyt bólý kerek. Áleýmettik jelidegi qyzyǵýshylyqtardy shynaıy ómirdegi qyzyǵýshylaqtarmen almastyrý qajet. Vırtýaldy jáne shynaıy álem arasyndaǵy shekarany aıqyndaı bilý mańyzdy», deıdi B. Saqtaǵanov.
Arýjan NAǴAShYBAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
