Qazaqtyń tuńǵysh kásibı balet bıshisi, kınoaktrısa, ánshi, pedagog, baletmeıster Nursulý Elýbaıqyzy 1998 jyldyń qarasha aıynda Almatyda 75 jasynda ómirden ótti. Qazaqtyń tuńǵysh boksshysy Shoqyr Bóltekulynyń jary, Aqsulý, Toty esimdi qyzdardyń anasy 1923 jyly Oıyl aýdanynyń Jetikól degen jerinde dúnıege kelgen. 1934 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestri Oıyl aýdanyna gastroldik saparmen barǵanda, kórkemónerpazdar úıirmesiniń oqýshylary da óner kórsetken. Orkestrdiń dırıjeri ár kórkemdik jetekshisi Ahmet Jubanovqa 11 jastaǵy Nursulýdyń bıi unaıdy. El ishindegi ónerli órenderden bolashaq ánshi, kúıshi, bıshini kóre biletin Ahmet Qýanuly Nursulýdyń ákesi Elýbaıǵa qolqa salyp, qyzyn jetijyldyq mektepti aıaqtaǵan soń Almatyǵa jiberýin suraıdy. Eki jyldan keıin shyǵarmashylyq konkýrstan sátti ótken Nursulý Qazaq mýzyka teatry janyndaǵy ýchılıshege oqýǵa túsip, osy óner ordasyna bıshi bolyp jumysqa ornalasady. Artynan búkil otbasy da Nursulýdyń sońynan keledi. Mýzyka teatrynyń kórkemdik jetekshisi Q.Jandarbekov pen baletmeıster A.Aleksandrov Nursulýǵa Máskeý ne Lenıngrad horeografııalyq ýchılıshelerinde bilimin jalǵastyrýdy usynys etkenimen, qarshadaı qyz otbasylyq jaǵdaıymen alysqa uzaı almaıdy. Ashtyqtan keıingi ashqursaq eldiń aýyr turmysy, naýqas áke, býyny qatpaǵan baýyrlar, arqa burǵyzbaıtyn ýaqyt talantty qyzdy óz sheńberinen shyǵarmaıdy. Aqtóbelik baspager Nurlan Jumaǵalıevtyń aıtýynsha, Nursulýdyń ákesi Elýbaı Tapalov 1925 jyly Temir ýezi Oıyl bolysynda aǵa mılısıoner bolyp qyzmet atqarǵan. Ol kisiniń ómirderegi 1929 jyldan úziledi. Keńes ókimetine qyzmet etken adam ne sebepti halyq jaýyna aınaldy? Qalaı bolǵanda da Elýbaı Tapalov keńes ókimetiniń alǵashqy tazalaýyna ilikkenderdiń biri, sottalyp, aıdaýdan densaýlyǵyn qurtyp aýylǵa oralǵan kezi. Ahmet Jubanov osy azamattyń qyzyna qamqorlyq jasap úlken ónerge qadamyn ashty. Kóp keshikpeı 13 jastaǵy Nursulýdyń sońynan áke-sheshesi, aǵa-inisi Almatyǵa ketti. Bul otbasynyń elden erterek qol úzýine de osy jaǵdaılar sebep bolǵan sııaqty.
«Nursulý Tapalovanyń ónerdegi baǵyn ashqan ustazy A.Aleksandrov dep kóp aıtylsa da, shyn máninde balet bıshisi retinde elge tanytqan baletmeıster A.P.Chekrygın edi. Ol 1940 jyly I.N.Nadırovtiń «Kóktem» baletin sahnalaǵanda, Nursulý apaı Darıǵa partııasyn oryndady. Oǵan deıingi qoıylymdarda Shara Jıenqulovany aýystyryp bılep júrip, «Kóktem» baletinde tuńǵysh ret Almas Bekbosynovpen birge jurt aldyna shyqty. Jalpy, Nursulý apaı qazaqtyń balet ónerine juptasyp bıleýdi ákelgen jan. Bıshi shyǵarmashylyǵynyń bıik shyńy – «Baqshasaraı burqaǵy» baletindegi jaýjúrek Zarema róli. Súıý, opasyzdyq, adaldyq, turaqtylyq, erine degen sýynǵan sezimdi beınelegen osy rólde Nursulý bolmysy syǵalaıdy», deıdi Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi, Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń professory Toıǵan Izimova.
Nursulý Elýbaıqyzy 1933-1953 jyldary Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynyń ártisi, prıma balerınasy. Alaıda 30 jasynda balettegi karerasyn aıaqtaǵan. Sodan keıin «Qazaqkonsert» mekemesine aýysyp, án-bı mınıatıýralaryn somdap, ár halyqtyń bılerin naqyshyna keltirip oryndap júrdi. 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndiginde ázerbaıjannyń «Shójelerim» bıin tamasha oryndaǵany úshin «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy. Keıin Jambyl týraly kınoǵa, «Aq raýshan» fılmine túsken. Halyq ártisi Sara Kósherbaeva Nursulý Tapalovany sahnalyq rólge asqan jaýapkershilikpen daıyndalyp, jan-tánimen berilip oınaıtynyn aıta otyryp, ony ózin ózi órtep jiberetin fenıks qusqa teńeıdi. Qoıylym aıaqtalǵanda kórermender bıshini qaıta-qaıta shaqyryp, sahnadan jibermeıtin.
Toty Shoqyrqyzy bylaı dep eske alady: «Soǵys bastalǵanda Almatyǵa Máskeýden kóship kelgen Úlken teatr, «Mosfılm», «Lenfılm» qyzmetkerleri kazarmalarda, Opera teatry ǵımaratyndaǵy bólmelerde turǵan. Teatr repetısııasy óte kesh aıaqtalady. Anam qarańǵy túse shyǵyp, jolda kartochkamen azyq-túligin alyp, úıge jetkenshe asyǵady. О́ıtkeni ony toǵyz adam kútip otyr. Bir joly qarańǵyda kele jatyp, sońynan qara kıimdi adamnyń ókshelep kele jatqanyn kórip, kilt toqtap, artyna burylǵanda, álgi jigit «Bul bizdiń Zarema ǵoı!» dep bas kıimin sheship amandasady. Sóıtse, kartochkamen azyq-túlik alatyn jerde anamdy tanyp, sońynan erip júrgen. Álgi jigit anama nany men qantyn ustatyp, aqshasyn berip, úıine deıin shyǵaryp salǵan. Anam ashyq dalada óner kórsetkendi unatqan. Kúı talǵamaıtyn. О́te qarapaıym bolǵan. Kólik buzylyp qalsa, jaıaý ketedi, ne jolshybaı kezdesken atarbaǵa mine salatyn. Bir joly kóliktiń kýzovyna shyǵyp bılep turǵanda taıyp qulap, aıaǵyn syndyryp alypty. Anam: «Qoıly aýylda, jylqyly aýylda óner kórsetkende, ashyq aspan astynda júzderi kúnge kúıgen adamdardyń qýanyshty kózderin kórý, rııasyz kóńilmen soqqan shapalaǵyn estý – men úshin zor qýanysh», deıtin. Álemdegi búkil halyq birdeı túsinetin til – bıdiń tili dep bizge jıi aıtyp otyratyn».
1975 jyly qazaq óneriniń sahnasynan birjolata ketti. Odan keıin kásibı bıshini eshkim jumysqa almady. Balet bıshisi karerasynyń 30 jastan keıin aıaqtalatyny – kóp talanttyń jolyna qoıylǵan kedergi. Osy jaǵdaı názik jandy kúıretip jiberdi. Qazaq boksynyń atasy Shoqyr Bóltekuly men Nursulý apaı jaǵdaıyn aıtyp eshkimniń aldyna jalynyp barmaıtyn, ataq pen baılyqty qundylyq sanamaıtyn Qudaıyna qaraǵan jandar bolǵanyn jýrnalıster buryn da kóp jazdy.
Toty Shoqyrqyzy aıtady: «Mamam aýyryp qalǵanda Shara apaıdyń bir shákirti úıge jıi kelip turdy. Shyny kerek, úıimizge ártisterdiń kóbi jolamady. Basymyzǵa qıynshylyq túskende mýzyka zertteýshisi Petr Aravın, Beıimbet Maılınniń urpaǵy – pedıatr Ǵalııa, Baıqadamovtar otbasy, Valentına Ivanovna, Galına Ivanovna Panfılovalar qolushyn sozdy. Anamyzdy bir joly Máskeýdegi Ortalyq televızııa «Zdorove» habaryna túsirgen. Osy habardan anamnyń túrin kórgen ártis Galına Ýlanova birden Almatyǵa ushyp keldi. Máskeýden kelgen professorǵa anamyzdy qarattyq. Dáriger «ómir boıy sahnada bı bılegen anańyzdyń densaýlyǵy jaqsy, júregi durys soǵyp tur. Biraq ómirge qulyqsyz», deıdi. Osy jaıttarǵa kýá bolǵan Galına Ýlanova keterinde: «Anań qandaı sulý bolsa, ishki dúnıesi de sondaı appaq jan. Bul qıyndyqtan ózi shyǵady, qalqam, tek sabyrly bol», dep aqylyn aıtady. Máskeýden anamnyń taǵy bir qurbysy, aktrısa L.Gýrchenko keldi de, L.Zykınanyń Máskeýge emdetýge shaqyryp jatqanyn aıtty. Biraq anam kónbedi. Kóp sóılemeıtin jan ishteı synady. Bular ishtegisin aıtyp jalpaq jurtqa shaǵyna bermeıdi. Olar basqa álemde ómir súredi, olardy aıalaý kerek».
О́ner salasyndaǵy jastarǵa orta mektepti de aıaqtamaı, kásibı bilimsiz 13 jasynda balet partııalaryn somdaǵan Nursulý Elýbaıqyzy sııaqty jandardyń ómir joly úlgi bolýǵa tıis. Jaratylysy bólek sulý jannyń jumysyna jaýapkershilikpen qaraýy, kórermenge degen qurmeti, sahnany syılaý mádenıeti óte joǵary bolǵanyn Shara Jıenqulovanyń shákirtteri de aıtyp ketken. Belgili balet ártisi Bolat Aıýhanov Nursulýdyń baletten erterek ketkenine qapalanyp, onyń ónerge qaıta oralýy qajettigin talaı ret kóterdi. Nursulý Tapalova repetısııaǵa erterek kelip dırıjer, baletmeısterlermen únemi aqyldasyp otyrǵan. Ol zamanda árkim jeke-dara sheshim qabyldaı almaǵan, oıdan eshteńe qosa almaǵan. Qatal tártip pen kásibı mamandardyń jaýapkershiligi arqasynda ótken ǵasyrdyń ortasynda qazaqtyń klassıkalyq bı óneri joǵary deńgeıge kóterildi.
Nursulý Tapalovanyń 100 jyldyq mereıtoıyn toılaý kezinde Shoqyr Bóltekuly men Nursulý Tapalovanyń qyzy, jasy jetpisten asqan Toty Aqqojaeva ómirinde tuńǵysh ret anasynyń týǵan jeri – Oıyl aýdanyna bardy. Oblystyq mádenıet basqarmasy men halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy Nursulý Tapalova atyndaǵy jas bıshiler baıqaýyn uıymdastyryp, onda toǵyz óńirden kelgen bı ujymy saıysqa tústi.
Aqtóbe oblysy
