AES: úmit pen kúdik

AES – «jasyl energııa» kózi

Búgingi tańda álemniń 31 elinde 192 atom elektr stansasy jumys istep tur. Olar álemdegi barlyq elektr ener­gııa­synyń onnan bir bóligin óndiredi. Má­se­len, AES-tiń kóptigi jóninen birinshi orynda AQSh – 62, ekinshi orynda Fransııa –19, úshinshi orynda Japonııa – 17, al Reseıde 10 AES jumys isteıdi.

Qazirgi tańda elimizde AES salý má­se­lesi jan-jaqty qaralyp, sońǵy jyl­dary halyq talqysynda júr. О́ıt­ke­ni elektr energııasynyń tap­shy­lyǵy jyl ótken saıyn mańyzdy máse­le­ge aınalýy múmkin. Al oǵan jol bermeý úshin ártúrli energııa kózderi qajet. Biraq jańartylǵan energııa kózderi ázirge elimizde óndiriletin energııanyń jalpy kóleminiń 3%-yn ǵana quraıdy. Jańartylǵan energııa kózderi jasyl energııa kózi desek te, kóptegen tabıǵı faktorlarǵa baılanysty turqsyz energııa túrine jatady. Sebebi elimiz klımaty men ornalasqan jeri jóninen álemde jel energııa­syn óndirýde aldyńǵy qatardaǵy Danııa elimen salystyrýǵa kelmeıdi. Búginde energııanyń jalpy úlesiniń 70%-yn kómir óndirý esebinen alynyp otyr. Biraq ǵalymdardyń aıtýyn­sha, túptiń túbinde odan bas tartýǵa týra keledi. Ol birinshiden, eko­lo­gııa­ǵa, ekinshiden, Parıj kelisimine sáı­kes barlyq ónimderge qoldanylatyn trans­shekaralyq salyqtarǵa baılanys­ty kórinedi. Sonymen qatar taza gaz ken ornynyń joqtyǵy, sýdyń jetis­peý­shiliginiń arta túsýi elektr energııa tapshylyǵynyń 2030 jyldarǵa qaraı oryn alatynyna sebep bolmaq. Son­dyq­tan atom elektr stansasy ekolo­gııa­lyq taza energııa alýdyń birden-bir joly bolyp tur.

Jyl saıyn atom elektr stansasynyń jumysy 1000 MVt-qa parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 4 mln tonnaǵa azaıtady. AES-tiń mańyndaǵy qalalar eko­logııalyq taza jáne reaktorlar at­mos­feraǵa zııandy zattardyń únemi shy­ǵarylýymen qatar júrmeıtindigi, osyǵan oraı ıadrolyq otyndy paıdalanýda ottegin qajet etpeıdi. Qorshaǵan ortany quramynda munaı ónimderi bar tútin gazdar, kúl jáne tógindi sýlar sııaqty zattarmen lastamaıdy. Ádettegi JES jumys isteýi úshin kómir kerek bolsa, onyń shyǵyny kún saıyn mıl­lıon tonnaǵa jýyq. Janarmaı tasymaldaý shyǵyndary kómirdiń ózindik qunyna qosylady, bul da kóp shyǵyn. Al AES-ke keletin bolsaq, bul baıytylǵan ýran, osyǵan baılanys­ty otyndy tasymaldaý jáne ony satyp alý shyǵyndary da únemdeledi. Búgingi tańda atom energetıkasy tutynýshylardy 60 jyldan astam ýaqyt boıy senimdi energııamen qamtamasyz etetin boljamdy baǵamen turaqty energııa óndirýdiń jalǵyz kózi ekendigin aıtýǵa bolady.

 Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstanda elektr energııasy tapshylyǵynyń alǵashqy belgileri qazirdiń ózinde baıqalady. Árıne, elektr qýatynyń jappaı jetispeýshiligi týyndaǵan joq. Ázirge tepe-teńdik bar. Alaıda alǵashqy belgileri bilinýde. Sondyqtan bolashaqty oılasaq, biz atom elektr stansasynyń qurylysyna qatysty naqty sheshim qabyldaýymyz kerek», degen edi.

Ýran bar da, AES joq

Bizde AES salýǵa qajetti ýran qory mol. Sarapshylar 2009 jyly 13,5 myń tonna ýran óndirýge qol jetkizgen Qa­zaq­stan Kanadadan ozyp, búginde álem­degi eń iri ýran óndirýshi ekendigin bile tura, osyǵan qaramastan, elimizde óndirilgen barlyq ýrandy shetelge eksporttap,al ózinde birde-bir jumys istep turǵan atom elektr stansasynyń joqtyǵyn qalaı aıtpasqa?

Tabıǵı ýran naryǵynda kóshbasshy oryndy ıelenetin Qazaqstan jyl saıyn­ álemdik atom energetıkasyna sura­ny­synyń 40%-dan astamyn qamta­masyz etedi. Shırek ǵasyrdan asa kóterilgen máseleniń tórkini, sońǵy eki-úsh jyl tóńireginde atom elektr stansasyn salý jobasy qolǵa alyna bastady. Sony­men qurylys orny bolyp Almaty obly­synyń Balqash aýdany Úlken kenti belgilendi. Jalpy alǵanda, atom tehno­lo­gııa­larynyń sheteldik vendorlary (III jáne III+býyndary) usynǵan qazirgi zamanǵy reaktorlardyń 13 jobasy zerdelenýde.

Sý máselesiniń jaıy

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıs­trligi Sý resýrstar komıtetiniń Sý re­sýrs­taryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Balqash – Ala­kól basseındik ınspeksııasynyń bas­shysy Raýshan Imanbet: «Balqash kóli­niń ekologııalyq turaqtylyǵy kóbi­nese Qytaı aýmaǵynan keletin sýǵa baılanysty (Ile ózeniniń sý jınal­ýy QHR-da jetkilikti damyǵan gıdrografııalyq jelige ıe), munda kóldiń negizgi qorek­te­ný kózi Ile ózeni bolyp tabylady, kópjyldyq derekterge sáıkes orta eseppen salasy 11,7 tekshe shaqyrymdy quraǵan, sondaı-aq basqa da iri salalar óz aımaǵymyzda shamamen 3,18 tekshe shaqyrym quraıdy. Ile ózeni Qapshaǵaı sý qoımasymen retteledi, ol Qonaev qalasynyń sharýashylyq-aýyz sý qajettilikterine, sýarýǵa, ener­ge­tı­kaǵa, balyq sharýashylyǵyna jáne rekreasııaǵa sý berý úshin paıdalany­lady. Jyl saıyn «Qazgıdromet» RMK boljamdaryna sáıkes, ýákiletti bas­qarmalarmen, oblys jáne aýdan ákim­di­gimen kelisim boıynsha Balqash kóline ekologııalyq sý jiberýdi eskere otyryp, sý qoımasynyń jumys kestesi bekitiledi. Balqash – Ala­kól basseıniniń aýmaǵynda 765-ten astam ózender men ýaqytsha sý aǵyndary (ózenderdiń 90%-ǵa jýyǵy Balqash kóliniń basseınine, qal­ǵandary Alakól kólder tobynyń basseınine jatady) jáne kólder men jasandy sý aıdyndary bar. Eń iri sý aıdyndary – Balqash pen Alakól eki derbes sý basseınin quraıdy», deıdi.

Áleýmettik-ekonomıkalyq yqpaly

2035 jyly paıdalanýǵa berilýge tıis AES-te jańa jumys oryndary ashylyp, ǵylymı-tehnıkalyq turǵydan joǵary bilikti kadr áleýetiniń artýyna yqpal etpek. Atom energetıkasy – ǵylym men bilimniń damýyna yqpal etetin, aralas salalarda jumys oryndaryn quratyn joǵary tehnologııalyq sala. Qurylys kezinde 8 myń adamǵa deıin jańa jumys oryndary jáne paıdalaný kezeńinde 2 myń adamǵa deıin bilikti kadrlardy jumyspen qamtamasyz etetin bolady. AES salý kezinde 1 jumys orny ekonomıkanyń aralas salalarynda 10-nan astam jumys ornyn qurady. AES salynsa, elimizdegi Iаdrolyq fızıka ınstıtýynyń bitirýshileri jumyspen qamtylmaq. О́ıtkeni búgingi tańda ıns­tıtýt bitirýshileriniń otyz paıyzy ǵana sala boıynsha jumys isteıdi. Iаdrolyq fızıka ınstıtýty mamandarynyń aı­týyn­sha, munda 500, Kýrchatovtaǵy bólim­she­sinde 400-deı maman bar. AES- tiń salynýy bul saladaǵy mamandarǵa su­ra­nys­ty arttyrady. Osy rette sala boıynsha joǵary oqý oryndarynyń ashylýyna sebep bolary anyq. Olaı bolsa, AES taza elektr kózin óndirip qana qoımaı, ǵylymı-tájirıbelik bazany kóteredi deýge negiz de joq emes. Sonymen qatar AES salynǵan aýmaqtyń áleýmettik jaǵdaıy, qurylymy ózgere­ti­ni anyq. Halyqtyń qonystanýy, jańa jumys oryndarynyń ashylýy, mektep, bala­baqshalardyń kóbeıýi, tıi­sinishe halyq­tyń ál-aýqatynyń joǵa­ry­la­ýy oryn alady. Sondyqtan AES-tiń Almaty oblysynda salynýy ob­lystyń áleý­­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıyna oń yqpalyn tıgizeri haq. Eń bastysy, mem­leket qorjynyna túsetin salyq túsim­deri 2,5-3 mlrd AQSh dollaryna baǵa­la­nyp, jergilikti bıznesti qoldaý (QMJ kezeńinde: 2,5-3,5 mlrd dollar), búkil ómirlik sıkl úshin salyq túsimderi 2,5-3,0 mlrd dollardan asady dep boljanýda.

 «Samuryq-Qazyna» AQ-nyń enshiles kásiporny «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS-nyń bas dırektory Tımýr Jantıkın: «Qytaı, Koreıa, Reseı, AQSh jáne Fransııadan 6 vendordan tehnıkalyq-kommersııalyq usynystar kelip túsken. Iаdrolyq energetıkalyq tehnologııalardy salystyrmaly taldaý men baǵalaý úshin «Assystem» fran­sýz kompanııasymen birge AEHA qu­jat­tarynyń usynymdary negizinde krıteııler júıesi ázirlenip, sheteldik atomdyq tehnologııalar vendorlary usyn­ǵan zamanaýı reaktorlardyń 13 jobasy zerttelindi.AES qurylysy jo­ba­syn iske asyrýdyń bastapqy mer­zim­­derine keletin bolsaq, aldyn ala boljam boıynsha, 2023 jylǵa qaraı tehnologııalar jetkizýshisi tańdalady, 2025 jylǵa qaraı tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdeme ázir­lenip, mem­le­ket­tik saraptama júr­gi­ziledi. 2025-2028 jyldary AES salý týraly Úkimet qaýly qabyldaýy qajet. 2028 jylǵa qaraı jobalyq-smeta­lyq qujattama ázir­lenip, saraptama ta­ǵa­ıyn­­dalady. 2034 jyly qurylys-mon­taj­­daý ju­mys­tary aıaqtalyp, 2035 jyl­ǵa qaraı paıdalanýǵa beriledi. 2029 jyly qu­ry­lys-montajdaý jumystary bas­­talyp, jabdyqtar jetkiziledi», deı­di.

Fransııa AES salýǵa daıyn ba?

Bıylǵy jyldyń mamyr aıynyń basynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev syrtqy saýda, ekonomıkalyq tartymdylyq jáne sheteldegi fransýz azamattarynyń máseleleri jónindegi Fransýz eliniń delegaty ári mınıstri Olıve Beshtpen kezdesti.

Kezdesý barysynda mınıstrler óz Úkimetteriniń energetıkalyq aýysý jáne jahandyq jylynýǵa qarsy kúres salasyndaǵy mindettemelerin qozǵap, jańartylatyn energııa kózderin damytý Qazaqstan men Fransııa arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıta otyryp, kómirteksizdendirý keshendi maqsat­taryna qol jetkizýge yqpal ete­tinin atady. Elimizde atom energetı­ka­syn damytý perspektıvalary da tal­qylandy. Fransýz tarapy Qazaq­stan­da birinshi AES salý jobasyn iske asyrý, sondaı-aq shaǵyn modýldik reaktorlardy damytý perspektıvalaryn zerdeleý jóninde yntymaqtastyqqa da­ıyn ekendigin bildirgen. Kezdesý qory­tyndysy boıynsha taraptar aýqymdy «Mırnyı» jobasyn iske asyrý sheń­be­rinde elektr energııasynyń tarıfine qatysty qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar bo­ıynsha birlesken málimdemege qol qoıǵany bar.

Aqparattyq jumys qalaı júrgiziledi?

AES salýǵa qatysty 2019 jyly Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev «Ha­lyq­tyń pikirin eskermeı, atom elektr stansasyn salý týraly sheshim qa­byl­danbaıdy» dep málimdegen edi. El tur­ǵyndarynyń kóbi Chernobyl men Fýkýsımadaǵy atom elektr stansasynyń reak­toryndaǵy apattarǵa baılanysty úreılerin, sondaı-aq Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń aýyr zardaptaryn halyqtyń áli umyta qoı­maǵandyǵy bar. «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» kompanııasy eli^­miz­de atom energetıkasyn damytý, AES qurylysy jobasyn júzege asyrý bo­ıynsha halyq arasynda aqparattyq-aǵartýshylyq túsindirý jumystaryn durys júrgizý nátıjesinde búgingi tańda el ishinde atom energetıkasynyń mańyz­dy­lyǵy men qajettiligin qoldaýshylar qatary ulǵaıyp keledi.

Turǵyndar pikirine mán bersek

Maqpal Bóribaeva: «Jalpy, atom elektr stansasynyń salýynýyna qarsy emespin. Qanshama jumys orny ashylyp, halyqtyń jaǵdaıy kóteriler edi. Árıne, qorqynysh ta bar. Biraq qazirgi zamanǵy ǵylymnyń damýy barlyq qaýip­sizdikterdi eskeredi dep oılaımyn. Máse­len, Cher­no­byl apaty qashan boldy, odan beri qanshama ýaqyt ótti. Ǵalymdar sol kezdegi qatelikterdi eskerip, jańa qaýipsizdik sharalaryn oılastyrǵan shyǵar dep oılaımyn. Ǵylym bir orynda turmaıdy ǵoı. Ár náseden qorqa bersek, bárinen qur qalamyz. О́zimizdiń qazba baılyqtarymyz, ýran bar bola tura, gazdy da, elektr energııasyn da shetelden satyp alyp júremiz be? AES tek bizde ǵana salynaıyn dep jatqan joq. AES-i bar memleketter ómir súrip jatyr, táýekel dep bastaý kerek».

Talǵat Kókkózov: «AES-tiń salynýy­na qarsy emespin. О́ıtkeni bul – ómirdiń shyndyǵy. Energııa jetpeıdi deıdi. Kómir men gazdyń qory sheksiz emes, bitedi. Al ýran elimizde, shúkir, mol. Nege paıdalanbasqa? Ári ol strategııalyq qarý, beıbit maqsatta paıdalana otyryp, basqa el aldyndaǵy mártebemizdi kóterip qoıý kerek shyǵar. Al apat bola qalsa, qaıtemiz dep qorqýdyń qajeti joq, jaqsy, bilikti mamandar daıarlaý kerek, sybaılas jemqorlyqty joıa otyryp, qatań tekserý arqyly qabyldaý qajet jumysqa. О́ıtkeni ol ózimizdiń qaýipsizdigimiz, bola­shaǵymyz».

Raıhan Omarqyzy: «Eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıy kóteriledi dep oılaımyn.Árıne, qorqynysh ta bar. Chernobyldaǵy apat adamı faktordan oryn alǵany belgili. Sondyqtan biliksiz mamandardyń kesirinen sondaı jaǵdaı oryn alsa ne bolamyz? ».

Meıramgúl: «Bolashaǵymyz úshin qajet dep oılaımyn. Eń bastysy, qal­dyq­­tardyń kádege jaratylýy qalaı bol­maq eken? Men osy suraq alańdatady. Al basqa jaǵynan qoldaımyn. Elektr ener­gııasynyń tarıfi arzan bolatyn shyǵar múmkin».

 Atom elektr stansasyn salý týra­ly halyqtyń pikiri san qıly. Áıtse de, bolashaq urpaq úshin atom energe­tı­kasynyń ekologııalyq taza jáne qa­ýipsiz dep tanylýy basty nazarda bolatynyna, aldaǵy kúnder úshin mańyzdy strategııalyq sheshimniń el seniminen shyǵatynyna úmittenemiz.