El órisin keńeıtken tranzıt

Rasynda tranzıt máselesi durys sheshimin tapsa, bizdiń el úshin aıqyn artyqshylyqtarǵa qol jetedi. Solardyń ishinde eń ma­ńyzdysy – shoıyn joldar­dy jańǵyrtý jáne eýropa­lyq na­ryq­tarǵa qosylý. Maman­dar­dyń saraptamalaryna zer sal­saq, bizdiń eldiń ekono­mı­ka­lyq damýyndaǵy basty bóget onyń kólik júıeleriniń nashar jaǵ­daıy eken. Qazaq eli geo­gra­fııa­lyq ornalasýy men keńestik tranzıttik teris muraǵa baılanysty óz taýarlaryn álemdik naryqqa shyǵarý úshin mindetti túrde Reseı arqyly ótetin sol­tús­tik temirjol baǵytyna táýel­di boldy.

Qytaı temirjol jelisine qosylý, sondaı-aq Orta dáliz­de­gi temirjol jelisimen ınte­gra­sııalaný bizdiń elge eksport­tyń jyldam ósýine qol jet­ki­zýge, óz taýarlarymyzdy eý­ro­­palyq naryqtarǵa satýǵa jáne bir ba­ǵytqa táýeldilikti bol­dyr­maý­ǵa kómektesedi. Osy pikirdi Mem­leket basshysy bir emes, bir­neshe ret aıtyp, onyń aıqyn dálel­derin de kórsetip bergendeı boldy.

Mysaly, Eýropaǵa jetkizer temirjol logıstıkasyndaǵy keder­gilerdi joıyp, barlyq áreket­terin tıimdi úılestirip otyrý óte qolaıly bolady. Bıylǵy naýryz aıynda «Qaz­­posh­ta» (Qazaqstannyń jet­kizýdi qada­ǵa­laıtyn ulttyq poshta qyzmeti), WEA-Transport GmbH (Germanııa, EO ýákiletti temir­jol operatory) jáne Qytaı­dyń Huapengfei kompanııasy (Qy­taı­dyń ýákiletti ulttyq lo­gıs­tıkalyq operatory) ara­synda memorandýmǵa qol qoıyldy.

Bul kelisim eýrazııalyq keńis­­tiktegi transshekaralyq saý­da­ny jeńildetý men elektrondy kommersııa úshin ha­lyq­ara­lyq logıstıkalyq dá­lizdi uıym­das­ty­rý maq­sa­­tynda jasal­ǵan. Bul – Qa­­zaq eli, Qytaı jáne Eýroodaq ult­tyq logıstıkalyq ope­ra­tor­lary arasyndaǵy úsh­jaq­ty yn­ty­maq­tastyq týraly alǵashqy memorandým.

Osy kezdesýge deıin, bıyl­ǵy aqpan aıynda Qytaı men «Qa­zaqstan temir joly» bas­shylary júk tasymaly týraly má­limetter almasý týraly qo­­symsha kelisimge qol qoıdy.

Bularmen birge, temir­jol port­tary arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyq, ınfra­qury­lym­nyń baılanysyn nyǵaıtý, Qytaı-Eýropa arasyndaǵy jo­­ǵary sapaly po­ıyzdar men transshekaralyq tasymaldaýdy damytýǵa járdemdesý, ha­lyqaralyq ıntermodaldyq júk­terdi qaǵazsyz tasymaldaý­dy ilgeriletý máseleleri talqy­lan­dy.

 Geosaıası turǵydan temirjol dáliz­derin júzege asyrý Qazaq eliniń kópvektorly strategııasyn nyǵaıta alady. Bizdiń el Qy­taı­men qarym-qatynasyn Re­seı men Batysty teńestirý úshin paıdalana alady. Osy­laı­sha, Qazaq eli Shyǵys-Batys arasyndaǵy negizgi tranzıttik habqa aınalýy bek yqtımal.

Biraq Qytaı ınfraqury­ly­mynyń ústemdigine saqtyqpen qaraý kerek. Kóptegen jaǵdaıda Qytaı temirjoldarynyń qos maqsattaǵy áleýeti bar jáne olardyń damýy tek temir­jol­­darmen shektelmeýi múm­kin. Mundaı ınvestısııalar Qytaıǵa jáne sol eldiń múd­delerin kórsetetin jáne qol­daı­tyn jańa ınstıtýttar men qarym-qatynastardy qurýǵa múm­kindik beredi.

Bul kelisimniń kimge kóbirek paıda ákeletini de mańyzdy. Júk­teme joǵary bolǵan jaǵ­daı­da Eýropaǵa baǵyttalǵan Qytaı taýarlary jergilikti jet­­­kizýlerden basym bolady. Bul jaǵdaı taýarlardyń aı­tar­lyq­taı artta qalýyna, jergilikti básekelestikti azaı­týǵa jáne qazaqstandyq treıderler úshin bıznesti joǵaltýǵa ákelip soǵýy da múmkin. Son­dyqtan ár iste «aqyryn júrip, anyq basqan» tıimdi bolmaq.

Buryndary Qytaı men Qazaq­stan arasyndaǵy «Dos­tyq» jáne «Altynkól», son­daı-aq «Nur Joly-Qorǵas» ótkizý beket­te­rindegi júkterdiń keshigýi bız­nesti júrgizý qunyn art­tyr­ǵan mysaldar kóp. Bul keleńsizdik bizdiń eldiń jańa IT júıesin engizýge kúsh salǵanyna qaramastan, eki el kedenindegi sybaılas jemqorlyqtyń kúshe­ıe túsýine tejeý bola almady.

Eki el temirjol jelisiniń tıim­di bolýy men basqa aımaqtyq te­mir­jol baǵyttarymen bir­qalypty jumys isteýi úshin eń aldymen tehnıkalyq jańǵyrtý jumystaryn júrgizip, eki el arasyndaǵy ózara is-qımyldy jáne elektrondy derekter almasýdy jaqsartyp, kedendik rásimderdi úılestirý qajet.

Máselen, Eýropaǵa barar jol­da júkter Qytaıdyń keden aımaǵy, Eýrazııalyq Keden odaǵy jáne Eýropalyq odaq Kedendik odaǵy sııaqty birneshe kedendik aımaqtardy kesip ótedi. Orta dálizdi synaqtan ótkizý perspektıvaly. Áıtse de, Reseı arqyly ótetin tranzıttik dáliz boıymen tasymaldanatyn ótkizý qabileti men kólemine sáıkes kele­tin ómirsheń kom­mersııalyq baǵytqa aınalýdan áli alys.

«Reseılik dálizdi tolyq aýys­tyrý qazirgi ýaqytta shyn­dyqqa janaspaıdy. Desek te eki tarap, sonyń ishinde Eý­ropa da osy jelini paıdalaný úshin qajetti logıstıkalyq qıyn­dyqtardy jeńildetip, qajetti daǵdylardy damytý úshin áli de ýaqyt qajet ekenin moıyndaýy kerek. Áıt­kenmen, synaq kezeńi jáne jańa optımızm durys baǵyttaǵy bastama bolyp sanalady», deıdi mamandar.

Qazirgi tańda organıkalyq azyq-túlik ónimderi álemniń kez kelgen memleketinde úlken suranysqa ıe. Bul jaǵdaı Qy­taı elinde de dál solaı. Taza topy­raqty egis alqaptary tym tarylyp, joqtyń qasy bol­ǵan aspan­asty elinde tabıǵı azyq-túlik ónimin alý rasynda da alapat másele bolyp otyr. Ol eshkimge qupııa emes. Demek, egistikke arnalǵan maıly, qunarly qara topyraqty jeri mol elimizdiń dıqan-eginshilerine mıllıardtan asa jany bar naryqtyń esigi ashylsa bul da jalaýly jetistik bolmaq. Bul baǵytta Úkimet tarapynan atqa­ry­lyp jatqan jumystar da bar. Endigi is osy ıgilikti ıgerip alyp ketý dıqandarymyz ben egin­shilerimizdiń erik-jigeri men iskerligine ǵana baılanysty.

Beıjińde ótken qytaılyq jetekshi COFCO jáne CITIC Group agrokompanııalarymen kezdesýde mınıstr Qazaqstan Qytaıǵa jylyna 1 mln tonna astyq eksporttaýǵa nıetti ekenin jetkizdi.

Sol kezdesýde Erbol Qara­shókeev AО́K salasyndaǵy aýqym­­dy perspektıva men qos el­­diń bıznes-qaýymdastyqtary ara­­synda tikeleı baılanys ornatý jospary baryn atap ótti.

Is-shara barysynda qy­taılyq COFCO jáne CITIC Group kom­panııalarynyń bas­shy­lyǵyna Qazaq­standa as­tyq­tyń edáýir qory bar ekeni aıtyldy. Eksport úshin astyq­tyń qajet kólemi men sapasyn qamtamasyz ete alatyn otan­dyq kompanııalar arqyly as­tyq jetkizýdi júzege asyrý usy­nyldy.

Budan bólek, logıstıka bo­ıyn­sha máseleler týyndasa, AShM olardy jedel sheshýge kó­mektesýge daıyn ekenin bil­dir­di. Mysaly, Alashan­koý jáne Qorǵas shekaralas qala­laryn­da táýligine 10 myń tonnaǵa deıin astyq júgin qabyldaı alatyn ter­mınaldar bar ekendigin málim etti.

Sondaı-aq vedomstvo basshysy QHR-dyń et qaýym­das­tyǵy ókilderimen kezdesýde otandyq kásiporyndar muzdatylǵan sıyr, qoı jáne shoshqa etiniń eksportyn tezi­rek qalpyna kelti­rilýin qa­laıtynyn jet­kizdi. Otandyq zaýyttar salqyn­da­tyl­ǵan et jáne balyq ónimderi men qus etin, sondaı-aq jumyrtqa jáne basqa da taýar túrlerin kórshi elge jetkizýge daıyn eken.

Qazirgi kúnde otandyq et kom­­bınattaryn akkredıtteý múm­­­kindigi talqylanyp jatyr. Bú­­ginde tek 4 kásiporynnyń tıis­­ti ruqsaty bar eken. Buıyrt­­sa, bul tizimdi taǵy 13 kom­­panııa tolyqtyra alatyn kó­ri­­nedi.

Aıta keteıik, byltyr Qa­zaq­standa 1,06 mln tonna et ón­dirilgen. Eksporttyń negizgi úlesi О́zbekstanǵa, BAÁ men Ký­veıt­ke tıesili. Endi ebin tapsa, atalǵan azyq-túlik ónim­de­ri nary­ǵynda mıllıard jan tuty­ný­shysy bar kórshi eldi de kórip qalatyn kún alys emes sııaqty.