Orny bar aýyldy ońaltaıyq

Aýyl aýmaqtyń ınfraqurylymyn jań­ǵyrtyp, qarapaıym sharýanyń tur­mysyn túzep, qala jaǵdaıymen teńes­tirýge jaqyndatatyn birden-bir «Aýyl – el besigi» biregeı jobasyna enbeı, kúresinge laqtyrylǵandaı bolǵan 2 795 aýyldyń taǵdyryna alańdap, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń quzyryna saýal tastaǵanbyz. Jaýap kóp kúttirmedi.

«О́zderińiz biletindeı, respýblıkada 6 295 aýyldyq eldi meken bar. Jergilikti atqarýshy organdar damý áleýeti bar 3,5 myń aýyldy iriktep aldy. Onda aýyl halqynyń 90%-y tu­ra­dy. Damý áleýeti bar osy 3,5 myń aýyl­dy qarjylandyrý negizinen «Aýyl – el besigi» jobasy sheńberinde ınfra­qu­rylymdy jańǵyrtý úshin respýb­lıkalyq bıýdjet esebinen júzege asyrylady.

Atalǵan damý áleýeti bar 3,5 myń aýylǵa respýblıkalyq bıýdjet tarapynan qarjy bólingendikten, qalǵan 2 795 ózge de aýyldarda (aýyl eli halqynyń 10%) ınfraqurylymdy salý jáne jańǵyrtý úshin jergilikti atqarýshy organdar tarapynan basty nazar aýdarýǵa, qarjylandyrýǵa jáne basqa da kózder esebinen qarjy bólýge múmkindik beredi».

Bastan sıpap jubatqandaı bolǵan bul jaýap, kóńilge kirgen alańdy tynyshtandyra almady. Elimizdegi árbir aýyl – qoǵamdaǵy áıteýir bir qaýymnyń altyn besigi emes pe? Nege onyń taǵdyryna nemquraıdy qaraımyz? Úlken aýyl turǵyndarynan kishi aýyl adamdarynyń quqyǵy tómen be? Ata zańymyz boıynsha bárimiz teń emespiz be?

Demek úlken aýylǵa baratyn ıgilikter men izgilikterdi kishi aýyldar da kórýge, paıdalanýǵa quqyly ǵoı. «Ornynda bar ońalar» degen halyqpyz. Endeshe, nege ornynda bardy qazir kóterip, kógertip jibermeımiz? Memleket qaýipsizdiginiń irgetasy sanalatyn aýyldar sany sırep bara jatqandyǵy erteńgi kúni el basyna qater bolyp tónýi bek yqtımal. Ony taǵy da bárimiz óte jaqsy bilemiz. Endeshe, nege ıesi qazaq bolǵan ıen dalany bos qal­dyryp, «jaý shaqyratyn» jerge aınaldyratyn qadamǵa aıaq basyp turmyz?

Kókeıdi tesken osyndaı kóp suraq qaýmalap qoımaǵan soń salanyń bilgir ǵalymy ári mamany Tóleýtaı Raqymbekovke atalǵan máseleni aıttyq.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly ótken jyldyń qarasha aıynda bolǵan, ózin ulyqtaý rásiminde sóılegen sózinde birinshi kezekte sheshilýge tıis máseleler qatarynda aýyldy damytý sharasyn arnaıy atap aıtty. Sóıtip, sol kúngi №1 Jarlyǵymen Úkimetke «...2023 jyl, 31 naýryzǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan Tujyrymdamasyn qabyldaýdy qamtama­syz etýdi tapsyrdy. Bul tapsyrmanyń úde­sinen shyqqan el Úkimeti aǵym­daǵy jyldyń 28 naýryzdaǵy №270 qaýlysymen Tujyrymdamany bekitti.

Salanyń janashyry ári ol qujatty túsinetin maman retinde onyń ár sóz-sóı­lemine zer salyp, zerdelep kórdik. Sondaǵy kóz jetkizgenimiz, myna tujyrymdama osy hal-kúıinde elimizdegi aýyl aýmaqtaryn jáne aýyl sharýashylyǵyn túbegeıli ózgertip, jaǵdaıyn jaqsartýy ekitalaı degen qorytyndyǵa keldik. Bul men úshin óte ókinishti», dedi ǵalym.

Biz sebebin surap, dálelin aıtýdy ótindik.

«Jaraıdy, oıym negizsiz, taqyr bolmasyn. Áýeli Úkimet bekitken qujattar­dyń formasy men mazmunyn birge otyryp qarastyraıyq. Birinshi formaǵa sáıkes Memleket basshysy óz sózinde aýyzsha jáne jazbasha túrde arnaıy Jarlyǵymen Úkimetke «Tujyrymdamanyń qabyl­danýyn qamtamasyz» etýdi tapsyrdy. Osy jerde nazar qoıyńyz, Prezıdent basqa qujatty emes, mindetti túrde tujy­rymdama ekenin qadap kórsetken.

Al bizdiń sheneýnikter baǵdarlama men tujyrymdamanyń mindetteri men qyzmetterin shatastyryp alǵan sııaq­ty. Osyǵan qaraǵanda, Úki­mettegi qyzmetkerler «Strategııa», «Baǵdar­lama», «Is-sharalar jospary», «Shara­lar kesheni», «Tujyrymdama», t.b uǵymdardyń aıyrmashylyǵyn ajyrata bilmeıtindeı. Negizinde, bul qujattardyń árbiriniń bólek-bólek óz maqsaty bar jáne olar oryndalý barysynda óz qaǵıdalaryn qatań saqtaýǵa tıis.

Tujyrymdama – bul bir nársege, negizgi oıǵa kózqarastar júıesi. Iаǵnı negizgi ıdeıaǵa, teorııalyq qurylysqa degen ártúrli túsinikterdiń ortaq pikiri.

Tujyrymdama úsh máseleni sheshe­di: Birinshi, negizgi ıdeıasy men damý baǵyttaryn anyqtaý, ekinshi, bolashaq paıdalanýshylardan osy ıdeıalardyń baǵasyn alý, úshinshi, barlyq qatysýshylar úshin birtutas, tym quryǵanda kózqaras jaǵy­nan kóp uqsas, ıdeologııalyq bazany qalyptastyrý. Termınniń mánin ári qaraı tarata bersek tereńdep kete beredi.

Bir sózben túıindep aıtqanda, tujy­rym­dama – belgili bir máseleni sheshý úshin qoldanylatyn birtutas maqsat nemese strategııa. Sonda «Tujyrymdama» alǵa qoıǵan maqsatqa «qalaı jetý kerek?» degen suraqqa jaýap beredi. Al alǵa qoıǵan maqsatqa jetý úshin «ne isteý kerek?» degen suraqqa jaýap beretin ol – «Baǵdarlama».

Mine, tujyrymdama men baǵdarlama mániniń túpki aıyrmashylyǵy osynda. Bizdiń sheneýnikter osyny esepke almaǵan nemese ne daıyndap jatqandaryn óz­deri anyq uqpaıdy», dep oıyn jalǵa­ǵan Tóleýtaı Sataıuly, qujattyń formasy týraly oıyn túıip, mazmunyna kóshti.

«Tujyrymdamanyń dál osy mazmun bóliminde naqty, anyq-aıqyn jaýaptarǵa qaraǵanda, qadam saıyn másele týyndatatyn suraqtar kóp. Áýeli «Aýyldyq klas­ter» uǵymy nelikten engizildi?» degen suraq­tan bastaıyn. Nege biz sonaý 2005 jyl­dardaǵy eskirgen sándi sózderden áli qutyla almaı júrmiz? Kúmánim aıqyn ári dáleldi bolǵandyqtan ashyq aıtaıyn, aldaǵy 50-75 jylda Qazaqstanda eshbir salany, eshqandaı oryndy klasterleý bolmaıdy. Sebebi oǵan jaǵdaı joq. Sondyqtan ótinerim, «klaster» termınin halqy tyǵyz ornalasqan, óndiristeri jıi shoǵyrlanǵan, básekelestik deńgeıi joǵary Eýropa men AQSh syndy elderge qaldyrǵan abzal.

Bolmaıtyn jerden qora jasap, erekshelenýdiń qajeti ne edi? «Negizgi aýyldyq eldi meken» termınin oılap tabý ne úshin kerek boldy? «Aýyldyq okrýg» uǵymy nesimen unamaıdy? Bul uǵym elimizdiń zańnamasynda qoldanylady ǵoı.

Mundaǵy eń mańyzdysy, rastalmaǵan statıstıkalyq aqparattardyń tym kóptigi kóńilge kirbiń uıalatady. О́ıtkeni osy statıstıka negizinde tutas tujyrymdama quryldy, aýyldyq aýmaqtardy damytý­dyń barlyq sharalary usynyldy. Dálel kerek pe? Ony da aıtyp kóreıik.

Birinshiden, aýyldardaǵy eń ótkir máse­leniń biri – sýmen qamtý. Tujyrym­damanyń «Kirispe» tórtinshi abzasynda qazirdiń ózinde «...2011-2021 jyldary aýyldyq eldi mekenderde aýyl­dardy ortalyqtandyrylǵan sýmen qam­tamasyz etý 42,5%-dan 66%-ǵa deıin ósti...» dep kórsetilgen. Men «ortalyq­tan­dyrylǵan» degen sózdi erekshe atap óttim, bul – óte mańyzdy. Sebebi tujy­rym­da­manyń alǵashqy nusqalarynyń birinde aýyl­dardy sýmen qamtamasyz etý 75%-ǵa jetkeni jazylǵan. Munda «ortalyqtandyrylǵan» degen sóz joq. Biraq 50%-y ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtylǵandyǵy týraly qosymsha aıtyl­ǵan. Mundaǵy aıyrmashylyq 25 paıyzdy qu­raı­dy. Demek Qazaqstannyń árbir tór­tin­shi aýyly ashyq sý kózderinen sýsyn­dap otyr degen sóz. Negizi turǵyn­dardy or­ta­­lyq­tandyrylǵan nemese qubyr­larmen tar­­tyl­ǵan sýmen jabdyqtaýǵa qoljetim­di­lik­­­ti qamtamasyz etý memlekettiń eń ma­ńyz­­­­dy mindeti bolyp tabylady. О́ıtkeni aza­­­ma­t­­­t­ardyń ómiri men densaýlyǵynyń qaýip­­­sizdigi osyǵan baılanysty. Bul áli bári emes.

Sondaı-aq «Aýyldyq aýmaqtardyń jalpy sıpattamasy» qujatynda «...2022 jyldyń basynda respýblıkada 6 293 aýyldyq eldi meken kórsetilgen …» delin­gen. Sonda qansha aýyl sýmen qamta­masyz etildi – 55%, 66%, 75% nemese 78 paıyzy ma? Bul suraqtyń túbin tekserse, birtalaı dúnıeniń beti ashylýy yqtımal.

Ekinshiden, «...2017-2021 jyl­dar­ǵa arnalǵan aýyldyq eldi mekenderdi gazdandyrý deńgeıi 7%-ǵa ósti jáne 25%-dy qurady ...» dep kórsetilgen. Endi bu­ǵan ılaný qıyn bolyp tur. Sebebi, elor­daǵa gaz qubyry kelgenine birneshe jyl boldy. Sonda da astanamyzdyń ózi áli kúnge gazben tolyq qamtamasyz etilmeı tur! Sonda elimizdegi árbir tórtinshi aýyl qalaı gazben qamtamasyz etilgen? Aqylǵa syımaıdy.

Úshinshiden, tujyrymdamada sondaı-aq «Qazaqstanda barlyǵy 3 mln 530,6 myń adam aýyldyq jerlerde jumyspen qamtylǵan, onyń ishinde 1 mln 201,3 myń adam, ıaǵnı 34%-y ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar» dep tur. Sál tómenirek «50,7 myń dáriger men orta medısına qyzmetkerleri aýyldyq jerlerde jumys isteıdi», dep kórsetilgen. Aýyldyq jerlerde barlyǵy 209,6 myń muǵalim bar».

Osyny durys esepke salyp kóre­ıik: ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar – 1 mln 201,3 myń adam, medısına jáne pe­da­gogıkalyq qyzmetkerler 260 myń boldy. Buǵan qosa mádenıet, sport, polısııa, ákimdik qyzmetkerleri jáne veterınarlar – 1 aýyldyq okrýgke shaqqanda 20 adamnan eseptegende, eń kóp bolsa 40 myń adam.Sonda 1,5 mıllıon adam bolyp shyqty. Statıstıkalyq málimetterge sáıkes aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda shamamen 1,2 mıllıon adam jumys isteıdi. Degenmen aýyl sharýashylyǵynda 500 myńnan astam ǵana adam turaqty jumyspen qamtylǵan dep esepteımin. Al 700 myń adam – maýsymdyq jumysshylar. Olar kóktemde jáne kúzde bir aı ǵana jumys isteıdi.

Jaraıdy, aýyl sharýashylyǵy óndi­ri­sinde jumys isteıtinderdiń sanyn 1 mıllıon 200 myń adam dep alaıyq. Jalpy sany, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan 2,7 mıllıon adamdy esepke alǵanda shyǵady. Sonda tutas mıllıonǵa jýyq, 800 myń adam qaıda? Olar ne istep júr? Jumys­syz ba? Sonda Úkimet kórsetkishteri bo­­ıyn­sha jumyssyzdyq deńgeıi shamamen 23%-dy quraıdy, bul sizdiń 4-5% deń­geıi­nen áldeqaıda joǵary ǵoı. Aıtpaqshy, aýyldardyń basym kópshiliginde, shynyn aıtqanda, naqty jumyssyzdyq deńgeıi 85-90%-ǵa jetedi. 

Qujattaǵy orasan qatelikter men kem­shilikterdi tizbeleı bersek, tym uzaqqa jalǵasa bermek. Sondyqtan bizdiń naqty usynysymyzdy aıtaıyn. Mysaly, aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2004-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda eki konseptýaldyq negizdi alǵa shyǵardyq: Birinshi, barlyq ınvestısııalar, tipti áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym obektilerin salýǵa arnalǵan bıýdjettik ınvestısııalarda, áýeli ekonomıkalyq damý áleýeti joǵary aýyldarǵa baǵyttalýy kerek. Onda aýyl turǵyndarynyń tabys deńgeıi onyń negizi bolýy kerek. Adam balasy árqashan ózin jáne otbasyn asyraı alatyndyǵyna baılanysty, qaı jerdi meken etýdi tańdaǵan. Osyǵan oraı adamdar áýelden teńiz, muhıt, ózen jaǵalaýlaryna qonystandy.

Ekinshi, aýyl turǵyndaryn qaıta­dan ózender, magıstraldyq jáne avto nemese temir joldar boıyna qonys­tan­dyrýdyń ońtaıly úlgisi jasaý kerek edi. Al endi álemdegi tez ózgerip jatqan geosaıası jaǵdaılardy eskere otyryp, elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi talaptaryn qarastyrý qajet. Sondyqtan jumys kúshi mol ońtústik óńirlerdegi halyqty sol­tústik, shyǵys jáne ortalyq aımaq­qa kóshýge yntalandyrý boıynsha naqty qadamdar jasalýy kerek. Onyń ústi­ne árqaısysy 500-1000 adamnan tura­tyn úlken týystar qaýymynyń qonys aýdarýyn yntalandyrǵan abzal. Osylaısha, olar turǵylyqty jerinen ketý kezinde bolashaq aýylynyń ákimin, kooperatıv tóraǵasyn saılaı alady. Mektep dırektory jáne balabaqsha meńgerýshisine deıin óz ishterinen shyǵady. Bul úshinshi tujyrymdyq negiz bolýy kerek edi.

Endi qoıylǵan suraqtyń jaýaby ózi shyqty. Demek 2 795 aýyldy shetqaq­paı qylmaı, kerisinshe qaıta kóterip, jandandyrǵan durys. Sonda memleket bir qarmap, eki myń ese tabysqa jeteri haq.

Aıtqandaı, aýdannyń bıýdjeti­nen táýelsizdigin arttyrý maqsatynda aýyl ákiminiń bıýdjetin toltyrý shara­lary qaralýy qajet boldy. Sondaı-aq aýyl turǵyndarynyń áleýmettik qorlarǵa – zeınetaqyǵa, medısınalyq, áleýmettik saqtandyrýǵa jınaqtaýyn qamtamasyz etýdi tııanaqtaý kerek», deıdi R.Sataıuly.

Aýyl tutas memlekettiń taǵdyryna aınalar tusta tujyrymdamanyń qatelikterin túzetip, qajet jerlerin jetildire túsýge áli de kesh emes.