Akter aıtady: – Adamnyń taǵdyry qyzyq qoı. Degenin emes, peshenesine jazylǵanyn kóredi. Áıtpese, meniń áý bastaǵy tilegim teatr emes, ataqty ánshi bolý edi. Teatrǵa kezdeısoq keldim desem de bolady. Onyń sebebi bala kezimizde teatr degenniń ne ekenin bilgen joqpyz. Men týyp-ósken aýylda teatr degen atymen joq. Tek ara-tura jylyna bir-eki ret klýbqa kıno kelip, kórsetilip turatyn. Alǵashqy kórgen fılmim – «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» bolsa, teatrmen tanystyǵym Qaraǵandy teatrynyń «Eńlik-Kebeginen» bastaldy. Biraq kınonyń shıraq, shytyrman oqıǵalarynan keıin teatr álemi meni ózine onsha tarta qoımady. Al ánshilik qabilet anam Rymjannan darysa kerek. Kúnde keshkisin sheshemniń salǵan ánderin estip júrip esil-dertim ánge aýdy. Taǵdyrymdy da ishteı osy salaǵa telip qoıdym. Alaıda tańdaýymdy aıtqanda, áke-sheshem, aǵaıyndar túbegeıli qarsy boldy. Onyń ústine, ánshilikti qaıdan oqý kerektigin de bilmeımin. Sodan oılamaǵan jerden Almaty zootehnıka-maldárigerlik ınstıtýtyna tústim. Biraq onda kóp turaqtaı almaı, úsh aıdan keıin tastap kettim. Kelesi jyly ákem Qaraǵandynyń polıtehnıkalyq ınstıtýtyna alyp bardy. Eriksiz emtıhanǵa kirgeli otyrǵanymda «Ortalyq Qazaqstan» gazetinen «Qaraǵandy oblystyq teatry janynan ashylatyn stýdııaǵa qabyldaý bastalady» degen habarlandyrýdy oqyp, oılanbastan sol jaqqa tarttym. Abyroı bolǵanda, sáti túsip oqýǵa qabyldandym. Ony bitirgen soń Almatyǵa keldim. Dál sol jyly Asqar Toqpanov kýrs qabyldap jatyr eken, soǵan tústim.
Men oıladym: – Akter aıtqan taǵdyrdyń tylsymy shyǵar, oılamaǵan jerden ómiri ónermen toǵysqan bozbala Tilektestiń bala kúninde júregine óshpes iz qaldyrǵan «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» fılmi teatrdaǵy taǵdyryna buıyryp, kıeli sahnaǵa jasaǵan alǵashqy qadamy da dál sol Qozy rólinen bastaldy. Jaı ǵana bastalyp qoıǵan joq, ónerdiń úlken qarashańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy teatr sahnasynda qoıylǵan uly rejısser, óz dáýiriniń reformatory Ázirbaıjan Mámbetovtiń qoıylymyna top ete qaldy. О́nerdegi jolyn endi bastaǵaly otyrǵan jas maman úshin budan asqan baqyt joq shyǵar, sirá.
Akter aıtady: – Ras, bul jaǵynan shynymen jolym bolǵandaı. Oqý bitirgen soń Qaraǵandyǵa qaıtyp oralyp, týǵan jerdiń teatryna qyzmet etem ǵoı dep júrgenimde Asqar Toqpanovtan keıingi ekinshi ustazym KSRO halyq ártisi Sholpan Jandarbekova M.Áýezov teatryna alyp keldi. Mámbetovtiń tańdaýyna dóp kelip, tórtinshi kýrsta oqyp júrgenimde Qozyny oınadym. Sodan bastap sahnadaǵy ómirim bastalyp ketti. Mine, jarty ǵasyrdan asa ýaqyt ótti, ónermen birge ómir súrip kelemin. О́zgeden artyq keremet jumys istedim demeımin. Alaıda bir-aq nárseni anyq bilemin – men ózimniń mamandyǵyma, teatryma degen adaldyǵyma noqattaı da qylaý túsirmedim. Ony búginde eshkimnen uıalmaı, qymsynbaı aıta alamyn. Shúkir, teatrda bir adamdaı kileń basty rólderdi oınadym. Qozydan bastalǵan qadam nebir qarymdy beınelerge jol salyp berdi. Keıde bir mezette eki-úsh spektakldi qatar shyǵaryp jatqan kezimiz boldy. Sondyqtan meniń sahnadan basqa jaqqa burylýǵa shamam bolmady. Qurdastarym, qatarlastarym ebin, retin taýyp kınoǵa túsip jatty. Al men taza teatrmen ómir súrdim. Sonyń saldarynan bolar, kınoǵa az tústim. Keıde irikteýden ótip turyp, bas tartqan kezder boldy. Onyń ústine, Ázekeńnen surana berýge de yńǵaısyzdanatynmyn. Senim artqan soń, barynsha jaýapkershilik údesinen shyqqym keldi. Shynyn aıtý kerek, jas kezimde kıno ónerin onsha baǵalaǵan joqpyn. Pirim – teatr boldy. Biraq keıin, jas kelgen soń oılap qarasam, adam ózin qolynan keletin ónerdiń qaı qaısysynda synap kórýden tartynbaý kerek eken. О́mir bir-aq ret beriledi. Al taǵdyr usynǵan kez kelgen syıdy da, synaqty da adam qarsy alýǵa daıyn bolýy qajet. Bul endi meniń júrek túkpirinde jatqan ókinishim desem de bolady. Árıne, kınoǵa múldem túspedim dep aıtpaımyn. Rejısser Vıktor Pusyrmanovtyń «Qosh bol, sulý», «Alataýdyń kúmis múıizi», mońǵoldarmen birigip túsirgen «Atqysh Hýmýchı», «Meıramnyń úsh kúni» syndy birneshe fılmine tústim. Slambek Táýekel «Jeruıyǵyna» shaqyrdy. Aqan Sataevtyń «Jaýjúrek myń balasynda» aqsaqaldyń rólin oınadym. Mine, osyndaı birneshe fılmde shyǵarmashylyq qarymymdy synap kórdim. Alaıda ishteı ózimde «Osy rólim táýir shyqty» degen bir rızashylyq sezim joq. Esesine, teatrda ondaı rólderim kóp. Qazir de kınoǵa túsýge usynystar túsip turady. Biraq oǵan endi jas kezdegideı emes, basqasha talappen qaraıdy ekensiń. Osy kúnge deıin meniń shyǵarmashylyq múmkindigimdi tolyq ashatyn ról maǵan kezikken joq. Al usynylǵan ssenarııler talap pen talǵamǵa saı kelmegen soń bas tartýǵa týra keledi. Kezinde marqum Satybaldy Narymbetov «Saǵan arnaıy ssenarıı jazý kerek» dep aıtýshy edi. Biraq ony kim jazady, kim túsiredi? Ol da bir úlken másele.
Men oıladym: – Áli este, osydan týra bes jyl buryn, ıaǵnı akterdiń 70 jasqa tolǵan mereıtoıyna oraı Tilektes Meıramovqa arnalyp qoıylǵan ıtalııalyq dramatýrg F.Bordonnyń «Qardaǵy kógershinniń izi...» spektakline kózaıym bolǵanymyz bar edi. Sonda bas keıipkerdiń aýzymen aıtylatyn «Men óz rólimdi adal oryndadym» degen sózi bar. Dál osy replıka akter Tilektes Meıramovtyń da ómirlik kredosy sııaqty sezilgen sonda. О́ıtkeni ómirin tutasymen teatrǵa baǵyshtaǵan akter kınony aıtasyz, jalǵyz ulyn jer qoınyna tapsyryp turyp rólinen bas tartpaǵan. Ol ólermendik emes, kerisinshe jan dúnıesi tóńkerilip, janarynan qandy jas parlap tursa da, akter teatrǵa degen adaldyǵyna daq túsirmedi, kórermeniniń aldyndaǵy jaýapkershiligin bárinen bıik qoıdy. Basshylyq ekinshi quramdaǵy akterdiń rólge daıyn emestigin eskerip, premerany keıinge shegerý týraly sheshim qabyldamaq bolady. Biraq Tilektes Meıramov jany aǵyl-tegil jylap tursa da ózine artylǵan jaýapkershilikti arqalap shyǵady. О́ıtkeni ómirin teatr óneriniń qazyǵyna baılaǵan akter úshin keıde jeke basyndaǵy qasiretti umytýǵa týra keledi. Mundaı rýhanı ishki beriktikti kezinde qazaq teatrynyń aqsaqaly Serke Qojamqulov ómirinen de keziktirýge bolady. Aǵalar tálimin kórip, uly ustazdardyń ulaǵatyn sińirgen Tilektes Meıramovtyń basqasha minez kórsetýi múmkin de emes edi.
Akter aıtady: – Búginde ózim de aqsaqaldyq jasqa jetip otyrsam da, Áýezov teatryndaǵy Serke Qojamqulov, Sábıra Maıqanova bastaǵan aǵa-apalarymnyń meıirimin sumdyq saǵynamyn. Máselen, bizdiń kezimizde Serke Qojamqulovty Ázekeńnen (Ázirbaıjan Mámbetov – avtor) bastap «Teatrdyń qyzyl qujaty» dep ataıtyn. Seraǵań teatrdyń tabaldyryǵyn attaǵannan-aq barlyq ujym tikesinen tik turyp qarsy alatyn. Syrttaı qaraǵanda da, áńgimelese ketseń de sonshalyqty bir qatal, mańaıyn qorqytyp, úrkitetin susty adam emes. Kerisinshe, úlkenmen de, kishimen de ázili jarasqan adamgershiligi mol, júzinen meıirimi tógilip turǵan sondaı jyp-jyly kisi bolatyn. Biraq ne qudiret eken, Seraǵańdy kórsek, barlyǵymyz boıymyzdy tez jınap ala qoıýshy edik. О́ńmenińnen óter kózqarasy, ózin ózi ustaýy mysyńdy basatyn. Keıin Serke aǵa ómirden ótken soń «Teatrdyń qyzyl qujaty» Sábıra Maıqanova apaıymyzǵa ótti. О́mirdegi qalpymyz ben azamattyq bolmysymyzdy aıtpaǵanda, sahnaǵa shyqqanǵa deıingi mádenıetimiz ben izdenisimizge de endi sol kisi tikeleı jaýap berdi. Rólimizdi oınap bolǵan soń aǵa-apaılarymyz ne aıtar eken dep, úlkender jaqqa qaraılaı beretinbiz. Ol kezde kórkemdik keńestiń ózi úlken jıyn sekildi ótetin. Sábıra Maıqanova, Sholpan Jandarbekova, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova apalarymyzdyń qazdaı tizilip jınalys zalyna ótýiniń ózi úlken oqıǵa hám tárbıe bolatyn. Sahnalyq kostıýmimizden bastap, rólimizdiń kórkemdik deńgeıine deıin keleli talqylaý ótetin. Ol kisiler batyryp synasa da, aıaǵyńdy jerge túsirmeı maqtasa da, barlyǵyn solaı bolýy kerekteı qabyldaıtynbyz. Bir tosylyp, bir marqaıyp, san túrli kúıdi bastan keshýshi edik. Ol kezdegi Áýezov teatrynyń tárbıe mektebi de, bir-birine degen adamı qarym-qatynasy da ózgeshe edi. Biz úlkenderdiń aldyn eshqashan kesip ótken joqpyz. Aǵa-apalarymyz da bizdiń atymyzdy ataǵan emes. Jas dep erkeletti, meıirimin tókti. Máselen, Seraǵań meni Kelmes dese, Səbıra apam ǵumyrynyń sońyna deıin О́lmes atap ketti. Mine, úlkendi úlken, kishini kishi dep qurmet tutatyn osyndaı bir erekshe syılasym boldy bizdiń aramyzda. Qazir baqsam, ol da bir úlken mektep eken. Iá, men baqyttymyn. О́ıtkeni men sondaı ulylardyń kózin kórdim, sondaı ulylardyń mektebinen óttim.
Men oıladym: – Teatr sahnasynda ólmes beıne týdyryp júrgen Tilektes Meıramovty ónerdegi aǵa-apalary Kelmes, О́lmes syndy at qoıyp erkeletse, zamandastary da túrli teńeýmen ardaqtap, aǵa tutady. Sondaı ininiń biri – Qazaqstannyń halyq ártisi Talǵat Temenov. Rejısser akter týraly maqalasynda bylaı dep jazady: «Eger ony kósheden kórip qalsańyz, tanymaýyńyz múmkin. Jıyn-toıǵa barǵanda, tipti bir dastarqanda otyrsańyz da onyń artıst ekenin bilmeı qalýyńyz ǵajap emes. Sebebi ol – sondaı. Sózge sheshen, pysyq emes. Qarapaıym... Kóbinde úndemes...». Iá, aıqaılap, attandamaı-aq úndemeı júrip úıdeı úlken sharýalar tyndyryp, sahnada kesek beıneler týdyryp júrgen akterdi kóp ishinen daralaıtyn qasıeti – eńbekqorlyǵy. Tipti bul týraly kezinde áıgili akter Ydyrys Noǵaıbaev sahnadaǵy áriptes inilerine: «Sender ana keıipkerdi somdasam, myna róldi oınasam dep úlken beınelerdi kútip júresińder. Al Tilektes bárińnen ozyp ketedi, sebebi ol ról tańdamaıdy», degen eken. Bile bilgen adamǵa bul – úlken baǵa.
Akter aıtady: – Jalpy, meniń jan dúnıem negizinen minezdi rólderge jaqyn, soǵan beıimmin dep esepteımin. Biraq teatrǵa alǵash kelgennen-aq rejısserler meni Qozy sekildi kileń lırıkalyq beınelerge saldy. Teatr tilimen aıtqanda, sahnada kópke deıin «jas geroılardy» oınadym. Máselen, teatrdaǵy tusaýymdy kesken alǵashqy rólim – 17 jasar Qozyny 42 jasyma deıin oınadym. Keıin Jantyq, Qarabaılarǵa aýystym. Jalpy, maǵan ózim qalaǵandaı harakterli rólder tek ótken ǵasyrdyń 90 jyldarynyń basynan ǵana berile bastady. Marqum, uly aktrısa Farıda Sháripova «árbir akter der kezinde basqa rólderge ótip alýy kerek» dep aıta beretin. Meniń baǵyma, 1989 jyly rejısser Áýbákir Rahymov «О́ttiń, dúnıe» spektaklindegi Jáńgir hannyń rólin berdi. Sodan keıin-aq basqa kezeń bastaldy. Shyńǵys han, Jáńgir han, Edil patsha sekildi psıhologııalyq turǵyda kúrdeli, beınelilik boıaýy qalyń kileń handar galereıasynyń minezin ashatyn rólderde ózimdi múldem basqa amplýada synadym. Teńdesi joq akterimiz Ánýar Moldabekov aǵamyz dúnıeden ótken soń, sol kisi oınaǵan Vanıa aǵaı róli de meniń enshime tıdi. Sonyń bári sahnager úshin jaı beles emes, úlken mektep. Keıin Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda Abaı (M.Áýezov «Abaı», rejısseri Á.Orazbekov), Vanıa aǵaı (A.Chehov «Vanıa aǵaı», rejısseri Á.Mámbetov), Lýkıanov (V.Ejov «Tyraýlap ushqan tyrnalar», rejısseri T.Temenov) sııaqty rólderde izdendim. Árbir rólim óziniń ereksheligimen ystyq. Birin ekinshisinen bólip qaraı almaımyn. Jalpy, meniń sahnadaǵy baǵymnyń janyp, birden kúrdeli rólderde kórinýime rejısser Ázirbaıjan Mámbetovtiń úlken yqpaly boldy. Nebári 4-kýrstyń stýdentine Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» tragedııasyndaǵy basty keıipker – Qozy rólin senip tapsyrǵan sýretker odan keıin de qamqorlyǵyn aıaǵan emes. Keıinirek Astanaǵa qyzmet aýystyryp, Qallekı teatryna tez sińisip ketýime de Ázirbaıjan Mámbetovtiń kómegi zor boldy. Uly ustazyma qashan da qaryzdarmyn. Teatrǵa qabyldanǵan kezde Ázirbaıjan Mámbetov: «Men senderdi muhıttyń ortasyna kıtterdiń arasyna tastadym. Eger de osylardyń arasynan jutylyp ketpeı aman shyqsańdar, onda naǵyz akter bolasyńdar. Kerisinshe jaǵdaıda bolashaqtaryń kómeski», dedi. Men sony ázil-shyny aralas: «Osy kúnge deıin aman júrsek, jutylyp ketpegenimiz ǵoı», dep keıde aıtyp, eske alamyn.
Men oıladym: – Ol kisi eń áýeli adam, sodan keıin akter. «Saf sulý óner kóńili byqsyq adamnan týmaıdy», deıdi únemi. О́nerdiń tegi – tazalyq, piri – talant, ózegi – eńbek ekenin óziniń ómir súrý qalyby, ónerge ińkár kóńili arqyly qaltqysyz dáleldep kele jatqan sahnager jarty ǵasyrdan astam sanaly ǵumyryn qasıetti sahna, tekti teatr ónerine baǵyshtady. О́nerdiń uly saparyna Almatydaǵy M.Áýezov teatry tórinen Qozy bolyp qanat qaqqan bozbala akter búginde qazaq sahnasynyń kemeńger Abaıyna aınalyp, kórermenine abyzdyq bıikten ún qatady. «Adam boıynan adaldyqty izdeımin. Barlyq qasıet sodan keıin týyndaıdy», dep jıi qaıtalaıtyn ártistiń armanshyl asqaq álemi sol qaǵıdasyna ǵumyr boıy qylaý túsirmeı keledi. Búginde 75 jastyń belesine kóterilgen akterdiń ómiri de ónerindeı kórkem.
Akter aıtady: – Minezim sondaı shyǵar, jalpy men bardy mise tutyp, joqqa kóp bas qatyra bermeıtin adammyn. Bolmaǵan dúnıeni peshenemnen kóremin. Solaı bolýy kerek dep qabyldaımyn. Shamam jetpeıtin nársege talpynbaımyn. Talabym men talantym jetip turǵan dúnıeni shegine jetkizbeı tynbaımyn. Bala kezimnen ádetim sol. Sondyqtan da bárine táýbe deımin. Adam mańdaıyna buıyrǵandy kóredi. Meniń baǵyma jarty ǵasyr sahna ónerine qaltqysyz qyzmet etý buıyrypty. Shúkir, kásibim janymnyń qalaýymen qabysty. О́mirlik serigimdi de sol sahnada jolyqtyrdym. Búginde bala tárbıelep, ata men áje atanyp otyrǵan jandarmyz. Kóbisi menen surap jatady: «Aǵa, 75-ke keldińiz, qalaı eken?» dep. Ondaıda: «Eshqandaı ózgesheligi joq, 74 qalaı bolsa, 75 jas ta týra sondaı», dep ázildeımin. Ázildesem de, shynym sol. 75-ke toldym dep qarttyqqa boıusynyp ózimdi tastap jibergim kelmeıdi. Alla qýat berse, alda áli de atqarsam deıtin sharýalar, sahnada týdyrsam deıtin beıneler kóp. Sonyń biri – mereıtoıyma oraı fransýz dramatýrgi F.Zellerdiń «Áke» degen pesasyn aýdardym. 75 jyldyǵymdy sol qoıylymnyń premerasymen atap ótkim keledi. Ataýy aıtyp turǵandaı, áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynasty qaýzaıdy. Kórermen ǵana emes, jalpy adamzat úshin ózekti taqyryp dep sanaımyn. Soǵan daıyndyqty bastasam ba dep otyrmyn. Rejısserler oıymdy tolyq jetkize almaıdy-aý degen kúdik te joq emes. Sondyqtan spektaklge akter retinde de, rejısser retinde de ózim kirisip jatyrmyn. Akter úshin toıdyń tóresi – jańa spektakldegi róli. Sol sebepti de mereıtoıymnyń dastarhanmen shektelgenin qalamaımyn, kórermenime arnap oı salarlyq mazmundy dúnıe týdyrǵym keledi.
Men oıladym: – О́mirin ónermen egiz órgen akterdiń eskiliktiń, estelikterdiń shyrmaýynda qalmaı, únemi jańalyqqa, jańashyldyqqa umtylyp, qaı áreketimen de sońynan ónege bolarlyq iz qaldyrǵysy keletin izgi minezi men sergek kóńili shyn súısintedi. Ásirese, jastardy janyna jıyp, úlken ónerdiń muhıtyna boılaýǵa hám sol aıdynda zamana leginen artta qalmaı, jańashyl qadamdarǵa bastar jaqsy bastamalary akterdi aınalasyna syıly etip keledi.
Akter aıtady: – Jasyna jetpeı aqsaqaldyqqa umtylyp, erte qartaıyp ketetin adamdar bar ǵoı. Men ondaı adamdardyń tıpinen emespin. Qashan da shamam kelgenshe jańalyqtyń janynan tabylǵym keledi. Oǵan ózim sabaq beretin shákirtterim de áser etetin bolýy kerek, áıteýir ónerdegi tynysym endi ashylǵandaı, minezimdi músindeıtin kesek beıneler áli de týdyrsam degen sergek senim meni únemi alǵa jeteleıdi. Teatrdyń damý tendensııasynda men negizinen dástúr men jańashyldyqty qatar ushtastyrǵym keledi. Sol arqyly ónerdiń jańasha bıikke kóterilgenin qalaımyn. Sebebi teatr bir orynda turmaıdy. Ol – jandy óner, zamanmen birge damyp, órkendeıdi. Osy turǵydan kelgende jas rejısserlerdiń jumysynan jylt etken sáýle, akterler izdenisinen ilip alar jańalyq kórsem úırenýge umtylamyn, ózimde bardy úıretýge asyqpyn. Sebebi óner tájirıbe almasýdan turady. Teatrǵa báseke kerek. Ol bizden buryn kórermenge qajet. Qazirgi kórermenniń, ásirese jastardyń talǵam-talaby múlde bólek. О́mirdi de, ónerdi de basqasha kóredi, ózgeshe baǵalaıdy. Ol – zańdylyq jáne onyń quptaıtyn tustary da kóp. Máselen, teatrdyń áý bastaǵy maqsaty – kórermendi tolǵandyrý, tebirentý, tazartý edi, qazir tań qaldyrý bastapqy orynǵa shyqty. Túrli pikir aıtylǵanymen, baǵasyn ýaqyt kórsetedi. Kezinde Ázirbaıjan Mámbetovtiń de spektaklderin synaǵandar, qabyldamaǵandar bolǵan. Ázekeńniń uly rejısser ekenin ýaqyt ózi kórsetti. Qazirgi jastardyń aıaq alysyn óz basym solaı qabyldaımyn. О́zim de osy talapqa saı bolyp, sol kóshten qalyp qoımasam deımin. О́nerde abyroıly bolǵannan artyq baqyt joq.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
