Eren erlik

1932-1933 jyldar qazaq ulty qol­dan uıymdastyrylǵan ash­tyqqa ushyrap, qaq jartysy qara shybyndaı qyrylǵan qasiretti jyldar. Genosıd! Mine, osy tus­ta «Sosıaldy Qazaqstan» (qa­zir­gi «Egemen Qazaqstan») ga­zeti betinde 1932-1933 jyldary ult tili haqynda biraz ýaqyt aı­tys júredi. Oǵan Mustafa Qaıyp­nazaruly, Qajym Basym­uly, Sársen Amanjoluly qaty­sa­dy. Tilshi ǵalym bolmasa da ja­lyn­daǵan jas jýrnalıst Beı­sem­­baı Kenjebaıuly (Ǵanı Mu­ratbaevtyń shákirti) 1932-1933 jyl­da­ry til taǵdyry saýdaǵa tú­sip jatqanda janushyryp maqala jazyp, azýyn aıǵa bilep ashy­na sóıleıdi. Ol bir ret emes, eki dúr­kin oralypty bul máselege. «Qa­zaq tili týraly», «Taǵy da qa­zaq tili týraly» atalatyn birin-biri baıytatyn qos maqala ózi­niń mazmun baılyǵymen, máse­le­ni ótkir de durys qoıýymen kúni búgin de qundy. Beısekeń ma­qalasynyń sapa-salmaǵyn jete paıymdaý úshin aǵa gazet betinde júrgizilgen ol aıtystyń nendeı aıtys ekenin túsinip alýymyz, jurtqa jete uǵyndyryp jetkize aıtýymyz kerek.

Jalpy ult tiliniń taǵdyry keńes ókimeti ornaǵan kúnnen bastap másele retinde kóterilgen de, KSRO ydyrap ketkenshe kún tár­tibinen túsken de emes. Áýelde KSRO-da ult tilderi ulttyq res­­­pýb­lıkanyń memlekettik tili re­tinde moıyndalǵan. Biraq uzamaı ult tilin ult res­pýb­lı­­ka­­synyń ózinde shektep, edel-jedel orys tilimen «bý­dan­­dastyryp» jiberýdiń ama­lyn jasaıdy. Bas dırıjeri – qan­­dyqol I.Stalın. Buǵan bu­ryn­ǵy Túrkistan túgel kónip, Armenııa, Grýzııa, Ázerbaıjan sekildi respýblıkalar óz degeni­men ulttyq tilin, ulttyq álip­bıin saqtap qalady. Ult respýb­lıkalarynda ult tili memlekettik til mártebesinde qala tura, is júzinde is-qaǵazdary orys tili­ne ıkemdele beredi. Ult res­pýb­­lıkalarynda memlekettik til mártebesi úshin dúrkin-dúr­kin qozǵalys bolyp turǵany má­lim. Aıtalyq Ázerbaıjan KSR-i 1956 jyly 21 tamyzda ult tili­niń memlekettik til mártebesi qaǵaz júzinde qalyp qoıǵanyna qarsylyq tanytyp, Úkimettiń 1937 jylǵy Qaýlysyna túzetý­ler engizip, respýblıkada bar­lyq is-qaǵazdy ult tilinde júrgi­zý­ge baǵyttady. О́kinishke qaraı, 1920-jyl­dary ana tili, jalpy túr­­ki til­deri úshin jan aıamaı kú­res­ken qazaq zııalylary 1930-shy, 1950-jyldary ondaı erlikke ­bara almady.

Tarıh paraǵyna aınalyp úl­gergen kóne baspasóz betterin aýda­rystyrǵan kisi ulttyq til úshin kúres bazbir respýblıka zııa­­lylary taǵdyrynda tam-tum­dap bolsa da kezdesetinine kózi anyq jetedi. Al bizde she? Biz­de baspasóz betinde ana tiliniń aty­nan sóıleýshiler óz pikiri­men ult tiliniń bedeline bedel qo­syp me­reıin kóterdi me, bolmasa ­ba­s­­qynshy saıasatqa qul bolyp ana tiliniń abyroı-bedelin túsir­di me? Ol óz aldyna bir másele. Ýaqyt óte kele olardyń pikiri ta­­rıh tarazysymen bezbendeledi. Bir ǵajaby ana tilin zerttep nan jegen, ataq-abyroıǵa qoly jet­ken aıtýly adamdardyń ózi saıasat quryǵyna túsip, ana tili jaıynda arzan sóz aıtyp, týǵan til taǵdyryn aıaqasty etken sátter jıi kezdesedi. Kerisinshe keıbir qarapaıym jandar ana tiliniń – qazaq tiliniń taǵdyryna qaýip-qater úıirilgen syn sátte shynaıy perzenttik bolmysyn kórsetedi. Demek, ana tiliniń patrıoty bo­lyp kóriný men ana tiliniń per­zenti bolýdyń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar. Qalaı desek te jalǵan jaltyraý men barymen jarqyraý arasyn tarıh-tarazy bezbendeıdi. Osyn­daı syn sátte mereıi ústem bolý­ǵa tıisti jannyń biri taǵy da aıaý­ly ǵalym, qazaq ádebıeti tarıhyn zertteý mektebin qalyp­tas­tyrǵan professor Beısembaı Kenjebaıuly.

Beısekeńniń ádebıet tarıhy­men birge qazaq tiliniń taǵdyry jóninde de ár kezde jazǵan po­le­mıkalyq maqalalary, oıly paıymdaýlary mol. Olardyń keı­biri, kezinde merzimdi baspasóz betinde jaryq kórgen, endi bir­sypyrasy kúndelik dápterinde saqtalyp keledi. Bir ǵajaby – kezinde jarııalanǵanynyń ózi búgin jańǵyryp qaıta sóıleýge suranyp turady. Bul – ǵalym ma­qalasynyń óreliligi, qazaq tili­­ jaıly tujyrymdamasynyń muǵ­­darlylyǵy. Ǵalymnyń osyn­daı jazbalarynyń basynda otyzynshy jyldary jazylyp «Sosıaldy Qazaqstanda» ja­rııalanǵan «Qazaq tili týraly» (1932), «Taǵy da qazaq tili týraly» (1933) atalatyn polemıkalyq maqalalary tur. Ana tili taǵ­dy­ry úshin arpalysty aıtys ma­qalalary – Beısekeńniń eren rýhanı erligi sanalýǵa tıis dú­nıeler. Qandaı qasıetterimen?

Aıtalyq, alǵashqy «Qazaq tili týraly» dep atalatyn maqalasy Mustafa Qaıypnazarulynyń «Qazaq tilin órkendetýge bas­shy­lyq kúsheıtilsin» dep atalatyn maqalasyna qarsy jazylypty. Taqyryby áp-ádemi maqalaǵa ǵalym nege qarsy? Másele maqalanyń mazmunynda. Mustafa Qaıypnazaruly maqalasynda: «Sosıalızm bútin jer júzinde jeńip, ábden ornyǵyp, qalyp­tasyp ketken ýaqytta ult tilderi aıaqsyp, bir ortaq tilge aınalyp ketýi sózsiz» degen Stalın nus­qaýyn júzege asyra berý baǵytyn ustaýymyz kerek. Shet tilderdi úırenýdi kúsheıtý kerek. Ásirese orys tilin úırenýge erekshe zer salý qajet; jalpy proletarıat mádenıetine jetýde bul tildiń kóp sebebi tıedi», dep jazypty. Iá, maqalanyń taqyryby basqa da, mazmuny bólek. Osyny tap basyp aıtqan, qatty synaǵan adam – Beısembaı Kenjebaıuly.

Ol «…Mustafa joldas ma­qala­synda ne qazaq tilin órken­detý týraly, ne qazaq tilin ór­kendetýge basshylyqty kúsheıtý týraly eshbir sapaly pikir aıtpaǵan, sara jol kórsetpegen. Onyń ornyna ózi sezsin, sezbesin, bir jerde bas dese, ekinshi jerde qulaq degen, qur sapyrýshylyqqa salyn­ǵan», dep qatty toıtarys beripti. Mustafa Qaıypnazarulynyń ál­gindeı solaqaı pikirlerin alǵa tarta otyryp: «Munyń máni­si ne bolady? Munyń mánisi sola­qaılanǵandyq bolady. Mus­tafa­nyń bul solshyl pikiri uly orysshyldardyń otyna maı quıady. О́te zııandy pikir. Uly orys­shyldar sosıalızm bolǵanda barlyq ult birigip ketedi. Olar­dyń tilderi de bir bolady – jalpy til bolady. Olaı bolsa, ult aıyr­masyn joǵaltatyn mezgil jetti; burynǵy ezilgen ulttar má­denıetiniń órkendeýine járdem berý saıasatynan bas tartatyn mezgil jetti deıdi», dep zııandy pikirdiń áleýmettik astaryn tereń qazyp jete áshkereleıdi. Oılap qaraıyqshy, osy tolymdy da, tolǵaqty oılar áli jasy otyzǵa jet­pegen jas jigittiń jeteli oılary.

Ult tili máselesiniń kún tárti­bine qoıylýynyń qaýiptiligi, oǵan toıtarys bergen Beısekeń maqalasynyń qyzyqtylyǵy, ottylyǵy sondaı, odan ári oqı bergiń keledi. О́ıtkeni maqalada otyzynshy jyldardaǵy qazaq ıntellıgensııasynyń ult tiliniń túbine jetetin, qadirin ketiretin teksiz, qasıetsiz beıtarap minez­deri ashy berilgen. Jazýshy M.Qaıyp­nazarulynyń sondaı murt-merez, beıjaı, ózimshil nı­gılıst ıntellıgensııanyń or­taq pikirine kúıine sóıleıdi. «Taǵy da aıtamyz, Mustafa jol­das Lenın pikirin túsinbepti. Uly orysshyldardyń Lenın pi­kirin burmalaǵany sııaqty, Lenın pikirlerin burmalapty. Qa­zaq tiliniń qamqorshy kisisi sııaq­ty «Qazaq tilin órkendetýge basshylyq kúsheısin», dep sóz bas­tasa da, aqyrynda qazaq tilin qurtýǵa qam istepti, asyǵypty. ...Jasyrar syr joq, Mustafa jaq­sy biledi, osy kúngi qazaq oqy­ǵandarynyń, onyń ishinde basty kommýnısterdiń birazy – qazaq tiliniń qajeti joq deıdi; qa­zaq tilin elemeıdi, mensinbeıdi. Qazaqtyń ádebıetin – gazetin, jýrnalyn oqymaıdy. Mustafa qazaq tiliniń shyn qamqorshysy bolsa, qazaq oqyǵandary arasyn­daǵy osy sııaqty zııandy pikirdi ashýy kerek edi. Qazaq eńbekshileri jurtshylyǵyn osyǵan qarsy kúresýge úndeý kerek edi; maqa­la­syn­da Mustafa bul týraly Lenın ǵylymdaryn burmalap, qazaq tiliniń qajeti joq deıdi. Ony joıýǵa osy bastan qam isteý kerek dep uly orysshyldyqqa salynyp, uly orysshyldar otyna maı quıyp júrgenderdiń biri ekenin kórsetedi», dep ashyna jazypty Beısekeń maqalasynyń jáne bir jerinde. Tegi shýash V.I.Lenın­niń ult teorııasyna taban tireı oty­ryp, «Ulttardyń tili jóninde kó­sem Stalın qatelesedi», dep jiberedi.

Maqalany oqyp otyryp, apyr-aý, bul tup-týra búgingi máń­gúrt­­tengen qazaq ıntellıgensııa­sy (zııaly deýge aýyz barmaıdy) haqynda buljytpaı aıtylǵan sóz ǵoı dep oılaısyń. O, Qudanyń qudireti, tap búgingi «Qazaq tili – memlekettik til» dep qoıyp, ony is júzinde tutynbaýymyz, qaıta saǵyn syndyryp tuqyrtýǵa tyrysýymyz sııaqty.

Arada toqsan jyldyq qıra-kezeń ýaqyt jatyr josylyp. Al ana tiline nemquraılyq ar­ta túsken. Maqala avtorynyń ba­tyl da, kóregen pikirine qaıran qa­lasyń. «Qaı ýaqytta da ult – man­sapqor ıntellıgensııasynan (zııalysynan emes – avtor) shirip, shyn zııalysynyń rýh myqty­lyǵynan, saraman tanym, minez tabandylyǵynan ǵana órken­deı­di eken-aý dep oı túıesiń. Qazaq jurtynyń búgingi, bolashaqtaǵy taǵdyry da osy ulttyń basshy, qos­shy zııaly kadrlaryna tikeleı táýeldi eken-aý...»

Beısekeń ulttyq nıgılısterdi synap qana qoımaıdy, ana tilin olardyń shań basqan mıy men maı basqan júreginen, tip­ti qan­dy sheńgelinen qalaı ara­shalaý kerektigin de aıtady. Myna bir pikir sonyń kýási: «Qa­zaq tili­­niń qajeti joq, ony joıý­ǵa osy bastan qam isteýimiz kerek deý baryp turǵan uly orys­shyl­dyq, proletarıat ústemdigi­niń múd­desine qaıshy keletin ker­­tartpashyldyq. Qazaq tilin ósi­rýi­miz kerek. Sol arqyly qa­zaq­­tyń qara buqarasyn máde­nıet­ke jetildirýimiz kerek. Biz qa­­zaq tilin órkendetemiz, ósire­miz, sol arqyly qazaqtyń qalyń buqarasyn mádenıetke jetildire­miz desek, aldymen qazaq tiliniń «qam­qorshysy» Mustafaǵa, qa­zaq tiliniń qajeti joq, ony joıý­ǵa osy bastan qam isteý kerek dep júr­genderge, uly orysshyldarǵa qarsy bolshevıkshe kúresýimiz kerek».

Jap-jas jýrnalıst jigittiń maqalasyn qaıyra oqyp otyryp, taǵy da bul jaılardyń bári tap búgin aramyzda bar qubylys qoı,­ tap búgin ana tiliniń aty­nan­ júzege asyrylýǵa tıisti má­sele­ler ǵoı dep oılaısyń. Ana ti­lin damytý jóninde kúni ke­she­­ge deıin Beısekeń aıtqan kóri­nisten qara úzip alystap kete al­maǵanymyzǵa ishiń ýdaı ashı­dy. Taǵy da Beısekeń jazady: «Qa­­zaq tilin baıytamyz dep oǵan shet elderdiń kerekti-kereksiz, mańyzdy-mańyzsyz sózderin kiris­tire bermeýimiz kerek. Qazaq tilin shubarlamaýymyz kerek. Shet elderdiń lajsyz alynatyn sózderiniń múmkin bolǵandaryn buzbaı izdestirip alýymyz, sın­garmonızm zańymen alýymyz ke­rek. Sonda ǵana qazaq tili jeńil bolady. Qazaqtyń qalyń qara buqarasyna túsinikti bolady».

Mine, qadirli Beısekeń ana ti­liniń baǵasyn arzandatqysy kel­gen Mustafa Qaıypnazarulynyń maqalasyna toıtarys berý maq­satynda jazǵan «Qazaq tili tý­raly» atalatyn maqalasynyń aı­tary, mán-mańyzy. Bir qaıran qalatyny – áli kúnge osy maqa­lada aıtylǵan jaılar kún tárti­binen túspegen. Bir qaıran qala­tyny – osy maqalasyn jazyp, jarııalaǵanda Beısembaı Ken­je­baev 29 jasta ǵana, al bizdiń qazirgi jastarymyz ana tiline janashyr bolyp, osyndaı orda buzar otty, aqyldy sóz aıtyp, daýyldy minez kórsetýge daıyn ba? Áı, qaıdam...

Á, aıtqandaı, Beısekeń maqa­la jazdy, al sonda ol jeńiske jetti me? Ana tiliniń mereıi ústem bolyp, mártebesi artty ma? Bul suraýǵa jaýap berý úshin «So­sıaldy Qazaqstan» betindegi jo­ǵaryda atalǵan til taǵdyry tý­raly aıtystyń alǵa barysy, ne­men aıaqtalǵanyna zer salýymyz kerek. Qazaq tili jaıly aıtys­qa Beısekeńnen keıin sol kezdiń ózinde belgili ǵalym atanyp úl­gergen Sársen Amanjoluly, Qajym Basymuly joldastar qa­ty­sypty. Olar ana tilin – arym dep sanaǵan jas jigitke dúrse qoıa be­rip ursypty. Naqty aıtqanda, Sársen Amanjoluly: «Eski til bili­miniń negizderimen tanyspa­ǵan Mustafa men Beısembaı olar­dyń qandaı zııankestik jasaǵa­nyn da, qandaı qısynmen qazir de zııan istep otyrǵanyn sezbese kerek. Beısembaı men Mus­tafanyń jazǵany, usynǵany tóń­­kerisshildikke tónbegen, «tá­ji­rıbeleri qısynsyz, aqy­maq, tóń­kerisshilderdiń baǵyt­syz, táji­rıbesiz, oılaýsyz so­qyr qı­syndary» (Stalın)», dep kele­mejdeı jazypty. Al Basymuly bolsa: «...Beısembaıdyń maqalasy baıshyl, ultshyldardyń bat­paǵyna bylǵanýdan saý emes... Alash­ordashyl ultshyldar bu­ryn­ǵy aqsaqaldyqty kapıtal qo­ǵa­myna qoldanýǵa qolyn jet­kizý úshin bizdiń tilimiz jas. Ony baǵý-qaǵý kerek...» deıtin. Olar­dyń armany qazaqtyń tap múd­desin oryndaý bolatyn. Bizdiń Beısembaı ózi sezsin, sezbesin solardyń izimen ketip otyr», dep jazypty. Ol kezde qarsylasyn ońaı da jedel jolmen ultshyldyq jarǵysyn taǵyp qoıa beripti. Ol kezde «ultshyl» ataný – qater!

Opponentteriniń ne turlaýy, ne baılaýy joq pikirlerine Beı­sekeń qalaı qarady? Ol qolma-qol «Taǵy da qazaq tili týraly» dep atalatyn aıtysker maqala­syn jazyp, «Sosıaldy Qazaqstan» betinde jarııalatty. О́ziniń oppo­nentteri haqynda aıta kelip «Qys­qasy meni oısyz, myısyz, aqy­maq ta dedi; baıshyl-ultshyl, pan­túrikshil, úndi evropashyl da dedi. Maǵan jappaǵan aıyptary qalmady. Jasyratyn syr joq, men Amanjoluly, Basymuly joldastar sııaqty til professory, til mamany emespin. Qazaq tili týraly maqala jazǵanda men til ǵylymyn sońyna túsip tekserip, bilimim tasyp, mamandyǵym ustap jazǵan joqpyn. Ol maqalany men «Qazaq sózderiniń ári feodal­dyq sóz, búgingi sosıaldyq za­man­ǵa qolaısyz, kereksiz sóz», «Qa­zaq tilin joıýǵa osy bastan daı­yn­dalýymyz kerek», «Shet til­derdi talǵamaı, ala berýimiz ke­rek…» dep solshyldyqqa sa­ly­­nyp, partııanyń jalpy máde­nıet, onyń ishinde til jónindegi saıa­satyn: nusqaýla­ryn burmalaýǵa tóze almaı jaz­­dym, qazaq tili jónindegi «oń­shyl­dyqqa», «solshyldyqqa», uly orysshyldyqqa qarsy jaz­dym. Kórip, bilip otyrǵan soń bu­lar­ǵa qarsy kúresý mindetim dep, kom­mýnıstik mindetim dep jazdym», dep bıleýshi kommýnıstik partııa jamylǵysyn jamylyp alyp toı­tarys beredi. Ol kezde basqasha múmkin emes.

Burynǵy synnyń ústine Ah­met­­uly degen joldastyń maqa­lasyn qosa synapty. Synaı kelip qazaq tiliniń tarıhı bolmysy, tazalyǵy jóninde Radlov, Saǵdı eńbekterine súıenip, pikirin te­reńdete tolǵapty. Ol pikirler my­­nadaı: «Basqa túrik elderiniń tilderine qaraǵanda, qazaq tili baı, taza, sheber, kórkem... Qazaq tili ıslamnyń zııandy áserinen aman qaldy. О́ziniń burynǵy taza túriktik jaratylysyn saqta­dy» /V.Radlov/. «...taza qazaq tili, taza halyqtyq ádebıetimizdiń shyn túr­leri qazaqtarda bolýynda shú­bá joq. Túrli ósimdikterdiń naǵyz tilimizdegi attary deısiz be, batyrlar, qaharmandar jó­nindegi tabıǵı sýret dastandar deısiz be, tereń maǵynaly halyq maqaldary, jumbaqtar, jyrlar, taqpaqtar deısiz be, bárin de bir ǵana qazaq tilinen tabý múmkin» /Ǵ.Saǵdı/.

Mine, osyndaı kóregen pikir­lerdi alǵa tarta otyryp Beı­sekeń qazaqtyń naǵyz, baı, ba­ıyrǵy tildik qoryn boıynda saq­taǵan baı aýyz ádebıetiniń óz dá­re­jesinde zerttelmeı otyrǵanyn óki­nish ete aıtady. Qazaq tilin ór­ken­detý úshin ásirese eki shara kerek dep biledi. Olar: «1. Qa­zaq­tyń til baılyǵyn, sóz qo­ryn paıdalanýymyz, iske asy­rýy­myz kerek. Ol úshin aýyz áde­bıetimizdi jınaýymyz, zert­teýimiz, halyq sózderiniń sóz­digin jasaýymyz kerek. 2. Shet sóz­derdi, qazaqtyń ózinde joq, jer jú­zine ortaq sózderdi iriktep alýy­myz, paıdalanýymyz kerek. Ol úshin orys-qazaq slovaryn shyǵarýymyz kerek» («Sosıaldy Qazaqstan», № 187, 15 tamyz, 1933 jyl), dep oıyn túıindeıdi.

Bir-birimen sabaqtas qos ma­qa­la da ult tiliniń taǵdyryna tónip kele jatqan qaýipti tereń seze otyryp, ony qorǵaýdyń, saq­taýdyń joly – óz ana tilimiz­ge nemquraıly qaramaı, ony asa yjdaǵattylyqpen damytý eke­nin basyn báıgege tige otyryp, qyzyna aıtýdyń ǵajap úlgisi.

Táýelsizdik alýymyzǵa baıla­nysty ult tiliniń memlekettik til mártebesin alýy kún tártibine kóterilip qana qoıǵan joq, áýel basta memlekettik til fýnk­sııa­syn durys atqaryp, or­nyn­da myǵym turǵan tildi tur­ǵan ornynda myzǵytyp, qoǵam­dyq rólinen syrǵytyp jiberýge sep­tesken aıar jandar da talqyǵa birge túsýge tıisti búgin. Osy jaı­lardy oılaǵanda emeýrin jo­ǵa­rydan bolǵanymen aldyna tú­sip empeńdegen, ýaqytsha, te­ris saıasattyń qulyna aına­lyp Anamyz – ana tiline qııa­nat jasaǵan, ana tilimizge aýyr sóz aıtyp anamyzǵa qol kóter­gen­deı bolǵan ózimiz eken. Ataq-dá­reje ne istetpeıdi? Ataq-dáre­je atymen oıanyp kele jat­qan ulttyq sanamyzdyń ózin tum­sha­lap, qylǵyndyra baǵyn­dy­ryp tunshyqtyryppyz sonaý oty­zynshy jyldary-aq. Búginderi ult tiliniń ulttyq derbestigi, respýblıkalarda memlekettik til bolýy Aı men Kúndeı aqıqat bola tura daýǵa aınalýy, ana tilin órkendetýdiń zań qabyldaýdan ózge sheshimdi isteriniń óte baıaý júrgizilýi de sol ózimiz qoldan qylǵyndyryp ólimshi etken ult­tyq sananyń qaıta jandana almaı jatýynan bolsa kerek.

Beısembaı Kenjebaıulynyń til týraly tolǵanystaryn oqy­ǵan oqyrman bir jaıdy aıqyn paıymdaıdy. Ol jergilikti ha­lyqtyń, ult tiliniń tarıhy tórt dúrkin aıryqsha qoǵamdyq máse­le retinde kóterildi. Alǵash ret – otyzynshy jyldary, ekinshi ret – elýinshi jyldardyń aıaǵy men alpysynshy jyldardyń ba­synda, úshinshi ret – sekseninshi jyl­dardyń aıaǵynda, sońynda búgingi kúnderi.

Bizdiń baıqaýymyzsha, ult tilderi jónindegi lenındik nor­malar áli kúrt burmalanyp úlger­megen otyzynshy jyldary ult tiliniń memlekettik til retindegi mártebesi áli ashyq daýǵa aınal­­maǵan. Resmı is-qaǵazdar jer­gi­lik­ti ult tilin úırenýge, bilýge tıisti degen sheshim áli sheshindiril­me­gen sekildi. Sóıte tura «Sosıal­dy Qazaqstan» betinde júrgizil­­gen polemıkaǵa qaraǵanda, jergi­lik­ti ult tiliniń memleket­tik huqy jónindegi ustanymdar sol ult­tyń mansapty halyq taǵdy­rynan artyq kóretin, jaqsy kórip, ult taǵdyrynan joǵary qoıa­tyn nıgılıst-mansapqor ókil­deri qolymen burmalana basta­ǵanyn baıqaımyz. Bul – ult tiliniń memlekettik mártebesine «aǵa gazet» atanǵan «Sosıaldy Qazaqstan» arqyly jasalǵan alǵashqy shabýyl edi. «Qazaq tili týraly», «Taǵy da qazaq tili týraly» atalatyn ózara ózek­tes, sabaqtas maqalalar sol kez­de otyzǵa tolmaǵan jap-jas qara­paıym jýrnalıst, «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń redaktory Beısembaı Kenjebaıulynyń sondaı ult nıgılısterine, nıgı­lıstik ásire orysshyldyq kóz­qarasqa qarsy qaharly úni, jany shyryldap júrip, ana tilin qasyq qanyndaı saqtap, aryndaı ashyna qorǵap jazǵan qaharmandyq maqalasy! Qazaq halqyn ashtyq qaýmalap, esin alyp jatqanda keıbir ult nıgılısteriniń teris saıasat qurbanyna aınalyp, ult tiliniń tamyryna balta shap­qandaı etip taǵdyryn qylta­dan qıǵysy kelip zııandy maqala jaz­ǵanyna qorlanasyz. Halqyn ashtyq qınap, qynadaı qyrsa da «or­nynda bar ońalar» degen úmit­pen, kózi qaraýytyp jú­rip, sol ulttyń eń aıaýlysy – ana tilin qorǵap Beısembaı Kenje­baı­ulyndaı qalamgerdiń jan ushy­ryp toıtarys maqalasyn jaz­ǵanyna qýanasyń. Ol kezeńde ult tilin qorǵap, uly orysshyldyq­ty qasqaıta synap mundaı ashy maqala jazý – basyn báıgege tigý! Zamana záıiline qaramaı, ­bas amandyǵyn, mansap shattyǵyn kúıttemeı, basyn báıgege tigip, táýe­kelmen tas jutyp álgin­deı maqala jazý erlik, tipti qa­har­mandyq emeı nemene? Iá, Beı­sem­baı Kenjebaıuly uzamaı ob­lys­tyq gazet redaktorlyǵynan qýyl­dy... Biraq el aýzynda, «aǵa gazet» atalatyn «Sosıaldy Qazaqstan» betinde onyń erlikke para-par isi qaldy...

Qyl-qysqasy, bul tabandy ǵa­lymnyń taǵy bir eren rýhanı erligi.

О́tkenge zer salyp, tarıhı sát­ke qaıyrylý – tarıh úshin ǵana bol­mas, búgin úshin, búgingi hám keler urpaqtyń tumshalanǵan sana­syn ashý úshin shyǵar asy­ly. Ol maqalalar qazaq tili mem­le­kettik mártebe alǵan búgingi kúni barǵa maldanyp, zańǵa aldanyp qol qýsyryp qarap otyrmaı, onyń tildik tunyq áýezin, ora­lym­dy yrǵaǵyn, qoldaný aıasyn qal­pyna keltirý, tynysyn ashyp ha­lyq­aralyq órede erkin qolda­nysqa túsýi úshin búgingi sanaly, tabandy áreketke shaqyrady. Keıin kórnekti ǵalym, qazaq túrik­tanýy basynda másele kóterip tabandap turǵan, tura alǵandyqtan da uly tulǵaǵa aınalyp ómirden ótken.

Qulbek ERGО́BEK,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń qurmetti tilshisi