Elimizde onkologııadyq aýrýdy emdeýdiń jańasha ádis-tásili táýelsizdik jyldarynda engizile bastady. Erterekte, tipti, onkologııa aýrýynyń keıbirin dárigerler tek hırýrgııada zerttep qaraǵan eken. Qazir salanyń baǵyty keńeıdi. Onkologııaǵa qatysty naqty genetıkalyq zertteýler, ǵylymı jańalyqtar bar. Tikeleı qaterli isikti emdeıtin dári-dármekter tabylyp jatyr. Alaıda medısına damyǵan saıyn buryn estip-bilmegen aýrýdyń túrleri kóbeıip barady. Obyr aýrýlaryn emdeýde Azııa qurlyǵynda aldyńǵy qatarly Japonııa, Qytaı, Ońtústik Koreıaǵa ilesip keledi ekenbiz. Salada hırýrgııamen qosa ǵylymdy qatar alyp júrgen professor-dárigerler halyqaralyq uıymdarmen berik baılanys ornatqan. Mysaly, Ulttyq onkologııa ortalyǵynyń bas keńesshisi Tasbolat Ádilhanovtyń hırýrgııa, onkologııada eńbek etkenine bıyl 34 jylǵa jýyqtapty. Ol – Amerıka onkologteri qaýymdastyǵynyń múshesi. Eńbek jolynda eldegi radıasııalyq aımaqtardy zerttep, kartasyn ázirlegen. 2000 jyldary japon ǵalymdarymen tize qosyp, Semeı polıgonyn zerttegen. Keıingi jyldary tájirıbeli hırýrg maman daıarlaý isine de aralasyp, ustazdyq etip júr.
– Japonııanyń Hırosıma, Nagasakı ǵylymı ortalyǵyndaǵy professorlarmen onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń ádis-tásilderi boıynsha birlesip zertteý júrgizdik. Semeı polıgonynda 365 jarylys bolǵany belgili. Qıyny, radıasııanyń aǵzaǵa, onyń qalqansha bezine, omyraý qaterli isigine, júrek aýrýyna áseri bar. Biz sonyń ishinde óz baǵytymyz boıynsha qalqansha beziniń qaterli isigin zerttedik. Naýqastardan buryndary ókpe qaterli isigi jıi anyqtalsa, qazir áıelderde omyraý isigi kóp kezdesip jatyr. Eresekter bylaı tursyn, onkologııalyq aýrýlar jastarda da anyqtalyp jatyr. Jalpy, qaterli isik – kópfaktorly aýrý. Ol tek radıasııadan týyndaıdy dep baılam jasaýǵa bolmaıdy. Mysaly, qaterli isiktiń 10%-y tuqym qýalaıdy. Sol sekildi basqa da sebep-saldary bar. Qýanyshymyzǵa qaraı, qazir skrınıng arqyly qaterli isikti anyqtaý birshama jeńildedi, – deıdi professor.
Bizde skrınıng baǵdarlamasy 2008 jyly qabyldanǵan. Isikti erte satyda anyqtaýǵa memleketten kómek kórsetilgennen keıin ǵana emdeý tásilderi biraz jetildirilse kerek. О́ıtkeni qazir obyr aýrýy birinshi, ekinshi satyda anyqtalsa, onyń emi nátıjeli bolady. Aqparat úshin aıtar bolsaq, elde skrınıng boıynsha úsh baǵdarlama bar. Onyń shyǵynyn Úkimet ótep otyr. Mundaı baǵdarlamany kez kelgen eldiń medısınasy usyna almaıdy. TMD elderi ishinde tek bizde ǵana osyndaı jeńildik qarastyrylypty. Biraz jyl buryn Semeıde ıadrolyq medısına ortalyǵy ashyldy. Endi Ulttyq onkologııa ortalyǵynda ıadrolyq terapııa bólimin ashý josparlanǵan. Bul bizdiń elde qalqansha beziniń qaterli isigin emdeýdiń múmkindikterin keńeıtedi. Buryn osy em úshin naýqastar shetel asatyn. Iаdromen emdeý ádisi ortalyqtyń jaqynda paıdalanýǵa beriletin jańa ǵımaratynda ashylady eken. Bul – sáýlelik terapııaǵa uqsas úlken tehnologııalyq qural. Osylaısha, biz dúnıejúzi boıynsha Proton ortalyǵy bar jıyrmasynshy memleket bolǵaly turmyz. Iаǵnı Proton ortalyǵy Ortalyq Azııada tek bizde ǵana bolady. Ulttyq onkologııa ortalyǵynda ınnovasııalyq tehnologııalar degen bólim bar. Sonda jańa ortalyqta jumys isteıtin fızıkter bilimin jetildirip, tájirıbe jınap jatyr. Sebebi ortalyqta endi ashylatyn sáýlelik terapııanyń keıingi úlgidegi tehnologııalaryn úırený de jeńil emes. Taǵy bir jańalyqty aıtar bolsaq, birneshe jyl buryn onkologııada rentgenhırýrgııa degen bolmaǵan. Qazir sol qurylǵynyń kómegimen dárigerler isikke tóte dári qoıa alady. Onkologııada kólemdi, birden alýǵa kelmeıtin isikter bolady. Rentgenhırýrgııa arqyly dárigerler áýeli isiktiń kólemin kishireıtip, araǵa eki-úsh aı salyp, isikti alyp tastaı alady. Naýqastarmen dárigerlerden bólek psıhologter de jumys isteıdi. Ortalyq dárigerleri jyl saıyn óńirlerdi aralap, aımaqtaǵy dárigerlerge sheberlik sabaǵyn ótkizip turady. Árıne, uıqy bezi, baýyr isikteri sekildi kúrdeli operasııalardy ár óńirdegi dáriger jasaı almaıtyny belgili. Sebebi Ulttyq onkologııa ortalyǵynda 286 oryn bar. Byltyr onda 9 560 pasıent emdelse, 5 377 naýqasqa operasııa jasalǵan. Ortalyqta 166 dáriger, 300-den asa medbıke jumys isteıdi. Olardyń árqaısysy – óz isin jetik biletin mamandar.
Buryn medısınada sút bezi qaterli isigi anyqtalǵan naýqastyń omyraýyn tutas kesetin bolǵan. Mundaıda pasıent depressııaǵa túsip, biraz qınalatyny belgili. Sondyqtan qazir medısına damyǵaly hırýrgter omyraýdy tolyq almaı, isikti ǵana alady. Omyraýdy tutas kesý kerek bolǵan kúnniń ózinde, keıin plastıkalyq operasııaǵa júginýge múmkindik bar. Mundaı kúrdeli operasııalar ortalyqta ýrologııada da jasalady. Qazir moıyn qaterli isikterin emdeýde ilgerileý baıqalady. Sonymen qatar jaq, til, tańdaı, qulaq, muryn tipti kózge ósip ketken isikterdi de dárigerler qoldan kelgenshe emdep jazady. Mysaly, jýyrda ortalyqqa qaterli isiktiń sorkoma degen túrimen aýyrǵan naýqas túsipti. Isik jaýyrynnyń astyndaǵy tórt qabyrǵada ósip, ókpege jetken eken. Dárigerler jaýyryndy kóterip, tórt qabyrǵany alyp, qoldan qabyrǵa jasap salǵan. Kútimi jaqsy bolsa, elýge taıaǵan pasıenttiń ǵumyry da uzaq bolady deıdi dárigerler. Qıyny sol, isik tek shash pen tyrnaqta bolmaıtynyn eskersek, qaterli isikti qaı aǵzada paıda bolyp, qashan órship ketetinin arnaıy quraldarsyz zerttep bilý múmkin emes.
– Qaterli isik aǵzanyń barlyq resýrsyn ózine buryp, ózine-ózi jańadan tamyr jasap alady. О́zdiginen fermentter shyǵarady. Mundaıda radıologter sińirýshi tamyrdyń jolyn bógep, dári salyp qoıady. Muny biz neogenez deımiz. Bizde osyndaı birin-biri tolyqtyryp otyratyn laboratorııalar áli de ashylady. Men eńbek jolymdy Ekibastuzda hırýrg bolyp bastadym. Sonda júrip jedel jaǵdaıda qaterli isikpen aýyrǵandardy jıi anyqtaıtynbyz. Adamdar aty jaman aýrýǵa qalaı shaldyǵady, aýrýdyń aldyn alýǵa bola ma degen oı mazalaıtyn. Sodan 90-jyldary mamandar tapshy bola bastady. Sol tusta meni Semeı oblystyń onkologııa ortalyǵyna meńgerýshi retinde jumysqa shaqyrdy. Sodan onkologııamen tereńirek aınalysa bastadym, – deıdi T.Ádilhanov.
Tasbolat Alpysbesuly – «Qazaqstan halqyna» qorynda densaýlyq salasy komıtetiniń tóraǵasy. Iаǵnı qor arqyly shetelge baryp emdelýdi kózdegen naýqastarǵa qaıtarymsyz qarjy úlestirý isine aralasady. Bilikti dáriger qorda áýeli sarapshy, keıin orynbasar bolǵan. Atalǵan komıssııa qandaı da bir aýrýdyń emi elde bar-joǵyn anyqtaıdy. Eger emi bolmasa, shetelde naqty qaı aýrýhanada emdelýge bolatynyn naqtylaıdy. Bir sózben aıtqanda, kúrdeli patologııasy bar naýqastarǵa óz isin jetik biletin dárigerler ár kez járdemdesýge daıyn. Bul, árıne, otandyq medısınanyń onkologııalyq aýrýlardy emdeýde áleýeti artqanyn bildirse kerek.
