Qazaq KSR-niń Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵan akademık Kópjasar Náribaev týraly derekterge den qoısaq, aldymen ómir jolyndaǵy osy belester oıǵa oralady. Munyń astarynda orasan eńbektiń, adamı qasıettiń jatqanyn kóremiz. Qandaı qyzmette júrse de, adaldyq tanytyp, eldiń damýyna erekshe úles qosqan azamattyń ǵumyr jolyna kóz salsaq, bilimdegi, ǵylymdaǵy, eńbektegi aıshyqty isteri alystan menmundalaıdy. Kópjasar Náribaıulynyń elimizdiń ulttyq joǵary biliminiń damýyna erekshe úles qosqan basqarýshy ǵana emes, ulttyq joǵary bilim modelin qurýǵa qajetti usynystar engizgen ári sol modeldiń alǵashqy úlgisin ázirlegen ǵalym ekeni belgili.
Kópjasar Náribaev 1938 jyly Jambyl oblysy, Jambyl aýdany Bektóbe aýylynda dúnıege kelgen. 1955 jyly Jambyl qalasyndaǵy №38 mektepti bitirgen. Keıin elimizdiń sol kezdegi basty joǵary oqý orny S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsedi. 1960 jyly ekonomıka fakýltetin oıdaǵydaı bitirgen soń, Máskeý qarjy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldanady. Sol kezdegi jańadan damı bastaǵan esepteý jumystaryn avtomattandyrý máselelerin zertteıdi. 1964 jyly «Mehanıkalandyrý jaǵdaıynda esepteýdiń qazirgi formalarynyń damýy» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqqan. Kópjasar Náribaıuly uzaq jyldar boıy býhgalterlik esep pen avtomatty basqarý júıeleri týraly tereń zertteý júrgizip, kóptegen ǵylymı eńbek pen oqýlyq jazdy. Erekshe atap ótetin jaǵdaı, K.Náribaıuly sol kezde esep jáne basqarý isi boıynsha ǵylymı eńbekterdi, oqý quraldaryn qazaq tilinde jazǵan alǵashqy ǵalymdardyń biri boldy. 1973-1974 jyldary Amerıka Qurama Shtattarynda ǵylymı tájirıbe jınaqtap, Prınston, Nıý-Iork ýnıversıtetteri men belgili ǵylymı ortalyqtarynan esepteý men basqarý qyzmetin avtomattandyrýdy jetildirýge qatysty jaqsy nátıje alyp qana qoımaı, sol ýnıversıtetterdegi menedjmenttiń ozyq úlgilerimen de tanysty. Ony keıingi basqarý jumystarynda negizge alǵan. Kópjasar Náribaıuly 1960-1970 jyldary Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dekany, prorektory jáne Qazaq KSR Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstriniń orynbasary boldy. 1983-1986 jyldary respýblıkamyzdyń Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri bolyp qyzmet etti. Osy kezde ol elimizdiń bilim júıesiniń arnasyn keńeıtip, ǵylymı áleýetiniń artýyna kóp eńbek sińirdi. Respýblıkadaǵy jańa joǵary oqý oryndary men jańa mamandyqtardyń ashylýyna uıytqy bolyp, ǵalymdar men ǵylymı-pedagogıkalyq mamandardy daıarlaý júıesin damytty. Keńes ókimetiniń kezinde múmkin bolmaǵan kóptegen joba-josparyn Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵanda iske asyrdy. Sóıtip, táýelsiz Qazaqstannyń joǵary bilim berý júıesin qalyptastyrdy.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory bolyp taǵaıyndalǵanda bilim ordasynda túbegeıli ózgerister júzege asty. Elimizde jańa joǵary bilim júıesi qurylyp jatqan kezde Ál-Farabı ýnıversıteti jáne onyń rektory K.Náribaıuly jańa ıdeıalardyń bastaýynda turdy. Jańa eki satyly júıe «bakalavrıat – magıstratýra», jańa oqý baǵdarlamalary, oqý sapasyn baǵalaýdyń jańa ádisteri sol kezde engizildi. Munyń bári aldymen Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde bastaý aldy. Ýnıversıtetke «Shyǵystyń Arıstoteli», «ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr Ál-Farabı esiminiń berilýi jáne «ulttyq ýnıversıtet» mártebesin alýy rektor Kópjasar Náribaıulynyń orasan eńbeginiń nátıjesi.
Sol kezde biz, ýnıversıtettiń jas ustazdary, rektordyń jańashyl oılary men parasatty sheshimderiniń kýási boldyq. Bir mysal keltireıin. Sol tusta ýnıversıtette test júıesin engizý jóninde bir eksperıment júrgizildi. 1993 jyly ýnıversıtettiń úshinshi kýrs stýdentterinen qanshalyqty meńgergenin baqylaý úshin aldyńǵy kýrstarda ótken birneshe pánnen test alyndy. Keıin oılasam, bul respýblıkamyzda 2004-2005 jyldary engizilgen aralyq baqylaý testteriniń proobrazy sekildi bolǵan eken. Men ol kezde matematıka fakýlteti dekanynyń oqý isi jónindegi orynbasary edim jáne sol test alýdy fakýltette tolyq júrgizýge jaýapty boldym. Keıin ýnıversıtet rektoratynyń otyrysynda osy testtiń nátıjesi talqylandy. Men de pikirimdi bildirdim. Testtiń nátıjesi stýdentterdiń eshqandaı baǵalaý júıesine enbegenin ári qanshama qarjy men kúsh jumsap ótkizgen synaqtyń nátıjesiz bolǵanyn aıttym. Oǵan ýnıversıtet prorektorlary men oqý bóliminiń basshylary qarsy pikir bildirdi. Sol kezde Kópjasar Náribaıuly turyp: «Áriptesimiz ádilin aıtyp otyr. Sizder jaqsy bastama jasap, biraq onyń nátıjesin oqý úrdisinde paıdalanbasańyzdar, baqylaý tıimsiz bolsa, onda onyń maqsatynyń tolyq oryndalmaǵany. Endeshe, aldaǵy ýaqytta osyndaı sharalardy tolyq maqsatyna jetetindeı etip ótkizý kerek», dedi. Maǵan, jas mamanǵa, ýnıversıtet rektorynyń pikirimmen kelisip, usynystarymdy qabyldaǵany erekshe áser etti. Bul men úshin ádildiktiń jáne pikirlerdi muqııat tyńdap, qorytyndy shyǵarýdyń anyq úlgisi boldy. Kópjasar Náribaıuly ýnıversıtetti basqarǵan jyldary osyndaı tájirıbeler ol kisiniń parasattylyq pen erekshe menedjerlik qasıetiniń arqasynda bilim ordasyn úlken jetistikke bastady.
Kópjasar Náribaıuly – adamı qasıetin joǵary ustap, aınalasyna meıirim shashyp, jaqsylyqtyń úlgisin kórsete bilgen jan. Ýnıversıtetten keıin de aǵamen kezdesip, qyzmettes bolǵan kezderdiń barlyǵy men úshin úlgi-ónege. Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń prezıdenti bolyp qyzmetimdi bastap jatqan kezde aǵamyz arnaıy kelip, biraz usynysymen bólisti. Ol meni ulttyq bilim berý júıesi týraly oılarymen, ultjandylyǵymen tań qaldyrdy. Respýblıkada pedagogıka ǵylymy damýynyń baǵyttary týraly jáne Ulttyq bilim akademııasynyń jumysyn túbegeıli jańartyp, ǵylymı zertteý baǵytyn kóterý qajettiligin aıtty. Qundy keńesteriniń nátıjesinde Y.Altynsarın akademııasynda ǵylymı semınar jumysyn bastady jáne ony Almaty ǵana emes, respýblıkadaǵy jetekshi ǵalymdar ǵylymı nátıjelerin baıandap, pikir almasatyn alań etip qurdyq. Semınardyń alǵashqy otyrysynda Kópjasar Náribaıuly «Qazaqstandaǵy joǵary bilimniń máseleleri týraly» baıandama jasady. Bul baıandama barlyǵymyzǵa erekshe áser etti. Kópshiligimiz Batystyń bilim júıeleriniń úlgileri men tájirıbelerine bas ıip júrgen kezde aǵamyzdyń «biz Qazaqstannyń bilim júıesiniń ulttyq modelin jasaýymyz kerek jáne onyń negizinde ulttyq qundylyqtar, tárbıe júıesi jáne basqa da elementter bolýy qajet» degen oıy elimizdiń bilim júıesine tyń baǵyt pen serpilis beretin ıdeıa boldy. Kópjasar Náribaıulynyń mundaı keleli oılary keıin maqalalarynda da qamtyldy. Biraq áli tolyq iske asty dep aıtýǵa kelmeıdi. Elimizdiń bilim júıesi álemdegi ozyq úlgilerdi jınap alyp qana qoımaı, solardy óz ereksheligimizge beıimdep, ulttyq tárbıe, rýhanı qundylyqtardy negizge alyp baryp bilim berýdiń ulttyq modeli retinde qalyptastyrý qajet.
Kópjasar Náribaıulymen ómir jolynyń sońǵy beketi – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetinde de birge jumys istedik. Ol bilim ordasyndaǵy irgeli jobalardyń jetekshisi boldy. Jas urpaqty tarıhtaǵy tulǵalardyń orny men úlgisi arqyly tárbıeleý jóninde kóptegen jobamen aınalysty. Onyń bastamasymen ashylǵan «Uly dala tulǵalary» ortalyǵy ǵalymnyń erterekte Baýyrjan Momyshuly jáne halqymyzdyń ózge de uly tulǵalary týraly jazǵan eńbekteriniń zańdy jalǵasy ári qorytyndysy sekildi boldy. K.Náribaıuly osy ortalyqtyń ǵylymı jetekshisi bolyp, kóptegen kitap shyǵaryp, elimizdiń belgili tulǵalaryna arnalǵan is-sharalardy uıymdastyrdy. Abaı ýnıversıtetinde «Uly dala tulǵalary» serııasymen shyqqan «Kóne túrki tulǵalary», «Qazaq handary», «Qazaq oıshyldary», «Alash arystary» sekildi qundy kitaptardyń redaksııasyn basqaryp, alǵy sózin jazdy. Bir alǵy sózde «Bizdiń qazaq halqynyń tarıhy – áli de júıege túspegen, ári túrli bóten konsepsııalarmen shubarlanǵan, naqtyraq aıtar bolsaq, eýrosentrıstik baǵytta ketip, óziniń baǵdarynan adasqan, sondyqtan edáýir shatasqan tarıh. Olaı deıtin sebebimiz kúni búginge deıin qaıtalanbas ólke – Uly dalanyń ejelgi jáne orta ǵasyrlyq tarıhyn baıandaýdyń eshkimge uqsamaıtyn ózindik irgetasy áli de qalana qoıǵan joq», dep jazǵan oılarynda máseleni tereńnen zerttegen ǵalymnyń pikiri jatqany daýsyz. Kópjasar Náribaıuly Abaı ýnıversıtetiniń stýdentterine «Tulǵataný» pánin engizý qajet dep usynys aıtyp, sol pánniń baǵdarlamasyn daıyndaǵan edi. О́miriniń sońǵy kúnderinde álgi baǵdarlamany talqylap, jańa oqý jylynda engizemiz dep kelisip edik. О́kinishke qaraı, josparymyz iske aspaı qaldy.
Kópjasar Náribaıuly Abaı ýnıversıtetinde júrgen kezinde maǵan aqyl-keńesin kóp aıtty. Sonyń biri esime túsip otyr. Birde Kópjasar aǵamyz bir-eki qoıyn dápterdi usynyp «myna jerde meniń shamaly jazbalarym bar edi, qarap kórshi, qajeti bolsa paıdalanarsyń», dedi. Sóıtsem, bul aǵamyzdyń 40-50 jyl boıy jazyp kele jatqan jazbalary eken. Sonshama ýaqyt boıy túıgen oılaryn, ustanymdaryn, túrli ıdeıalaryn qaǵazǵa túsirip otyratyn adamdar qashanda qurmetke laıyq. Ári bul Kópjasar aǵamyzdyń barlyq isti josparlap, tııanaqty oryndaý, ret-retimen jasaý, jaýapkershilik sekildi boıdaǵy asyl qasıetteriniń kórinisindeı. Sol dápterlerdegi kóp dúnıeniń ishinde qazirgi zamanaýı menedjment teorııasyna qatysty ozyq oılar bar, olardyń bári óz ýaqytynan erte aıtylǵan sekildi. Bul Kópjasar Náribaıulynyń memleket jáne ýnıversıtet basqarýdaǵy ustanymdarynyń ozyqtyǵyn, keıde ýaqyttan da ozǵanyn kórsetedi. Kópjasar aǵamyzdyń bul áreketinen bizge qamqorlyqpen qarap, tájirıbesin berýge ár ýaqytta daıyn bolǵanyn túsindim. Bul onyń aıryqsha qasıeti edi.
Sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan, bilimniń damýyna erekshe úles qosqan, bilim júıesiniń ulttyq modelin qurýǵa atsalysqan akademık Kópjasar Náribaıulynyń sońynda ǵylymı mol murasy, atqarǵan aýqymdy isteriniń nátıjesi qaldy. Ony oqýshylary men izbasarlary jalǵastyra bereri daýsyz.
Takır BALYQBAEV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti
