«Halyqty aýyzsýmen qamtamasyz etý jáne sý qoryn keleshek urpaqqa saqtaý úshin jan-jaqty sharalar qabyldaý – bizdiń tikeleı mindetimiz», degen edi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev mamyr aıynda ótken Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda.
Buǵan qosa byltyrǵy Joldaýynda elimizdegi sý máselesi ulttyq qaýipsizdik máselesine aınalǵanyna aıryqsha mán bergeni málim. Bul salada basqa da túıtkilder az emes. Atap aıtqanda, ınfraqurylym ábden tozǵan. Sondaı-aq avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý deńgeıi tómen. Sý keńesiniń jumysyn jandandyrý qajet, bilimdi sarapshylardy jumysqa tartý kerek. Qajetti mamandardy daıarlaý úshin bul saladaǵy irgeli ári myqty joǵary oqý ornyn anyqtaǵan jón. «Sý salasyn damytýdyń úsh jyldyq jobasyn ázirleý kerek» degen bolatyn Memleket basshysy óz Joldaýynda.
Alaıda mamandar sý jetispeýshiligi tek aýyl sharýashylyǵyna ǵana emes, óndiriske de zııanyn tıgizetinin boljap qoıdy. Máseleni eskergen Pavlodar oblysynyń bıligi taıaý jyldarda óńirde jańadan sý qoımasynyń qurylysyn salýdy uıǵaryp otyr.
Jyǵylǵanǵa judyryq, mamyr aıynyń sońy men maýsym aıynyń basynda ádette Kereký óńirinde júrip ótetin nóser jaýyn da joq bıyl. Jaıylymdar men shabyndyqtardyń kúıine qarasań, jurttyń kóńilindegi alańdy túsinýge bolady. Osy ýaqytta jap-jasyl shalǵyn bolyp jatatyn aýmaqtar jaz bastalmastan kúıip, sarǵaıyp ketken. Jaqyn kúnderi jańbyr bolmasa, ózen boıyndaǵy ǵana emes, qyrda mal ustaıtyn halyq úshin de qıyn bolatyndaı.
Máselen, Aqtoǵaı aýdanynyń jurtshylyǵy bıyl kúzde shóptiń bir arbasy 50 myń teńgeniń ústine shyǵatynyn boljap otyr. Sebebi jyl saıyn mal azyǵyn molynan daıyndap kelgen jaıylmalardyń kóbine sý jetpeı qalypty. Ertis ózeni az tasyǵany sebepti, shabyndyqtar tirshilik nárinen qaǵylyp otyr. Al onyń sońy ekologııalyq apatqa aparyp tireıtini anyq. Jergilikti turǵyn Baýyrjan Saqyptyń aıtýynsha, buǵan deıin Jańabet, Mútkenov, Estaı aýyldarynyń jurty shaýyp júrgen jaıylymdar qurǵap qalǵan. Endigi úmit maýsym aıynyń jańbyrly bolýy. Jańbyr mol jaýsa, burynǵy shabyndyqtardyń biraz bóligi shalǵyndanyp, shóp daıyndaýǵa septigi tıedi. Alaıda bul da máseleniń sheshimi emes. Jyl saıynǵy tabıǵı bosatylatyn sýdyń quryp ketýi shyn máninde, ózen boıyn jaǵalaǵan elge aýyrtpalyq túsiretini seziledi.
«Aýyl adamdary kezdese qalǵan jerde shabyndyq pen shóp baǵasyna qatysty máselelerdi qaýzaımyz. Munda turatyn halyqtyń barlyǵynda shópti ózi shaýyp alatyn múmkindigi joq. Tehnıkasy barlardan, shama kelse sharýa qojalyqtarynan satyp alamyz. Olar qazirdiń ózinde shóptiń qymbat bolatynyn, bir arbasynyń quny 50-55 myń teńgege jetetinin aıtyp otyr. Munshalyqty qymbatshylyq bolsa, onda qolda ustap otyrǵan tórt-bes iri qaramdy kúzde soıyp, etke ótkizemiz. Sebebi mal azyǵyn satyp alýdyń shyǵyny maldyń paıdasynan eki-úsh esege asyp ketkeli tur. Malǵa qarap otyrǵan otbasymyz», dep muńyn shaqty otaǵasy.
Aıtyp óteıik, bıyl sáýir aıynyń sońyn ala Shyǵys Qazaqstandaǵy Buqtyrma sý qoımasynan bosatylǵan sý jyldaǵydan edáýir az bolyp, tabıǵı sý bosatý sharasynyń úderisi nátıjesiz aıaqtaldy. Negizi Ertis ózeniniń resýrstyq áleýeti ózenniń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan sý qoımalaryndaǵy jaǵdaıǵa táýeldi. Kóktemde Salaaralyq sý bosatý komıssııasynyń sheshimimen jalpy kólemi 4,59 tekshe shaqyrym bolatyn, uzaqtyǵy 22 kúnge sozylatyn sý bosatý týraly sheshim qabyldanǵan. Shúlbi sý qoımasynyń búıirlik aǵynynyń kólemi ózgere qalǵan jaǵdaıda kestege shuǵyl túrde ózgerister engizý múmkindigin saqtaı otyryp, Ertis ózeniniń jaıylmasyna tabıǵat qorǵaý maqsatynda sý bosatý kezeńi júrgizildi. Alaıda Úlbi jáne Oba ózenderindegi búıirlik aǵyndarynyń kólemi azaıǵany sebepti, sýdyń aǵyny óte tómen júrip, jaıylmalarǵa sý shyǵa almaı qaldy. О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń basshysy Áıgerim Qabyltaevanyń sózinshe, shyn máninde, Buqtyrma sý qoımasynan Ertis ózenine 4 mlrd 11 mln sharshy metr ǵana sý jiberilgen. Tabıǵattyń yrzyǵy Ertis ózeniniń Pavlodar oblysynda ornalasqan jaıylmalarynyń nebári 30 paıyzdaıyn ǵana qamtı aldy. Onyń ústine Sý resýrstary komıtetiniń bizdiń óńir boıynsha bekitken sý paıdalaný lımıti bar. Qujatta 2016-2025 jyldary Ertis-Baıan aýmaǵynda 3,6 sharshy shaqyrym sý (Ertis ózenindegi barlyq sý resýrstarynyń 10 paıyzy) paıdalanylýy tıistigi kórsetilgen. Alaıda jyl sanap ózenniń kemerine jetpeı, sýy azaıyp bara jatqanyn eskersek, aldaǵy ýaqytta óńirde tapshylyq týyndaýy ǵajap emes. Budan 11 jyl buryn bıylǵydaı jaǵdaı qaıtalanyp, jaıylmalardyń nebári 5 paıyzy ǵana sýǵa qanyqqan. Al Buqtyrmada sýdyń jetkilikti jınalmaýy sońǵy jyldary problemaǵa aınalǵandaı.
Mamandar bul túıtkil aısbergtiń ushy ǵana dep esepteıdi. Jalpy, Buqtyrma sý qoımasy 50 mlrd sharshy metr sý jınaı alatyn qabiletke ıe eken. Ertis basseındik ınspeksııasy Semeı bólimshesiniń bas mamany Jasulan Álibekovtiń túsindirýinshe, Buqtyrmada qazirgi ýaqytta sýdyń az jınalý sıkli baıqalady. Barlyq jaǵdaıdy nazarǵa alatyn bolsaq, qoımadaǵy sýdyń deńgeıi tómendep keledi. «Sý qoımasyndaǵy kóp jylǵy málimetterdi taldaı kelip, sýdyń mundaı sıkldi ózgerýi buǵan deıin de bolǵanyn anyqtadym. 1992 jáne 2009 jyldary osyndaı tómen deńgeı tirkelipti. Munda qazirgi kúni 28,2 sharshy shaqyrymdaı ǵana sý bar. Bul búıirlik aǵys arqyly aǵyp keletin sýdyń, jaýyn-shashynnyń az bolýynan týyndap otyr. 2014-2019 jyldary qoımada 45 mln sharshy metrge deıin sý jınaldy. Sý, tipti О́skemen qalasynyń shetine shyǵyp ketip, jaǵalaýlarǵa qaýip tóndirgen. Negizgi sý resýrstary taýdaǵy muzdyqtardan keletini málim. Ol úderis qazir de júrýde jáne kún saıyn qoımaǵa 80 mln sharshy metrdeı sý túsedi. Atalǵan kólem qoımadaǵy sýdyń deńgeıin shamamen 2 santımetrge kóteredi. Alaıda 2020 jyldan bastap shyn máninde, Buqtyrmada jınalatyn sýdyń deńgeıi tómendep kele jatqanyn aıtpasqa bolmas», deıdi mekeme ókili.
Shyn máninde, Buqtyrmadaǵy jaǵdaı sý salasyndaǵy mamandardy aıryqsha alańdatyp otyr. Sebebi Ertis ózenine jetpegen sýdy tolyqtyryp kelgen qoıma aldaǵy jyldary óz qýatynan aırylsa, Ortalyq Qazaqstanda sý tapshylyǵy týyndaıdy. Al onyń saldary otandyq energetıka salasy úshin de úlken soqqy. Sebebi Ertis ózeninen bastalatyn Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasyna Ekibastuz, Aqsý, Qaraǵandy, Temirtaý qalalaryndaǵy alyp óndirister baılaýly. Olardyń deni qýat óndiretinin eskersek, elektr energııasyn óndirý salasynda belgili bir mejede problemalar paıda bolyp, óndiristik tehnologııany sýdyń kúshimen sýytý úderisinde qıyndyqtar oryn alýy múmkin dep esepteıdi sarapshylar.
Úshinshi másele, sýdyń jaıylmalarǵa az shyǵýy balyqtardyń ýyldyryq shasha almaýyna aparyp soqtyrǵan. Jyl saıyn kóktemde sý jaıylǵanda ózen balyqtary taıaz jerge shyǵyp, ýyldyryq shashady. Jaıylmadaǵy sý tez jylynatyndyqtan ondaı jerde shabaqtar da jyldam damıdy ári balyq qoregi mol. Al eki-úsh aptadan keıin sý qaıtyp, Ertis óz kemerine túskende sý maqulyqtary ózenge úıir-úıir bolyp qaıtyp oralady. Osy bir tabıǵı úderistiń buzylýy da ózendegi balyq qorynyń azaıyp ketýine sebep bolady.
Bir jyldary dál jazdyń ortasynda Buqtyrmany ustap otyrǵan ınvestorlar ekinshi márte sý bosatyp, Ertis ózenin qaryq qylǵany bar. Jergilikti halyq bıylǵy jazda sondaı jaǵdaı qaıtalanyp qala ma degen úmitte júr. Alaıda Sý resýrstary komıteti tóraǵasynyń orynbasary Sáýle Shalmaǵanbetovanyń sózine súıensek, bıyl Buqtyrmadan ekinshi ret sý jiberiletin bolsa, aýyz sýmen jabdyqtaý jáne elektr energııasyn óndirý salasynda máseleler týyndaıdy eken.
«Sebebi sý qoımasy negizinen elektr qýatyn óndiretin maqsatta paıdalanylady. Energetıkter eger Buqtyrmada kemi 22 mlrd tekshe metr sý bolmasa, jetkilikti kólemde qýat óndirý múmkin emestigin aıtyp otyr. Ári biz Ertis ózeniniń kelesi jylǵy ahýalyn da qazirden oılaýymyz kerek. Q.Sátbaev sý arnasy jetkilikti kólemde sý alýy úshin keler kóktemde bosatylatyn tirshilik nári de bekitken deńgeımen shamalas bolýǵa tıis», deıdi ol.
Qalyptasqan jaǵdaıdyń Ertis ózeniniń florasy men faýnasyna adam aıtqysyz shyǵyn alyp keletinin eskere kele, Pavlodar oblysynyń basshylyǵy jaqyn jyldary aýmaqta jeke sý qoımasyn salýdy oılastyryp otyr. Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov jańa sý qoımasy qazirgi qıyndyqtan qutqararyna senimdi. Ol shamamen Ertistiń joǵarǵy aǵysy tusynda ornalasyp, kóktemde jaıylymdarǵa jetkilikti sý jiberetindeı kólemde jobalanady. Sý qoımasynyń qurylysyn josparlaý men jobalaýǵa shamamen 3-4 jyldaı ýaqyt kerek eken. Áýeli gıdrogeologter men gıdrotehnıkter bolashaq sý qoımasynyń ornyn anyqtaýy kerek. Ol jerdiń bos turǵany da mańyzdy. Sý resýrstary boıynsha óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıtin joba jaqyn arada Úkimetke usynylyp qalýy ǵajap emes. Sý resýrstary salasyndaǵy mamandar jobanyń ómirsheń ekenine senimdi. Sondyqtan Úkimet tarapynan qoldaý tabýǵa tıis. Esesine Ertis ózeniniń jyl saıynǵy tabıǵı tasýy qazirgideı Buqtyrmaǵa baılaýly bolmaıdy.
Pavlodar oblysy
