Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ol kezde Aqjar men Aqsýattyń arasy 160 shaqyrym, basqa aýyldar arasy 200 shaqyrymnan asyp ketedi. Mundaı qashyqtyqty eńserý sharýalarǵa ońaı tımeıtin. Tarbaǵataı aýdany ekonomıkasy artta qalǵan 30 aýdannyń biri bolatyn ári oblys ortalyǵy О́skemen qalasynan 430 shaqyrym qashyqta. Terrıtorııasy shóleıt aımaqta ornalasqandyqtan, jazy ystyq, qysy sýyq edi. Jyldyq jaýyn-shashyn mólsheri shamamen 100-140 mm-den aspaıtyn. Topyraǵy ashyq kashtan, sur jáne qońyr bolyp keledi. Qunary az bolsa da sýarylatyn jer kólemi 20 500 ga bar edi. Mine, osy jerge egin egip, kópjyldyq shóp egip, astyq daqylynan 25-30 sentnerden ónim alyp, dıirmenge tartyp un shyǵardyq. Halyq jermen jumys istep, rızyǵyn kórdi, bala-shaǵasyn asyrady. Aýdanda 100-den astam sharýa qojalyǵy paıda boldy. Jumystary júrdi. Taýly jaıylymda malyn ósirdi, saýdalady. Usaq sharýa qojalyqtary iri kooperatıvter men iri sharýa qojalyqtarynyń tehnıkasyn alyp jerin jyrtty, olardyń kombaınyn jaldap eginin bastyrdy, ıaǵnı kóp jumysty solardyń kúshimen bitirdi. Biraq ol kezde kooperatıvterge qoldaý az boldy da, olar túgeldeı bankrotqa ushyrap, tehnıkalary satylyp ketti. Osydan soń egin egý túgel toqtady dese de bolǵandaı.
Usaq sharýa qojalyqtary bastaryna túsken ispen ózderi jeke-dara kúresip kele jatyr. Osy oraıda usaq sharýa qojalyqtaryna qyzmet kórsetetin mekeme – MTS-terdi ashý durys bolar edi. MTS bazasynyń negizinde sharýalardyń tuqymyn tazalap, tipti tuqym qoryn uıymdastyrsa, eldiń artyq astyǵyn satyp alyp, ony ótkizý, jaqsy tuqymǵa aıyrbastaý máselesin sheshken bolar edik. Qazir bizde ne jońyshqanyń, ne bıdaı men arpanyń tuqymy joq, el qolǵa túskenin egedi. Tuqym qoryn qursaq, bul olqylyqtyń ornyn toltyramyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sýarmaly jerdiń aýmaǵyn kóbeıtý, onyń bererin arttyrý jóninde úlken mindet qoıyp otyr. Kezinde tek burynǵy Tarbaǵataı aýdany kóleminde (Aqjar óńiri) 20 547 ga egistik alqap boldy. Onyń ishinde kól jaǵasyndaǵy 2 100 ga alqap tolyq mehanıkalyq tásilmen sýaryldy, ıaǵnı «Dnepr» agregatyn paıdalandy. Onyń ústine 1990 jyldary 5 dana «Fregat» sýarǵyshynyń qondyrǵysy qoıylǵan. Alaıda aýmaly-tókpeli zaman ornap, bastalǵan sharýa aıaqsyz qaldy. 2 100 ga jerdiń qondyrǵylary talapaıǵa tústi. Sýarmaly jerdiń 8 myńnan astam jerine astyq daqyly, 5 800 gektarǵa júgeri súrlemi, 700 gektardaı jerge monokorm egilip, mol ónim alynatyn. Kópjyldyq shóptiń ónimin eki ret shaýyp alatyn. Ár keńsharda 2-3 býldozer tek qana kanalǵa sý salýmen aınalysatyn. Jylma-jyl toǵandy skrepermen tazalaıtyn, buralań jerlerin mektep oqýshylarynyń kúshimen tazalaıtyn. Aýdanda sýlandyrý júıesimen aınalysatyn úlken mekeme boldy, onda 150 adam qyzmet jasady. Qazir sonyń bári kórgen tús sııaqty.
Sońǵy jyldary gıdrotehnıkalyq nysandarǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizile bastady. 1983 salynǵan, 43,7 mln tekshe metr syıatyn sý qoımasy – «Qandysý» sý toraby qazir de istep tur. «Qandysýda» 43,7 mln tekshe metr sý saqtalǵannyń ózinde ony ónim óndirýshilerge jetkizip berý máselesi múldem sheshilmegen. 7 200 ga jer sýarylýǵa tıis bolsa, jylma-jyl sýarylatyn alqap kólemi 12-13 paıyz ǵana. Sý qoımasyna kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizý qajettiligi jyl ótken saıyn seziledi. Áli kúnge deıin «Qandysý» sý qoımasyna kúrdeli jóndeý júrgizbek turmaq, jobalyq-smetalyq qujaty jasalmaı-aq keledi.
Oblystyq ákimdiktiń janynan 2012 jyly qurylǵan «Shyǵys» sý qoımalary mekemesi oblys kólemindegi ıesiz qalǵan sý qoımalary men kanaldaryn esepke alyp, memlekettik akti men tehpasporttary, kúrdeli jóndeýden ótkizýge jobalyq-smetalyq qujattar jasaldy. Mekeme basshysynyń orynbasary Sansyzbaı Muńǵalbaevtyń tikeleı aralasýymen Orta Lasty ózeninen sý qoımasyn salý úshin onyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesin jasaý úshin 40 mln teńge qarjy bólinip, tehnıka-ekonomıkalyq saraptama jasaldy. Ol 2014 jyly 28 qańtarda memlekettik saraptamadan ótti. Sý qoımasynyń quny 5 mlrd 397,5 mln teńge boldy. Sol sııaqty Orta Lasty ózenindegi «Qaratoǵam» Sasan sý tospasy magıstraldy kanalyna da tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme jasalǵan. Ol 2013 jyly 30 sáýirdegi №060128/13 nómirimen memlekettik saraptamadan ótken. Buǵan da 2 mlrd 096 mln teńgelik jobalyq-smetalyq qujat jasaý usynylǵan. Bul jumys ta qazir aıaqsyz qalyp tur. 40 mln qarjy jelge ushqanmen birdeı.
Tap osyndaı problema Mańyraq okrýgine qarasty «Qaratoǵam» kanalyna, «Qandysý» sý tospasyna qarasty «Qazaqbaı», «Qarasha» kanaldaryna, Tuǵyl aýyldyq okrýgine qarasty «Qusty» sý qoımasyna da qatysty. Jańaaýyl aýyldyq okrýgindegi Terisaıyryq ózeniniń boıyndaǵy 1957 jyly salynǵan «Terisaıryq» sý tospasyn da qaıta jóndeý úshin jobalyq-smetalyq qujat jasaý mindeti iske assa, 1 300 ga sýarmaly jer aınalymǵa qosylar edi.
Respýblıkalyq sý resýrstary komıteti «Qazsýshar» mekemesiniń bizge kóńil bólip, kól jaǵalaýyndaǵy ol jerlerdi jergilikti organıkalyq tyńaıtqyshtardy sińirý arqyly ónim molshylyǵyn eselep arttyrý múmkindigi bar. Kól jaǵalaýynan nemese Tuǵyl aýylynan jem tartatyn seh jasalsa, tek Tarbaǵataı aýdany emes, kórshiles aýdandardy da jemmen qamtamasyz etýge bolady.
Tarbaǵataı aýdanyn artta qalǵan 30 aýdannyń biri dep qaraý qazirgi kezeńge jaramaıdy. Aýyl sharýashylyǵy damyǵan ındýstrııalyq aýdanǵa aınalý múmkindigi óte joǵary. Tek shendiler múmkindikterdi ǵylymı turǵydan zerdelep, kómek qoldaryn sozýy kerek-aq.
Maqsat Tyrnaqbaev,
aýylsharýashylyq mamany
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Tarbaǵataı aýdany
