MUQAǴALIMEN MUŃDASQAN AQYN

ERKIN IBITANOV JAILY SYR Qalamger úshin oqyrmannyń yqy­lasyna bólený­den artyq dáreje joq. Odan artyq syılyq joq. О́ıt­keni, olar kimniń jyryn unatsa – sol aqyn. Oqyr­mandar eshqashan aldan­baıdy. Oqyrmandy sen­di­rý, oqyr­mandy kóndirý dúnıedegi eń qıyn sha­rýa. Keı­de aǵaıynnyń sóz quraǵanyna kóńil­jyq­pas­tyqpen qol­daryn soǵa salatyn kezder bo­la­dy. Biraq, kópshilik báribir ishin ber­­meıdi. О́leń dep oqyǵan shyǵar­masy júregin jylytpasa ne isteı alasyz?! Bul týraly aıta otyryp, naǵyz aqynnyń kim ekenin salystyrmaly túrde tanısyń. Qazaq óleńiniń esigin ashyp kirgen Erkin Ibitanovty jerlesteri de, jerles emesteri de kezinde aqyn dep qabyldady. Ol quraǵan jyrdyń ne sıqyry bar ekenin qalyń buqara taldap bere almas, alaıda onyń shyǵarmalaryn óz sózderindeı tushynyp, jyr ıesimen birge kúbirledi. Qalamgerdiń juldyzdy sátteri 60-shy jyldary erek­she jaınaǵan. Jıyrmaǵa jetpegen taý balasynyń tas túıindeı bolyp shymyr oryndalǵan “Qoıshylar” poemasy jyr súıer qaýymdy ózine jalt qaratty. Sebebi, “Qoıshylar” poemasy – qoıshylar tý­raly jazylǵan shyǵarma emes. Qazaqtyń ulttyq ómi­rin syr ǵyp shertken úlken tolǵanys. Tórt túlik maldy kásip etken eldiń keshegisi men búgingisin kóz aldyńyzǵa elestetip otyryp oı túıedi. Ata, áke, bala dep atalatyn úsh urpaqtyń sıpatyn aqyndyq sheberlikpen beıneleıdi. Másele aqynnyń tańdap alǵan taqyrybynda turǵan joq. Avtor ony kóptiń kóńilinen shyǵatyndaı etip tolqyn-tolqyn yrǵaqpen oryndaǵan. Poemadaǵy shýmaqtar, qıynnan qıysqan tirkester qaı jaǵynan qarasań da jasandylyqtan ada. Bári júrektiń tabıǵı únindeı bolyp qulaqqa quıylady. Mundaı sheberlik – sırek kezdesetin sheberlik. Soǵan qalyń eldiń kózi jetip, qushyrlana qol soqty. Sózimiz dáleldi bolýy úshin poemadan shýmaqtar oqyp kórelik: Ol meniń úlken atam, qaıran babam! Jotasynda bıleýshi taırańdaǵan. Sóıtip júrip beıshara, qarańyzshy, Mendeı urpaq qaldyrdy (qaıran qalam!), – dep qyjalatqa túsken, qyspaqqa urynǵan babalar tolqynynyń ortaq beınesin kóz aldymyzǵa keltiredi. Al, odan keıingi urpaq qandaı boldy? Aqynnyń oǵan da jaýaby daıyn. Ákesi endi basqa kezeńniń, basqa zamannyń adamyna aınaldy. Biraq “ata kórip, oq jonǵanyn” tastaǵan joq. Shopan atandy. “Shopan degen qoıshy emes jalbyr tondy, Oranǵany jańa zań, jańa shapan”. Sonymen qatar, ol áke Uly Otan soǵysyna qatysyp adamzatty fashızmnen qorǵaǵan jeńimpaz soldat. Keýdesinde “kúledi orden degen”. Orden! Orden! Ol jaıly syrdy aqtyryp, Dostaryma qoıamyn bir maqtanyp. Aına aldynan ótemin olaı-bulaı, Ońashada keýdeme urlap taǵyp... О́zim aıtam (tyńdaǵan kýási ózim), Sen de batyr bolasyń, shyda sezim! Sen de ákeńdeı ordendi kóp alasyń, Alma biraq ana bir protezin... Poemanyń sońǵy bólimi “О́zim” dep atalady. “Mınýt saıyn eseıgen alyptaımyn” dep tolǵanady munda shyǵarmanyń keıipkeri. Burǵy ustaǵan gazetten ken sheberin, Kórdińder dep árıne men senemin. Men jasaǵan ujymaq osy dep bil, Záýlim úıler kóterse eńselerin. Men qoıshymyn! Mal syryn jastan uqtym, Deı almaımyn ómirden bos qalyppyn. Ákem satyp ápergen topylımen, Shańyn súrtip júrgem joq asfalttiń... Bizdiń qazaq qoı dese bala jastan, Ishken asyn tastaı sap aralasqan. Estafeta taıaǵyn – qoıshylyqtyń Bir urpaqtan bir urpaq ala qashqan... Mynany durystap uǵyp alǵan jón. Aqyn poe­mada qazaq balasyna oqyma, toqyma, tek qana qoı baǵyp ót, mal sońynda salpaqtap tirshilik et, qoı­shy­lyqty ǵana armanda dep otyrǵan joq. О́zgerýdiń, órkendeýdiń qandaı damýlaryn basyńnan ótkizseń de, atadan qalǵan kásiptiń qadirine jet, paıdasyn kór, so­nyń kıesin sezin dep keýdesindegi tolǵanystardy jyr­men kómkerip keleshekke amanattaǵan sııaqty. So­laı bolyp kórinedi. Astaryndaǵy syrdy uqsań bú­gingi urpaqqa da kóp nárseni aıtyp, eskertip ketkendeı. Poemanyń eń basty qundylyǵy, avtordyń neni qozǵ­ap, neni tańdaǵanynda emes, aqynnyń aqyn­dyǵyn ta­nyta alǵan ereksheliginde. Sóz marjanyn teretin she­ber qandaı taqyrypty sóz etse de, ol qulpyryp shyǵa keledi eken. El Erkin Ibitanovtan osyny baıqady. Sol kezdegi ádebıetti zerttegen oqymystylar jas aqynǵa zor senim artyp, lebizderin arnady. Sóıtip, “Qoıshylar” poemasy ádebıet oqýlyǵyna qazaq poe­zııasynyń tańdaýly shyǵarmasynyń biri retinde endi. Ile-shala “Qoıshylar” dep atalǵan jyr jınaǵy ja­ryq kórdi. Ol qoldan qolǵa aýysyp, kitap só­re­sinde turmaı qalyń jurtty aralap ketti. “Qoı­shy­lar” poemasyn jatqa aıtatyn talantqa tabyný­shy­lar paıda boldy. Aqyn úshin budan artyq qýanysh, budan artyq baqyt bar ma?! Erkin Ibitanovke sondaı ǵajap dáýrendi bastan keshirý nesibeleri buıyrǵan edi. Qyzyǵy sol, asaý ózendeı arqyraǵan jyr per­zen­ti Erekeń ómir boıy aýylda turdy. Muqaǵalı aǵa­synyń: “Sen de kettiń, Ol da ketti aýyldan. Osy­nymyz uıat boldy-aý, uıat boldy-aý qaýymnan”, degen sóziniń parqyna shynymen jetti. Taý minezinen aryl­maı ómir súrdi. Juldyzdarmen syrlasty, shyń-quzdarmen muńdasty. Biraq ol astanadan alys júrdim dep arzan­dyqqa boı urmady. Tipti aýdandyq gazetke jarııalaǵan óleńderiniń ózi kesektigimen, kelisti órnegimen, býyrqanǵan arynymen adamdardy baýrap jatty. Bir bastyń qalqasynda, Bir bastar tasa qalǵan. Bir bastyń arqasynda, Bir bastyń shashy aǵarǵan. Keı bastar myqty múlde, Ketpekteı oılary bar. Keı bastyń túkpirinde, Taı-týlaq, qoılary bar. Bastyń da ońdysy bar, Bastyń da sorlysy bar. Baıqańyz, keı bastardyń, Ishinde bombysy bar! – degen teńeýler qandaı júıeli?! Sol arqyly tereń fılosofııalyq oılar qozǵady. Bes kúndik tirliktegi pen­de­lik pen kendeliktiń salmaǵyn kó­ńil tarazysyna salyp saraptady. Aıt­qanda ony jadaǵaı ýaǵyz qylyp aıtqan joq, júregińdi shymyrla­ta­tyn óleń etip janyń men qanyńa shym-shymdap sińirdi. Bulaı sóıleý ekiniń biriniń qolynan kele ber­meı­di. Erkinniń ereksheligi de sonda. Taǵy bir mysalǵa júgineıik. Týǵan kúndi óleńine arqaý etpegen aqyn joq. Ol jaıynda nebir tirkes­terdi kez­destirýge bolady. Shetinen ádemi. Sóıte tura, eń ma­ńyzdy bir nárse til ushynan qaǵazǵa túspeı qala beredi. Ol ne? Ne ekenin sezip turyp biz de aıta almaımyz. Tebirenip turǵan qalamger de aıta almaı­dy. Myqty bolsań taýyp kór. Al, Erekeń sony tap­ty. “Ulyma” degen óleńin bylaı túıindeıdi: О́mirińniń alda talaı keshi bar, Týǵan kúndi jylda toıla, nesi bar?! Biraq ta sen, dál sol kúni shesheńniń, Tolǵatqanda jylaǵanyn esińe al, Tolǵatqanda jylaǵanyn esińe al! Muny túptep túsindiretin túgi joq. Anaǵa bas ııýdiń barlyq sebebin bir-aq shýmaqqa syıdyrǵan. Jáne osyndaı sýret basqa esh jerde kezdespegeni anyq qoı. Árıne, anyq. Erekeń Narynqol aýdandyq “Sovettik shekara” gazetinde qyzmet istegen jyldary bul basylymnyń be­deli erekshe kóterildi. Onyń “Ádebıet betin” oqyr­man­dar asyǵa kútti. Sebebi, onda kúldi-badam dúnıelerge oryn bolmady. Ibitanovtyń sesi de, desi de shı­maı­shylardy yqtyryp otyrdy. Nátıjesinde shalǵaı aý­dandaǵy toqymdaı gazet Saǵat Áshimbaev, Baqqoja Mu­qaev, Janbolat Aýpbaev sekildi nebir myqtylardyń tu­saýyn kesti. Tálimgerlik dástúri odan ári de jalǵasty. “Erekeńniń shekpeninen shyqtyq” deıtin birqaýym shoǵyrdyń qalyptasqany da ómirdiń shyndyǵy. – Senseń de. Senbeseń de óziń bil, men aýdandyq gazette Muqaǵalı aǵama sát sapar tilegen adammyn, – dedi birde. Ony qaljyńdy qatyryp aıtatyn aqyn aǵanyń kezekti áziline balap, e dedim de qoıdym. Keıin respýblıkalyq Kitap palatasynyń muraǵatynan “Sovettik shekaranyń” kóne tigindilerin aqtaryp otyryp bárin de kórdim. Aqyn aǵam búkpesiz shyndyǵyn aıtqan eken. Narynqolǵa atbasyn tiregen aqyn-jazýshylar Er­kin aǵamyzǵa burylmaı ótpeıtin. Kóbi arnaıy ke­lip sálem beretin. Ospanhan Áýbákirov, Toqash Ber­dııarov ol úıdiń óz turǵynyndaı edi. Seıfolla Os­pa­nov týǵan baýyryndaı boldy. Keńshilik Myr­za­bekovter inisindeı erkeledi. Birde Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıtetiniń sektor meńgerýshisi Ábish Kekilbaev arnaýly brıgadany ertip aýdanǵa keldi. Úlken qonaqty jergilikti bılik Kegen asýynan qarsy alyp, qoǵadaı japyryldy. Biraq Ábish aǵamyz qonaq úıdi qoıa turdy. Erkinniń qońyrqaı sha­ńy­raǵynyń tórine baryp jaıǵasty. Sol kúni ne boldy deısizder ǵoı? Sol kúni aýdan bastyqtary Erekeńniń úıiniń otymen kirip, kúlimen shyqty. Muny nege aıtyp otyrmyz? Muny aıtyp otyr­ǵan sebebimiz, Erkinniń aqyndyq bedeliniń bir qyryn sizderge dálel etip kórsetý edi. Aqynda ne bar? Aqynda óleńnen basqa eshteme joq. Sondyqtan ondaı adamǵa eshkimniń kúni qaramaıdy, eshkimniń isi túspeıdi. Sonda nege bulaı? Endi oılap qarasaq, olar asyl sózdiń ıesin ardaq tutyp izdegeni eken. Bul – aqynǵa kórsetilgen eldiń qurmeti eken. Aqynnyń jerlesteri Muqaǵalı men Erkindi egizdiń syńaryndaı kórdi. Sebebi, eki aqyn bir aýylda – Qarasazda dúnıege keldi. Olar sonda ósti, sonda erjetti. О́zderi bir jaǵynan atalas týystar. Bala kezderinen qatarlasyp óleń jazdy. Birin-biri demedi, birin-biri qamshylady. Shalǵaıdaǵy Qarasazda otyryp-aq olar aýyl kitaphanasyn taýysty, álem klassıkterin oqýǵa aýysty. Orys tilin ana tilindeı meńgerdi. Keıin Muqań Almatyǵa ketti. Erekeń aýylda turaqtady. Eki iri talanttyń bir jerde ósýi, bıikterge birge samǵaýy sırek kezdesetin qubylys. – Muqaǵalı aǵam dúnıeden ozǵaly on jyl boldy. Ol kisige arnalǵan óleńder baspasózde az jarııa­lanǵan joq. Al men jaza almadym. Sol úshin keıde jurttan uıalady ekensiń. Shyndyǵyn aıtsam, maǵan bir daýys estiledi, estilgenmen jaqyndamaıdy. Bir­jo­lata joǵalyp ta ketpeıdi. Sol úndi sol kúıinde qa­ǵazǵa túsirsem dep armandaımyn. Mazasyz kúı keshetinim sondyqtan. Qudaıdyń qudireti, jaqynda Muqaǵalı týraly shyǵarmaǵa túıin bolatyn bir shýmaq oıyma oraldy. Sirá, kókeıdegi nárseniń pisip-jetilgeni shyǵar, – dedi. Rasynda solaı eken. Bir aı­dyń ishinde Muqaǵalı beınesin somdaǵan “Han­tá­ńiri, qaıdasyń?!” degen iri dastan qaǵazǵa tústi. Ile-shala “Jazýshy” baspasynan ol kitap bolyp jaryq kór­di. Bizdińshe, Muqaǵalıǵa arnalǵan kólemdi dú­nıe­lerdiń ishindegi eń súbelisi osy ǵoı dep oılaımyz. – Taǵdyryma razymyn! “Hantáńiri, qaıdasyńdy” sho­lyp shyqtym. Eń bastysy, Muqaǵalı aǵama jar­qyn júzben baratyn sekildimin, – dep edi. Qaıran aǵa, qyl ústinde jatsa da synǵan joq, qamyqqan joq. Sol sátte de tek óleń týraly oılady. Aqyndyqtyń, qaısarlyqtyń budan artyq qandaı úlgisi bolmaq?! Sodan beri Hantáńiriniń uly silemi Muzarttan bult arylmaıtyn boldy deıdi narynqoldyqtar. Batyq MÁJITULY, “Muqaǵalı” jýrnalynyń bas redaktory.