Tarıhı atshabardy qaıta ashqan azamat

1916 jyly shilde aıynyń orta sheninde Muqa bolys ashqan at báıgesi Qaradalada dúrkirep ótedi. Báıge bastalarda Muqa bo­lys kópshilik aldynda qazaq eli­niń jeke memleket bolǵany jó­ninde bar kúsh-jigerimen, qýana turyp sóılegen eken. Arada bir jyl ótkende Jarkentte ke­ńes ókimeti ornap, Muqa bolys­­tan bas­tap, halyqtyń zııa­ly­lary Jar­kent aımaǵynda qý­ǵyn-súr­ginge ushyrady. Qara­daladaǵy báıge ótkizetin oryndy qyzyldar: «Bo­lystyń qaldyǵy» dep, Qara­dalada at báıgesin ót­kizbek túgil, onda halyqtyń top­tasyp júrýine qatań tyıym sal­ǵan.

Mine, osy Qaradaladaǵy 1916 jyly Muqa bolys qazaq eli­niń jeke memleket bolýyna ar­nap ashqan at báıgesiniń 2004 jyly jarkenttik jaısań aza­mat Maǵrýf Qady­rov halyqqa qaıta ashyp ber­di. Uzyndyǵy 18 shaqyrym at­sha­bardyń enin 30 metrge deıin keńeıtip, qýatty traktormen qyrly, oıly, shuń­qyrly jerlerin tegistep, báıge attary shapqanda olarǵa kedergi kel­tirmeıtindeı etip qaıta jasady. Ashylý saltanatynda sóz sóılegen Jarkent qala­syndaǵy Y.Al­tynsarın atyn­daǵy orta mekteptiń dırek­tory bolyp 40 jyl qyzmet at­qarǵan Jaqsybaı Isaev: «Bul at báıgesi 1916 jyly qazaq eliniń jeke memleket bol­ǵanyna arnalyp ashylǵan edi. Sodan keıin qyzyl ımperııanyń solaqaı saıa­satynyń saldarynan jabyldy. Búgin mine, araǵa 88 jyl sa­lyp, kásipker Maǵrýf Qa­dy­rov Qaradalada sol atshabardy qaı­tadan ashyp otyr. Maǵrýfqa myńda bir raqmet!» – dedi.

Maǵrýf Ǵapbasuly Alma­ty aýyl sharýashylyǵy ınstıtý­tynyń ónerkásipti josparlaý bólimin, 2 Qazaq ulttyq agrar­­lyq ýnıversıtetiniń orman sharýa­shylyǵynyń ınjener fa­kýltetin bitirgen joǵary bi­limdi maman. Eńbek jolyn mektepte dene shynyqtyrý pániniń muǵalimi bolyp bastap, ásker qatarynda azamattyq boryshyn ótep kelgen soń, birneshe jyl avtokólik júrgizýshisi bolyp ju­mys istedi. 1981-1989 jyldary saýda salasyna basshylyq jasady. 1989-1993 jyldary «Bereke» agroónerkásip mekemesiniń bas­tyǵy qyzmetin, 1993-1999 jyldary «Lıngvıst» AQ «AQS IGILIK» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń, «MKS Aq­boz» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń bastyǵy qyzmetin abyroımen atqaryp, halyqtyń alǵysyna bólendi.

Maǵrýf aýdanymyzda aýyl sha­rýashylyǵyn damy­typ, ór­­kendetýge laıyqty úle­sin qo­syp kele jatqan azamat. Mal sha­­rýashylyǵyn, onyń ishin­de asyl tuqymdy jylqy, iri qara mal, merınos qoıyn eli­miz táýel­sizdik alǵannan bas­tap ósi­rip, ór­kendetip keledi. Ha­lyq­tyń qam­qorshysy, adamdarǵa jaq­sylyq jasaýǵa árqashan da­ıy­n turady.

Ulty tatar azamat aýdanda qazaqtyń ulttyq at sportyn damytý isin 30 jyldan beri úzilissiz júrgizip keledi. At báıge, qunan báıge, jorǵa báıge, taı báıge, teńge ilý, kókpar, aýda­ryspaq sııaqty at sporty túrlerin aýdannyń barlyq aýyl­ynda damýyna uıytqy bola bildi. Jas shabandozdardy daıyndaýdy aýyl-aýylda uıymshyldyqpen júrgizip, oǵan aqyl-keńesin berip otyrady. Júırik attardy baptaýdyń ádis-tásilderin atbegiler men jas shabandozdarǵa úıretýden jalyqpaıdy. Jas kezinen mal ósirýdiń qyr-syryn jan-jaqty bilip ósken M.Qadyrov júırik jylqylardy tańdaı bilýmen ǵana shektelmeı, sáıgúlikterdi baǵyp-kútý, tórt túlikti óz tóli esebinen ósirip, odan joǵary sa­paly ónim alý, t.s.s. boıynsha mol tájirıbe jınaqtaǵan. Bul turǵyda ol ǵylym jetistikterin de keńinen paıdalanyp keledi. Mal sharýashylyǵyn órkendetý jónindegi ǵalymdarymyzdyń ki­taptaryn, gazet-jýrnaldarda basylǵan ǵylymı eńbekterin iz­denip júrip oqıdy.

Aýdanymyzdan sońǵy jyldar ishinde júırik sáıgúlikterdi ósirýmen aınalysatyn atbegiler kóptep shyqty. Solardyń kóbi: «At tańdaýdyń ádis-tásilderin biz Maǵrýf aǵadan úırendik», deıdi. Sońǵy kezderi aýdanymyzda ótken alaman báıgelerde Maǵrýf Qadyrovtyń aty ozyp kelip, sáıgúligi birneshe temir tulparǵa ıe boldy. Aýda­ny­myz­dyń basty atbegisi, asyl tu­qymdy jylqy, qoı, iri qara maldaryn kóptep ósirip otyr­ǵan sharýa qojalyǵynyń tór­aǵasy, «Aýdannyń qurmetti azamaty», birneshe medal men ordenniń ıegeri, esimi aımaqqa keńinen tanys Ma­ǵrýf Qadyrov eren eńbegi úshin halyqaralyq, memlekettik orden-medaldarmen marapattalǵan.

Halyqqa qamqorlyq jasaý­dy Maǵrýf óziniń mindeti sanaıdy. Jyl saıyn Jarkent qalasynyń ortalyǵynda 22 naýryz kúni 500-den astam adamǵa naýryz kóje daıyndatyp, halyqqa tegin úlestirip, halyqtyń alǵysyna bólengen edi. «Sýan» qoryna aq­sha­laı 1,5 mln teńge kómek kórsetti. Isker aza­mattyń taǵy bir ıgi jumysy – aýdan aýmaǵynan 5 gektar jer alyp, mal satatyn úlken bazar ashty. Bul bazardyń jumys isteı bastaǵanyna da 10 jyldan asty. Jeksenbi kúni Panfılov aımaǵyndaǵy aýyl-aýyldardan ákelingen jylqy, iri qara, qoı-eshki, keıde tipti túıeler osy bazarda satylýda. Munda tu­ty­ný­shylarǵa barlyq jaǵdaı ja­salǵan.

Maǵrýftyń jubaıy Rızvan da jeke kásipker, aýdandyq máslıhat­­tyń depýtaty. Aýdan­nyń áleý­mettik máseleleri máslı­hat ses­sııalarynda qaral­ǵanda Rızvan turǵyndar múd­desine qatysty oılaryn batyl túrde ortaǵa salyp, onyń durys sheshilýine únemi uıytqy bolyp keledi. Analar men balalardyń densaýlyǵy, olarǵa jasalatyn qamqorlyqtardyń barynsha arta túsýine sessııa saıy­n óz oıyn aıtyp, halyq úshin qyzmet etýde.

О́z isiniń bilgiri M.Qadyrov mal tuqymyn asyldandyrý bo­ıyn­sha 30 jylǵa jýyq ýaqyttan beri júıeli jumys júrgizip keledi. 1999 jyly «MKS Aq­boz» seriktestigin quryp, asyl tu­qymdy «Sımantal» sıyryn Qaraǵandy oblysynan kóp­tep satyp alyp kelip ósirdi. Al Shyǵys Qazaqstan oblysynan «Degeres», «Baıys» asyl tu­qymdy qoılaryn, Aqtóbe obly­synan «Jebe» asyl tuqymdy jylqylaryn satyp alyp, aýdanymyzda ósirip, basqa da jeke sharýa qojalyqtaryna arzan baǵaǵa satty. Sonyń nátıjesinde, aýdanymyzda ósirilip, basqa da aýdandarǵa satylǵan asyl tuqymdy maldardyń sany barynsha artty. Onyń naqty nátıjesin halyq kórip, alǵystaryn aıtyp otyr. 2012 jyly «Áýlıekól» asyl tuqymdy sıyrlaryn kóp mólsherde satyp alyp, ony óz tóli esebinen ósirip, búginde basqa da «Áýlıekól» sıyryn ósi­remin deýshilerge naryq baǵa­synan tómen mólsherde satýda.

M.Qadyrov Jarkent qala­synan «Mal ónimderi» pýnktin ashqan bolatyn, munda óziniń jeke sharýashylyǵynyń borda­qy­lanǵan maldaryn soıyp, tuty­nýshylarǵa arzan baǵaǵa satyp, bul salada da halyqtyń al­ǵy­syna bólenip otyr.

Jańa Qazaqstannyń alǵa qoı­ǵan mindetterin is júzine asyrý jolynda Panfılov aýdanynyń jeke sharýa qojalyǵynyń basshysy Maǵrýf Qadyrov ha­lyqty asyl tuqymdy malmen, sapaly etpen jáne júırik sáı­gúliktermen qamtýda jemisti de jeńisti ju­mys atqarýdan ja­lyqqan emes. Elimizdiń damýy­na qosar úlesi alda da eleýli bolady dep senemiz.

Sadyq JUMABAI,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Jetisý oblysy,

Panfılov aýdany,

Jarkent qalasy