Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi 2025 jylǵa deıin halyqty tolyq sýmen qamtamasyz etýi kerek. Bul 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy aıasyndaǵy mindet. Desek te, mejedegi besjyldyq jospardyń aıaqtalý kezeńi de taıap keledi. Búgingi kúnniń basty nazaryndaǵy aýyz sý jaǵdaıy tolyqqandy sheshimin taýyp jatyr ma?
Másele sonda...
Qabyldanǵan baǵdarlama aıasynda búgingi kúnge deıin elimizde 1,5 myńnan astam aýyl aýyz sýǵa qol jetkizip, 3 myń aýyldyń 1,5 mln turǵyny barlyq qajetti sanıtarlyq-epıdemııalyq jáne gıgıenalyq normaǵa saı sýmen jabdyqtaý máselesi sheshilgen. Qarajatty tıimdi paıdalaný maqsatynda 200-den az turǵyny bar 2 myńǵa jýyq shaǵyn aýylǵa sýdy tazartýdyń jergilikti júıesi ornatylyp, qalǵan aýyldarda «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy sheńberinde 2023 jyly – 224, 2024 jyly – 235 jáne 2025 jyly – 230 sý tazartýdyń jergilikti júıesi qoıylatyn boldy. Atalǵan málimetterge qaraǵanda, qaı óńirdi alsaq ta damý qarqyndylyǵy bar, al shalǵaı aýyldaǵy turǵyndar osy damýdyń nátıjesin kórip otyrmaǵany anyq. Olar áli de bolsa, sý tapshylyǵyn tartyp keledi.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi eldi mekenderge sý qubyry jelilerin tartý jumystaryn jalǵastyrýda. Ulttyq joba aıasynda sýmen jabdyqtaý qyzmetterine 100 paıyz qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 498 mlrd teńge bólingen.
Sonymen elimizde ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtý deńgeıi ótken jyldyń qorytyndysyna sáıkes 96,8%-dy qurasa, qalǵan 3,2% iske aspaǵan. Bylaı qaraǵanda paıyzdyq kórsetkish az bolǵanymen, bul 600 myńǵa jýyq adamdy sýmen qamtamasyz etý jaǵy óte tómen deńgeıde degen sóz. Al tartylyp jatqan sý qubyryna qosyla qoımaǵan aýyldaǵylar sýdy tasyp ishýge májbúr.
Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń sońǵy bes jylda halyqty sýmen qamtý deńgeıi qalada 2017 jyly 90%-dan 2022 jyly 98,4%-ǵa deıin, aýyldyq eldi mekenderde 55%-dan 94,5%-ǵa artqanyn málimdeıdi. Sıfrlandyrýdyń, krıptoındýstrııanyń jáne Big Data-nyń qazirgi damyǵan kezeńinde sýdy tasyp ishetin aýyldy tolyq qamtımyz degeni kóńilge qonymsyzdaý. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń aqparynda, ótken jyly 6,3 myń aýyldyń 4,9 myńynda ǵana atalǵan másele tolyq sheshimin taýyp otyr degeni, ol tek 77,8%-y ǵana. Osyǵan qaraǵanda, 2025 jylǵa qaraı elimizdi tolyqtaı aýyz sýmen qamtamasyz etý jónindegi Úkimettiń aýqymdy josparynyń júzege asýy neǵaıbil. Belgilengen merzim de taıap qaldy, al sýsyz otyrǵan aýyldardyń sany – shamamen 1,4 myń. Osy jyly sý qubyry men káriz júıesin salý ári qalpyna keltirýge bıýdjetten 280 mlrd teńgeniń 59,6%-y qala jobasyna, qalǵany aýyldyq jerlerdi sýmen qamtýǵa bólingen. Elimizdegi 89 qalanyń 64-i tolyq sýmen qamtylsa, 25 qala bir júıege kelmegen. Bul shaǵyn monoqalalarǵa ǵana emes, megapolısterge de qatysty. Úsh iri megapolıstiń eshqaısysynda halyq ortalyq sýmen 100%-ǵa qamtylmaǵan. Shymkentte bul kórsetkish 98,5%, Almatyda 99%, Astanada 98,9%-dy quraıdy. Elordada qazirdiń ózinde qala mańyndaǵy salynyp jatqan shaǵyn aýdandardaǵy jeke úılerdiń ıeleri ǵana emes, kópqabatty úılerdiń turǵyndary da sý tapshylyǵyn tartyp otyr. Bul qalaǵa qonys aýdarýshylar sanynyń artqanyna baılanysty sorǵy stansalarynyń jobalyq qýaty jetispegendikten turǵyndarǵa sý berý tártibi de engizilgen. Astananyń sý tapshylyǵy tek jeliler men sorǵy stansalaryndaǵy jobalyq qýattylyqtyń jetkiliksizdiginen ǵana emes, tikeleı sý tapshylyǵy men sýdy qamtamasyz etýde balama kóziniń joqtyǵyn ári jalǵyz Astana sý qoımasynan basqanyń bolmaýymen baılanystyrady.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgi ýaqytta máseleni sheshý úshin sý qoımasyn tolyqtyrýda qurylystar salý, sý qubyryn tartý jáne Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanaldan sorǵy stansasyna sý ótkizý, sondaı-aq jerasty kózderiniń biri Nura sý qabyldaǵyshty paıdalaný qarastyrylǵan. Sý qubyry jelileriniń joǵynan aýyldarda órkenıetti káriz júıelerin damytýǵa múmkindik bolmaı tur. Aýyldyq eldi mekenderdegi úı sharýashylyqtarynyń 6,3%-y ǵana ortalyqtandyrylǵan kárizben qamtylǵan. Qalǵandary úı janyndaǵy septıkterdi qoldansa, kóbi syrttaǵy dárethanalardy paıdalanady.
«Elimizde sýmen qamtý sektory jerasty kózderin barlaý men magıstraldyq sý qubyrlaryn salýdan bastap eseptegishterdi ornatýǵa ári jelilerdiń tozýyna baılanysty birneshe shyǵyndy kezeńdi qamtıtyn kópsatyly júıe bolǵanymen, atalǵan jaıttardyń qazirgi ýaqytta óz máselesi týyndap otyrǵany bar», deıdi sala mamandary.
Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosynyń mamandary júrgizgen elimizdegi úı sharýashylyqtarynyń iriktemelik zertteýlerine súıensek, qalalarda turatyn otbasylardyń 98,3%-y sýmen qamtylǵan. Biraq aýyldarda bul kórsetkishter áldeqaıda az, úı sharýashylyqtarynyń 57,9%-y ǵana ortalyq sýmen qamtylǵan. Júrgizilgen saýalnamaǵa sáıkes, otbasylardyń 29,1%-y arbamen sý sorǵylaryna barýǵa májbúr, 4,2%-y syrttan ákelinetin sýdy paıdalansa, 0,2%-y bulaqtardan nemese ózenderden tasıdy.
Sý kodeksiniń jobasyn qoǵamdyq talqylaýǵa usynylǵan kezeńinde sarapshylar ártúrli deńgeıdegi birneshe memlekettik organ arasynda sýmen qamtý boıynsha mindetter men jaýapkershilikterdi bólýde negizgi bıýrokratııalyq másele ekenin atap ótti. Máselen, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Geologııa komıteti geologııalyq barlaýǵa jaýapty, osy mınıstrlikke qarasty Sý resýrstary komıteti magıstraldyq sý qubyrlary negizgi ınfraqurylymynyń jaı-kúıine jaýapty, biraq qalalar men aýyldardaǵy jelilerdi jobalaý jáne salýda jergilikti atqarýshy organdardyń jaýapkershiligine júktelgenimen osy jumysty ár óńir kidirissiz atqara bermeıdi. Bul týraly Úkimet otyrysynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev atap ótken bolatyn.
Sarapshylar elimizdegi sý máselesine qatysty irgeles elderden sýǵa zárýlikten arylyp, aýyz sýdan taryqpaıtyn júıeli jospar qurǵany jón degen pikirde. Búgingi kúni halyqty sýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Nurly jer» baǵdarlamasy tóńireginde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi 2025 jylǵa qaraı memleket halyqty sýmen jabdyqtaý qyzmetteri 100%-ǵa qamtamasyz etilýge tıis.
Bul jóninde ekolog Araı Saparqyzy: «Osy kúnge deıin elimizdegi Sý kodeksine 70-ten astam ózgeris engen eken. Atalǵan salaǵa jaýapty mınıstrler jıi aýysady, sonyń saldarynan atalǵan baǵyttaǵy baǵdarlamalar turalap qalatyn kezder kóp. Bul máseleni keshendi túrde qarastyrý qajet», dese, «Taza-Sý» kompanııasynyń basshysy Maqsat Temirlanuly: «Elimizde sý jetkilikti.Tek sýdy tasymaldaıtyn ınfraqurylymdardyń tozyǵy jetken, sý qurylysy salasyna jańashyl ıdeıalar jetińkiremeıdi. Onyń ústine, turǵyndardyń tarapynan sýdy uqypty qoldanatyn etıka qalyptasa qoıǵan joq. Sý baǵasy arzan, sýdyń qadirin túsinbeı otyr», deıdi.
Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın osy salanyń maıtalman mamany retinde zertteý júrgizip, bul salada óz isin jetik biletin kadrlardyń tapshylyǵyn aıtqan edi.Máselen, 90-jyldardyń basynda sý salasynda 40 myńǵa jýyq maman eńbek etse, búgingi tańda olardyń sany 7-8 ese qysqarǵan.
«Osy kúnge deıin aýyz sý máselesin sheshýge baǵyttalǵan birneshe baǵdarlama ázirlendi. Qazirgi kúni «Nurly jer» baǵdarlamasynan úmittimiz. Búginde shamamen 1 500-ge jýyq aýyl sapaly aýyz sýǵa qoly jetkize almaı otyr», deıdi E.Terekbaıuly.
Elimizdegi sý salasynyń mamandary 2035-2040 jylǵa qaraı elimizde sýǵa suranys 45 paıyzǵa artyp, al sý jetispeýshiligi jylyna 12 tekshe shaqyrymdy quraıtyn bolady degen pikirde.
О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha aýyz sýǵa qoljetimdilik qalalarda 98,4 paıyz jáne aýyldarda 94,5 paıyzǵa jetken. Bul týraly Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev aýyz sý máselesin sheshýdegi «Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytý» tujyrymdamasy aıasynda júzege asyrý josparlanyp otyrǵanyn atap ótti.
Mınıstr bıyl sýmen jabdyqtaý, sý burý júıelerin salýǵa jáne rekonstrýksııalaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 402 jobany iske asyrý úshin 280 mlrd teńge bólingen. Onyń ishinde qalalarda 135 jobany (27 qalada sýmen jabdyqtaý, 23 qalada sý burý) iske asyrýǵa 167 mlrd teńge (onyń ishinde sý burý jobalary boıynsha 56,6 mlrd teńge) jáne aýyldarda 267 jobany (270 aýyl)
113 mlrd teńge bólingenin jetkizdi.
