– Shyǵarmalaryńyzdan Altaıdyń etnomıstıkalyq saryny baıqalady. Bul tárbıeden, týǵan topyraqtan kelgen rýhanı qunar tárizdi. Bizge beımálim týǵan jer aýrasy týraly ne der edińiz?
– Ata-babam jaılaǵan jer – ǵulama Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda sýrettelgen Shyńǵystaý óńiri. Asqaq Altaı taýy bizdiń elden 700 km-deı aryraq jatyr. Kindik qanym tamǵan jer – Qaraýyl, ósken ortam – Qundyzdy aýyly. Shejirelik saryn, toponımder prozamda mol kezdesedi. Bir shyǵarmadan ekinshi, úshinshi, tórtinshi shyǵarmaǵa kóship otyratyn ortaq keıipkerlerim bar. Bul ádisti ataqty Balzak Djeıms Kýperden úırengen. Muny qazaq ádebıetinde men qoldandym. Bir shyǵarmaǵa syımaǵan taqyryp, ıdeıa, oqıǵalar basqa týyndyǵa kóshetini – tabıǵı nárse. Jasandy eshteńesi joq. Tutas alsa, jazbalarymnyń mazmuny birtutas qazaq keńistigin qamtıdy, oqıǵalary Altaı, Atyraý, Saryarqa, Qarataý, Syr, Edil-Jaıyq, Alataý arasynda ótedi.
– «Qońyrqaz» áńgimesin 22 jasyńyzda jazypsyz. Qolǵa qalam alýǵa sebep bolǵan qandaı kúsh?
– «Qońyrqaz» atty áńgimem kózi qaraqty jurt nazaryna jıi túsetini ras. Qapııada kókten quıylǵan sáýledeı tolqyp, sel júrip, nóser jaýǵandaı ekstaz kúıde jazylǵan soń energetıkasy bólek. Bir kúnde jazyldy, óńdep jarytpadym, daıar mátin op-ońaı týa saldy. 1987 jyly 7 qazanda. «7» sany qosarly tur. 1988 jyly Almatyǵa «Jiger» festıvaline Medeý aǵa Sárseke Semeı Jazýshylar odaǵy fılıalynan meni qatysýshy qylyp jiberdi. Ushaq baǵasy 18 som turǵany áli esimde. Sol joly áńgimemdi «Qazaq ádebıeti» gazetine, «Juldyz» jýrnalyna shyǵara almaı ketkenmin. Bir-bir qoljazba sol redaksııalarda qaldy. Bir jazýshy, arýaǵyn shýlatyp, atyn aıtpaı-aq qoıaıyn, «Besikten beliń shyqpaı jatyp klassık atanǵyń keldi me?» dep ursyp qoıa bergeni este qaldy. Bes jyl buryn respýblıkalyq jabyq konkýrsta jarq etip atym shyqqan jas avtor bolǵan soń, árıne, ishimde ókpe-renish ketti. 1989 jyly Máskeýdiń M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtyna oqýǵa túserde «Qońyrqaz» jáne bir povesimdi orys tiline aýdartyp qabyldaý komıssııasyna jiberdim. Sonda belgili jazýshy Rollan Seısenbaev sýretkerlik talantymen, elaralyq bedelimen, aǵalyq qamqorlyqpen shyǵarmashylyq konkýrstan meni ótkizip jiberdi. «Qońyrqaz» – «Qazaq ádebıeti» gazetinde araǵa jeti jyl salyp jaryq kórdi. «7» sany kıeli ǵoı. Jýyqta ǵana alǵashqy eki povesten soń týǵan «Qońyrqaz» – tyrnaqaldy áńgimemniń nelikten tartymdylyǵyn, mıstıkalyq syryn sezgendeı boldym. Oqyrman qaýymǵa bir josyn áser etetini, onyń baqsylyq ınısıasııasy, kóne jaratylystaný, tiri tabıǵatty ardaqtaý bolar. 2018 jyly jazǵan «Aqsaq qulan» atty ańyzdyq-varıasııalyq áńgimemde bul ıdeıanyń ushyǵyn dárýish-baqsy obrazymen bylaısha bergen ekenmin: «Buryn toǵaı kezgen bulan, taqyrda oınaq salǵan qulan, sýda oınaǵan alabuǵa, qaıyń japyraqtan sý isherde saıraǵan bulbul qus men edim ǵoı!».
– Kózge jıi jas alasyz ba?
– Joq. Bala kezden erkin óskenmin. Úı ishinde urys-keris degendi bilmeı tárbıelendim. Anam muǵalim, minezi óte jumsaq, bııazy adam bolatyn. Aýzynan jaman sóz shyqpaıtyn. Bizdiń aýyldyń adamdary bul suhbatymyzdy oqysa, meniń shyndyqqa qııanat qylmaǵanymdy rastaıdy.
– Eger ǵaıyptan qudiretti sıqyrshyǵa aınalsańyz, eń aldymen neni ózgerter edińiz?
– Sıqyr men magııa ertegi emes, naǵyz shyndyq. Ǵylymı ádebıetpen birshama tanys adam adamzat tarıhy tek birin-biri jaýlaý, qandy soǵystardan turmaıtynyn, onyń alhımııalyq izdenistermen, qupııa qoljazbalar, ezoterıkalyq qubylystar jáne úzdiksiz magııalyq ozbyrlyqtar ekenin uǵynar edi. Shekspır somdaǵan Gamlet: «Dostym Gorasıo, dúnıede bizdiń danyshpandardyń túsine kirmegen kóptegen nárseler bar» deýi metafızıkalyq, fızıkalyq zańdylyqtardy, sóz qudiretin tereń bilgeninen aıtylyp tur. Turmystyq magııa ómirde jıi bolady eken. Buryn mán bermeıtin, joqqa sanap senbeıtin qıǵash, kóleńkeli nárseler ómirińdi ýlaǵanda, bolary bolyp, boıaýy sińgende baryp amalsyzdan muny túısinesiń. Qara sıqyrǵa qurban bolmaý úshin rýh, jan tazalyǵy asa mańyzdy. Bul sana-sezim joǵary terbeliste bolsa, tómengi vıbrasııanyń qara tozańyna aldyrmaıtyn kúsh-qýatqa ıe bolasyń degen sóz.
Eger sıqyrshy bolsam, Nıkola Teslanyń ǵarysh sáýlelerin paıdalaný ıdeıasy sııaqty Qazaqstan, Kindik Azııa, Qara teńiz, Kaspıı aýmaǵyn, túrki memleketterin birtutas júıemen kórinbeıtin elektromagnıtti sáýlemen qorshap tastar edim. Tipti álemdegi ár memleket osylaı aldyrmas qamal jasap alsa, bir-birine ruqsatsyz suǵynbas edi. Nıkola Teslanyń ıdeıasyn oqymaı turyp-aq mundaı qııal mıymda týǵanyna qaıranmyn. Sonda geosaıasat, syrtqy ozbyr qara kúshter, jasandy ıntellekt, iri halyqtardyń sany az ulttardy jutyp alýǵa qulshynysy bizge soqyr úreı týdyrmas edi.
Jan-janýarlar dúnıesin bólek bir taıpalar tárizdi sanaımyn. Ár oblystan iri keńistikti adam aıaǵy basa almaıtyn tylsym jerler jasap, taýlar men ózen-kólderdiń, ańdar men qustardyń, ósimdikterdiń jeke menshigine, ósip-ónýine dara qaldyrar edim. Kóshpeli órkenıettiń arealyna laıyqtap kóp jerlerdi ekologııalyq taza meken retinde elsiz qaldyrsa nesi bar? 20 jyl buryn jaryq kórgen «Munara» romanymnyń «Sońǵy jolbarys» atty ekinshi jartysynda bul aıqyn ıdeıa bar. Aınalamyz tabıǵat shyraıy qulpyryp tazarǵanda – sana daǵdarysy, jalpaq eldi qurdymǵa súıreıtin teris qubylystar, lastyq-nas basqandyq uzaq turmaıdy.
– «Tyrnaq» áńgimesinde «Qudaıdyń jaryǵy adamdy alyp júredi. Tek soqyr, mylqaý, anturǵan sáýlege ermeı qasarysady» degen qundy ıdeıa qozǵaısyz. О́mir soqpaǵynda óz erkińizden tys qupııa kúshtiń áserimen burylǵan joldaryńyz boldy ma?
– Jazýshylyq fenomen – qupııa kúshterdiń áserine múltiksiz baǵynýdan ári tabıǵı úılesimdi, qudaı jaratqan kórkemdikti súıýden týady. «Májnún júrek» atty essemde (2007) sopylyq ilimde ańyzǵa aınalǵan Májnún beınesi adam emes, adamnyń Táńirini, Alla Taǵalany izdegen asyl júreginiń tulǵalanýy dep zerdelep jazǵanmyn. Qupııa kúshtiń áseri men týǵan sátten bastalǵan. Qarapaıym mysal, úlken ápkem orys, nemis balalary barǵan balabaqshaǵa baryp, Qaraǵandy jaqta, kenshiler kentinde týyp ósken, men týarda úı-ishimiz elge kóshken. Áý bastan ana tilimdi shala biletin bolsam qaıter edim, jazýshynyń basty quraly til, ýyzynan jaryp óskenge eshteńe jetpeıdi.
– Sizge unaıtyn jazýshylar tiziminde Aıgúl Kemelbaeva bar ma?
– Árıne, onsyz bekerge sandalmaı, basqa mamandyqqa basy bútin aýyp ketpeımin be? Ádebıetke adasyp kelgen, ótirikke maldanǵan, sımýlıakrge baǵynyshty, qýlyǵyn aqyl sanaǵan, bireýdi arqalanǵan jan men emes. «Azat basyń bolsyn qul, qoldan kelmes iske umtyl!» dep qarǵanyń búrkitke elikteýin mysqyldap Abaı Krylovtan mysal aýdarǵan, naǵyz fılosofııalyq formýla ǵoı.
– О́mirińizdegi tosyn oqıǵa týraly aıtyp beresiz be?
– Talaı márte kókten kútken dúnıe jerden tabylǵan qupııa mezetterge qaıran qalǵanmyn.
– Ádebı baıqaýlarǵa jıi qatysasyz. Ádiletti sheshim úshin qýanǵan kezińiz kóp pe?
– Ádilet degende synshy Zeınolla Serikqalıevti eske alamyn. Marqum Zeınolla aǵanyń bir emes, eki birdeı jabyq báıgede avtoryn bilmeı turyp, súıegine bitken degdarlyq, tektilik, adaldyǵyna baǵyp, eki márte qoldaǵanyn aıtaıyn. 2002 jyly «Soros-Qazaqstan» qory uıymdastyrǵan, ıdeıalyq ózegin Murat Áýezov bergen «Qazirgi zamanǵy qazaqstandyq roman» jabyq báıgesinde qazylyq jasap, joba ıdeıalaryn ekshep, qatal synnan ótkizgen sol kisi boldy. Alǵashqy qoldaýyn atymen bilmeıdi ekenmin. 2022 jyly kóktemde qazirgi qazaq ádebıetin jurtqa tanytyp júrgen belgili jazýshy, ádebıettanýshy Júsipbek Qorǵasbek «Úrker» habaryna shaqyrǵan. Sol jerde úlken jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kádirbek Segizbaev aǵadan estidim. Zeınolla aǵanyń arýaǵy rıza bolsyn, jaqsylyǵyn aıtpaı ketýge bolmas, jaratylysy adal, parasat ıelerin asa qadir tutamyn. 1983 jyly «Jalyn» baspasynyń balalar ádebıetine arnalǵan respýblıkalyq jabyq konkýrsynda mashınkada basylmaı, qara týshpen jazylǵan qoljazbamdy bir kisiler oqymaımyz, jarysqa qatystyrmaý kerek dep bas tartqan eken. Iri baıqaýda hatshy bolǵan Kádirbek Segizbaev bastap, Zeınolla Serikqalıev, Ábilmájin Jumabaev, tóraǵa Sherıazdan Eleýkenov týyndymdy arashalap, qorǵap qalypty. Birden alastalmaı, qyzý talasqa túsken ádebı úderiste maǵan baq synaý múmkindigine ruqsat bergen aqyn-jazýshylarǵa qaryzdarmyn. Osy báıgeden soń baryp meni tanyǵan óz aǵalarym Sapar Baıjanov, Sultan Orazalın, Yryshan Musaulynyń baýyrmaldyǵyn kóp kórdim. Onsyz qoǵam túbirimen ózgergen óliarada jazýǵa múmkindik bolmaı qalar edi. Jazýshylar odaǵyn basqarǵan ýaqytta Nurlan Orazalın aǵanyń úlken jaqsylyǵyna, talantty jastarǵa qamqorlyǵyna alǵysym shynaıy. Ol kezeńde bizdiń býynnan birqatary eńsesin tikteı almaı, otbasyn asyraý úshin tyrmysyp, jazýdy atymen tastap ketpes úshin azǵa qanaǵat etip, qalamaqysyz, júdep-jadap, ishten tynyp qor bolyp júrgenbiz. Qazir kitapqa tólenetin qalamaqy saıasaty ońdalyp keledi. О́tken qystaǵy «Aıboz» ulttyq báıgesiniń qaz basqan qadamy adal ótkenine alǵysym sheksiz. Qudaıǵa shúkir, poezııadan myna sen, prozadan men jaryp shyqtyq, bizge úlken ádebıetke qııanat jasady dep eshkim daý aıta almaıdy.
– Tolstoı «Táńiri tektes sezim shyraǵy alǵash ret kókiregińde jarq etip tutanǵan kıeli shaqtaǵy, áý bastaǵy, adal shaqtaǵy myna ózińe sen» deıdi. Siz alǵashqy pák shyraǵyńyzdy ómirdiń qym-qýat soqpaqtarynan qorǵap, búgingi kúnge jetkize aldyńyz ba? Alǵash ádebı syılyq alǵan 18 jastaǵy Aıgúl men qazirgi Aıgúldiń arasynda qanshalyqty aıyrmashylyq bar?
– Batyrhan, óziń ótkendegi bir suhbatyńda «Ádebıet – ótelgen ómirmen ólshenedi» dediń ǵoı, óte bıik túsinik, bul taǵdyrdy tańdaý, munyń astary tuńǵıyqqa tartyp ketedi. Qudaı buıyrtqan shyǵarmashylyq jazmyshty rızashylyqpen qabyl alý ári muqııat ıemdený kerek. Qazir psevdoıntellektýaldar men ótirik koýchtar kóbeıgen. Olar adaldyq týraly kósilip aıta qoımaıdy, eńbek etpeı ońaı baıýdy ýaǵyzdaıdy. Jalǵan ýaǵyz. Shyǵarmashylyq qýat, qupııa jaryq ólimsirep baryp birjola sónbeý úshin rýhanı azyp-tozýdan saqtanyp, júrek kózine sáýle quıatyn adaldyqtan áste aırylmaý kerek. Abaısha: «Til júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy». Ne istep, nemen aınalysqanyńdy syrttan baǵyp otyratyn jumbaq qubylys bar. Ataýyn aıtý shart emes, din men fılosofııa saralaıdy. Bizdi ıntýısııa, túısik, taza psıhologııa qutqarady. Sóz ónerinde falsıfıkasııa jasaýdan jırený kerek, bolmasań da bolǵansyp kóriný maǵan jat. Ádebıette jasandylyq eń áýeli ózin-ózi aldaýsyratý ǵoı.
– Folkner nobeldik leksııasynda jazýdyń muraty jóninde «Adamzattyń ótken tarıhtaǵy bar qazyna – dańq, ses-aıbaryn qaıta oıatyp, adamnyń tize búkpeýine qol ushyn berý» deıdi. Osy pikirmen kelisesiz be? Sizdi qolǵa qalam ustaýǵa ıtermeleıtin murat qandaı?
– Folknerden soń Hemıngýeı bul sózdi sál qubyltyp, «Adam jeńedi» dep aıtqan. Zamandas qos klassık – Folkner barǵan saıyn tolysyp jazýy zoraıa túsken, Hemıngýeıdiń ǵajap talanty kemı bergen. «Klımandjaro qarlary» atty poveste jazýshy sol qusasyn beınelep jazǵan.
Abaı 24-sózinde: «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir halyqqa uqsamaıdy» dep ókinishpen keıip aıtty. Ol ótken zaman, odan beri eki ǵasyr aýdy. Endi túzelsek bolar. Qazaq bolýdyń astaryn jarty álemge aıqara tanytý asyl murat, halqymyzdyń eshkimge uqsamaıtyn ulttyq dúnıetanymy maǵan asa qymbat. Men qazaqtyń tektiligi, ózin-ózi saqtaý túısigi, danalyǵy, baýyrmaldyǵy, kisiligi birjola joǵalmaǵanyn jazamyn.
– Balalaryńyz shyǵarmashylyq jolyńyzdy jalǵady ma?
– Qyzdarymnyń shyǵarmashylyq joldy tańdaýyna asa qulyqty bolmadym. Kitap oqýdyń qasıetin sezse bolǵany, materıaldyq dúnıege qul kóp nadannyń biri bolmasyn, zerdeli, bilimdi bolsa jetedi, kádimgi qarapaıym baqytty jandar bolsa dep oıladym. Biraq eki qyzym da óz qalaýymen óner jolyna tústi. Balnur kınorejıssýrany bitirdi. Qysqa metrajdy fılmderi bar. Ssenarııdi ózi jazady. Logıkasyna, fılmderdi taldaýyna únemi súısinemin. Negizinen jazýǵa ıkemi bar. Alaıda onyń jazýshy bolǵanyn qalamaımyn. Belgili rejısser Serik Aprymovtyń «Aýyl» fılminiń kómekshi rejısseri boldy. Ol kisi jastardyń arasynan qazaq tilin jetik biletinderdi izdestirgen eken, kınorejıssýrany bitirgen balalardyń kóbi orys tildi bolyp shyqqan. Sonyń aldynda qyzym bir jobaǵa qatysqan bolatyn, sol arqyly tapqan.
Balnur mektepte oqyp júrgende balalarǵa arnalǵan bir baıqaýǵa qatysqysy kelgen. «Qazposhta» jarııalapty, syıǵa noýtbýk beriledi eken. Bala ǵoı, ol maǵan: «Mama, sen jazyp bershi» dep qaldy. Men «Joq, jazyp bermeımin, óziń jaz, bolmaıdy!» dedim. Olaı jasasam teris jolǵa túsip keter dep uqtym. Iаǵnı, bireýdiń oı eńbegin ıemdenýge ıkem bolady. Qyzym tyıymdy birden túsindi. Kishkentaıynan ekeýin usaq-túıekte de ótirik aıtpaýǵa úırettim. Bir zat búlinse odan tragedııa jasamaımyn. Shynyn aıtsa boldy, ekeýi de artyq áńgimeni qabyldamaıdy. Anam ózimdi qalaı ósirdi, balalaryma men de solaımyn.
2019 jyly 14 naýryzda Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ssenografııa fakýltetiniń 5-kýrs stýdenti Nazerkeniń jeke sýret kórmesi ótti. Kórmeni Iýnýs Emre atyndaǵy túrik mádenı ortalyǵynyń basshylyǵy uıymdastyryp, Túrkııanyń elshisi Nevzat Ýıanyk myrza ashyp berdi. «Han Shatyrda» ótken kórmege qoıylǵan 37 sýret túrli-tústi Faber-Castell qaryndashtarymen salyndy. Nazerke Túrkııa álemin beıneleıtin 37 sýretti salýǵa 9 aı jumsady, stýdenttik oqýymen qosa tún ortasyna, keıde tańǵa deıin tabandy, tııanaqty jumys istegeni bólmesine kire qalǵan sátte kóz aldymda ótti. Qyzym İstanbul Gelişim ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn grafıkalyq dızaın boıynsha oqyp bitirdi. Ol – kásibı sýretshi-ıllıýstrator. Jas aqyn Baýyrjan Qaraǵyzulynyń jyrmen jazylǵan «Ker qula atty Kendebaı» ertegisine ıllıýstrasııa saldy.
Nazerkeniń sýret ónerindegi tusaýyn kesken – belgili jazýshy Júsipbek Qorǵasbek. «Aqjelken» jýrnalynyń 2018 jylǵy №4 sanynda «Berlın kúndeligi» týraly jolsapar essem jaryq kórdi. Sonda alǵash ret Nazerkeniń 9 jasta salǵan «Qyzyl telpek», «Etik kıgen erkek mysyq», Astanada «Balalar sýret mektebi. IýNESKO klýby» atty mektepte qosymsha sýret ónerin oqı bastaǵanda ustazdary úıretken, baǵaly metaldy qorytyp, kesip jasaǵan «Aıý» kúmis músini jarııalandy. Bul sýretterdiń Germanııa taqyrybyna qatysy bar, aǵaıyndy Iаkov pen Vılgelm Grımmniń qos ertegisine salǵan ıllıýstrasııa, Berlınniń logotıpine arnalǵan aıý beınesi men úshin shyǵarmashylyq tartylys kúshin tanytqandaı boldy. Uqsas qubylystar birin-biri tartady. Jer betinde kózge kórinbes rýhanı baılanys únemi saltanat qurady. О́ner – birtutas qudiret.
Nobel syılyǵynyń laýreaty túrik jazýshysy Orhan Pamýktyń «Meniń atym – Qyzyl» atty romany beıneleý óneri, shyǵys mınıatıýrasy týraly tuńǵıyq tanym-derekke qurylǵan. Ál-Buharıdiń hadısinde aıtylǵan sóz: «Qııamet qaıym kúni put jasaýshylar jazaǵa tartylady». Sýretshiler emes, put jasaýshylar delingen. Putqa tabyný zor kúná sanalady. Putqa tabyný men sýret óneriniń arasy jer men kókteı, ózara qabyspaıtyn uǵymdar. Beıneleý óneri – ǵajap bıik óner! Islam dininde sýret ónerine esh qarsylyq joq. Orhan Pamýktyń romanynyń leıtmotıvi osy.
– ...Jalyǵý sezimi bola ma?
– «Maııa» atty povesimde men osy taqyrypty tereń qozǵadym. Ol 1994 jyly jazyldy, Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýtynda dıplom qorǵaý jumysym boldy. Jalyǵý men depressııany shatastyrmaý kerek. «Splın. «Ishinde ketken qusasy...». Mıkelandjelo Antonıonıden Nurlan Máýkenulyna deıin» atty essemde («Juldyz», №4. 2012) men bul taqyryptyń túp sebebin ashýǵa erekshe tyrystym. Daryndy adamdar qorǵansyz bolady, olarǵa kóp suqtanýdan, kúnshilderdiń nalasynan energetıkalyq qorǵanysy álsireıdi. Maqsatym jas talanttardy qorǵanýǵa úıretkim keldi. Sebebi ózim sol keselden kóp qınaldym.
– Jıi oqıtyn aqynyńyz bar ma?
– «Abaı jáne álem ádebıeti» degen serııaly esseler jazyp júrgenime biraz boldy. Klassık ataýlyǵa qyzyǵamyn. Kim shyn daryn, sonyń bárin de jaqsy kóremin. Qazirgi zamanǵy jas qazaq aqyndarynyń ishinen ıntellektýaldyq qýaty sezilip turatyn bir top keldi. Ult bolǵan soń ádebıet órkendeı berýi zańdy qubylys.
– О́ner óner úshin degen uǵymǵa kelisesiz be?
– О́ner tek óner úshin emes. Onda ol adamdardy alalaýǵa bastaıdy. Mysaly, oqymaı-aq qabyldaýǵa bolatyn beıneleý óneri men teatr óneriniń qudireti erekshe. Álipti taıaq dep bilmeıtin, saýatsyz adamnyń ózine estetıkalyq tanym syılaıdy. Sondyqtan erte zamanda bıik ónerdi qara halyqtan jasyrǵan kezeń de bolǵan. О́ner Qudaıdyń qudiretin tanýǵa bastaıdy, rýh dúnıesiniń materıaldyq dúnıeden basymdyǵyn sezdiredi.
Áńgimelesken
Batyrhan Sársenhan,
«Egemen Qazaqstan»
