Qundy qoljazbalar qamqorlyqqa zárý

Iran, Irak, Mysyr sııaqty Shyǵys elderi de qoljazbalar qorymen, baı mádenıetimen erekshelenedi. Sol sııaqty Qytaı, Japon elderiniń qoljazba saqtaý dástúri de barshaǵa ónege. Ásirese bizdiń kóne tarıhymyzǵa qatysty Qytaıdaǵy qoljazba muralar erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Búginde alysqa kóz salyp, solardyń tájirıbesine tamsanyp júrgende keshe ǵana bir memleket quramynda bolǵan Reseı, О́zbekstan, Tájikstan, Armenııa, Tatarstan sııaqty elderdegi bizdiń tarıhymyzǵa baılanysty jazbalardan jyl ótken saıyn alystap bara jatqandaımyz. Ýaqyt oza kele atalǵan jazbalardy alýǵa jolymyz jabylyp qalmaı ma? Qazirdiń ózinde Máskeý, Peterbor, Qazan, Ýfa, Dýshanbe, Ashhabad, Orynbor men Ombydaǵy qoljazbalarǵa qol jetki­zý materıaldyq jaǵynan da, ǵylymı zertteý jumysyn júrgizý jaǵynan da qıyndyq týǵyzyp otyr. Sol sııaqty «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń áıgili eńbekterin elimizge tolyq jetkizip, el ıgiligine aınaldyra almaı kelemiz. HI ǵasyrdaǵy Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasy, onyń zamandasy – Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» («Túrki sózderiniń jınaǵy») atty eńbekteriniń de shetel muraǵattarynda jatqan qoljazbalary áli túgendelgen joq. Myrza Haıdar Dýlatıdiń de túrki tilindegi «Jahannama» atty poe­masy men parsy tilindegi «Tarıh-ı Ra­shıdıiniń» qoljazba nusqalary shetel­dik muraǵattarda saqtaýly. Mysaly, «Tarıh-ı Rashıdıdiń» Brıtanııa mu­ra­jaıynda, Tegeran ýnıversıtetiniń kitaphanasynda, Tashkenttegi Shyǵystaný ınstıtýtynda, Dýshanbe jazba derekter ınstıtýtynyń qoljazba qoryn­da, Máskeý qalasyndaǵy Azııa halyq­­ta­ry ınstıtýtynyń shyǵys ádebıetteri bóliminde, Peterbor qalasyndaǵy Shy­ǵystaný ınstıtýtynyń qoljazba qo­rynda parsy jáne túrki tilderindegi bir­neshe qoljazba nusqasy saqtaýly. Al Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı lu­ǵat at-túrik» shyǵarmasynyń jalǵyz qol­jazba nusqasy Ystanbuldyń ulttyq kitaphanasynda tur.

Túrkııanyń kóne qoljazbalar men kitaptarǵa degen yqylasy erekshe. On­da iri kitaphanalar, ǵylymı-mádenı oshaq­tar jáne mýzeılerde ondaǵan kóne mura ortalyǵy jemisti jumys atqara­dy. Ásirese Ystanbuldaǵy Súleıma­nııa men Baıazıd kitaphanalaryndaǵy kóne qoljazbalar qoryn erekshe ataýǵa bola­dy. Osy eki kitaphanada túrki halyqtary­nyń júzdegen myń qoljazba kitaby saqtal­ǵan. Týysqan ózbek elindegi jaǵdaı da biz­den kósh ilgeri. Tashkenttegi Ábý Raıhan ­ál-Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný ıns­tıtýty sırek kitaptar men kóne qol­jazbalar qoryn qaıta jasaqtaý jolynda jańa záýlim ǵımarat salyp, ol álemniń eń ozyq tehnologııalyq quraldarymen jabdyqtalǵan. Kóne muraǵa áýestik ta­nytqan sheteldik ǵalymdar qazir Tash­kentke qaraı aǵylyp jatyr.

Joǵaryda atalǵan elderde mem­le­kettik bıýdjetten qyrýar qarajat bóli­nip, jeke kolleksııalardaǵy qoljaz­ba­lar men sırek kitaptardy satyp alyp, álemniń túkpir-túkpirinen olardyń kó­­shirmelerin aldyrtyp, túrki elderi­niń jazba murasynyń mol qoryn baıyta tústi. Kóne qoljazbalardyń qaǵazy men sııasyna deıin, jazý máneri men qol­jazbalardyń túptelý ereksheligine deıin zerttep, soǵan sáıkes qalpyna keltirý jumystaryn jasap otyrady. Qazir osy qoljazbalardyń barlyǵy zamanaýı tehnologııaǵa sáıkes óńdeýden ótkizilip, saqtalý qaýipsizdigi (órt, sý al­maıtyn, sýyq qol jetpeıtin), jylýy men ylǵaldylyǵy ólshemge sáıkes oryn­da saqtalady. Barlyq qoljazba sıfr­lyq formatqa kóshirilip, árbir shy­ǵarmanyń kodıkologııalyq ǵylymı sıpattamasy jasalyp, taqyryptyq, mazmundyq, hronologııalyq kata­log­tarǵa toptastyrylǵan. Osy elderdiń bar­lyǵynda qoljazbalardyń memlekettik turǵydaǵy tizimi (reestri) jasalǵan, olar tarıhı-mádenı eskertkish retinde qorǵalady, tipti birazy IýNESKO tizi­mine engizilip, halyqaralyq rýhanı muraǵa aınalǵan.

Bizdiń elimizde Sırek kitaptar men qoljazbalar qory tikeleı Ǵylym aka­demııasynyń tuńǵysh prezıdenti, alǵashqy akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń buıryǵymen 1959 jyly ashyldy. Búgingi kúni túpnusqalyq qol­jazbalardyń negizgi deni – M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq ǵylymı kitaphanada, jalpy kólemi 3650-deı býmada qazaq, shyǵys tilderindegi (arab, parsy, sha­ǵataı, tatar, t.b.) eski qoljazbalar jı­naqtalǵan, olardyń eń kónelerine 700-800 jyl bolǵan. Ortalyq ǵylymı kitaphana qorynda 2151 býma (22 myń mátin) qoljazba bar. Olardyń ishindegi asa baǵalylary: «Handar shejiresi» (XVIII ǵ.), «Paıǵambarlar jáne qoja­lar shejiresi» (XIX ǵ.), «Abylaı han­nyń Sibir áskerı shepteriniń qolbas­shy­sy general-porýchık I.I.Shprınger­ge jazǵan haty (1765-1767)», Máshhúr Júsiptiń, Á.Dıvaevtyń, Jaıaý Musa­nyń qoljazbalary, Abaıdyń óziniń jeke ­hatshysy Múrseıit Bikeulynyń qoly­men jazylǵan óleńderi, Evreı halqynyń dinı qoljazbasy «Tora» (XII-XVIII ǵ.), «Shahnamanyń» alǵashqy qazaq tilin­degi aýdarmasy, Sh.Ýálıhanov qol­jaz­balarynyń fotokóshirmesi, M.Áýe­zovtiń qoljazbasy, t.b. Ortalyqta áli jaryq­qa shyqpaǵan, ǵylymı zertteýge túspe­gen basylymdar jeterlik. Máshhúr Júsip Kópeıuly jazbalarynyń búgingi kúni kırıll qarpine kóshirilip, 20 tom bolyp jaryq kórýin erekshe atap ótýge bolady. Alaıda Máshhúr Júsiptiń budan basqa taǵy da 10 tomǵa jeterlik jazbalary bar. Bul da óz kezegin kútip jatyr.

Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sırek kitaptar qory – 150 myńǵa jýyq. Cırek kezdesetin materıaldardyń ishin­de «Psaltyr», «Ýlojenıe Gosýdarıa Alekseıa Mıhaılovıcha» (1649), «Aka­demıcheskıe ızvestııa» (1780), P.I. Rychkovtyń «Topografııa Orenbýrgskoı Gýbernıı» (1887), «Trýdy Aralo-Kas­pııskoı ekspedısıı» (1875), t.b. basqa tildegi ádebıetter de bar. Qorda sonymen qatar qazaq halqynyń tarıhyn, arheologııasyn, etnografııasyn zerttegen shyǵystanýshy ǵalymdar A.Alektorov, I.Veselovskıı, V.Radlov, P.Pallas, A.Levshın, G.Potanın, V.Bartold, t.b. eń­bekteri, Sh.Ýálıhanovtyń 1904 jy­ly shyqqan «Shyǵarmalar jına­ǵy», Y.Altynsarınniń «Qazaq balala­ryna orys tilin úıretýdiń alǵashqy nus­qaýlary» (1879), t.b. kitaptary men 1917 jylǵa deıingi orys tilindegi sırek jýrnaldar saqtalǵan. Taǵy bir erekshe aıtatyny – Baıanaýyl dýanynyń aǵa sultany bolǵan, aǵartýshy, etnograf Musa Shormanulynyń 1856 jyly Peterbordan ákelgen kólemi óte úlken kitap týraly. Kitaptyń salmaǵy – 22 kg, bıiktigi – 92 sm, eniniń uzyndyǵy – 68 sm, 106 betten turatyn, Parıjde 150 danamen ǵana shyǵarylǵan alyp kitap. Sonyń bir danasy osy ortalyqta saqtalýy da ǵajap. Bul kitap II Aleksandrdyń taqqa otyrýyna álem boıynsha 8 myń adam (tizimi bar, patshalar men hanzadalar, elshiler, t.b.) kelgendigin dáripteýmen qatar, sonyń biri Musa Shormanulynyń qazaq halqynyń «Qus salý» dástúrin sıpattaıtyn materıaly da engendigimen erekshelenedi.

Bul Ortalyqta sonymen qosa, XVI-XX ǵasyrlary basylǵan latyn, nemis, fransýz, aǵylshyn, qytaı, ıtalııan, t.b. tilderdegi 500-den asa kitap jınaqtalǵan. Qorda arab, parsy, tájik, ózbek, ázer­baıjan, tatar, qytaı, t.b. shyǵys tilde­rindegi kitaptar men qoljazba eńbekter, sondaı-aq, 300-den asa Quran men tápsir de bar. Alaıda olardy saqtaý men zertteýge baılanysty qordalanǵan máseleler shash-etekten.

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda 500 000-nan astam ataýdan turatyn 1500-deı býmada qazaq, shyǵys tilderindegi (arab, parsy, shaǵataı, tatar, t.b.) eski qoljazbalar jınaqtalǵan. HIH ǵasyr men HH ǵasyr basynda jaryq kórgen qazaq mádenıeti men tarıhyna qatysty lıtografııalyq kitaptar, sondaı-aq jalpy uzyndyǵy 700 shaqyrymdaı bolatyn 300-ge jýyq aýdıotaspa men mıkrofılm, mıkrofısha bar. Jazba já­digerler arasynda Buqar jyraý, Aqtam­berdi, Shalkıiz, Jıembet jyraý, Abaı, Nurjan, Ábýbákir Kerderi, Dýlat, Murat, Shortanbaı, Máshhúr Júsip, Narmanbet, Alban Asan syndy HV-HH ǵasyr basynda ómir súrgen aqyn-jyraýlar shy­ǵarmalarynyń fotokóshirmeleri men qoljazbalary, sondaı-aq M.Baı­janovtyń, T.Iztileýovtiń, Sh.Jáńgirov­tiń, S.Shormanovtyń avtorlyq qoltań­ba­lary bar. Budan basqa Qazan tóńkeri­si­ne deıin jazylyp alynǵan, basylyp shyqqan folklorlyq týyndylardyń Qazan, Ýfa, Sankt-Peterbýrg, Tashkent, t.b. qalalarda arab qarpinde jaryq kór­gen basylymdary jınaqtalǵan. Ýaqyt ótken saıyn qoljazbalardyń qa­ǵazy sarǵaıyp, sııasy ushyp, ártúrli bakterııalyq aýrýlarǵa ushyrap, buzyla bastaıdy. Solardy «emdeý» (dezınfeksııa jasaý), qalpyna keltirý (restavrasııa) qajettiligi týyndaıdy. Sondaı-aq asa qundy jádigerlerdiń kóshirmesin (mýlıaj) jasap otyrý qajet. Elimizde bul sala boıynsha mamandar daıarlanýy joqqa tán. Qolda bar biren-saran maman áleýmet­tik jaǵynan qorǵalmaǵan, olardyń eńbe­gin yntalandyrýdyń tetikteri jasalmaǵan. Kóne muralardy saqtaýmen birge, olardy zamanaýı úlgidegi sandyq mura­ǵat­qa (Digital Archive) júktep otyrý – bú­gingi zamannyń basty talaby. Olardyń kóshirmelerin alyp, sandyq muraǵatqa júktemese, joıylyp ketý qaýpi joǵary. Ol úshin ár qoljazbanyń ǵylymı sıpattamasyn jasap, shań basqan muralardy tazartyp, jańa tehnologııalyq quralmen sandyq muraǵatqa júkteý qajet. Bizdegi bul jumystardy júrgizý tetigi ǵylymı granttyń enshisine baılanǵan. Grantty utyp alsa ǵana, qarajat bólinedi. О́ki­nishke qaraı, qoljazbalardyń ǵylymı sıpattamasyn jasaý, sandyq muraǵat­qa júkteýge qatysty jobalar Ulttyq ǵy­lymı keńes tarapynan qoldaý tabady dep aıtý qıyn. Mundaı ulttyq jobalardy sheteldik sarapshylar da qol­daı qoımaıdy. Sonymen birge elimiz­de ko­dı­kologııa (qoljazbany zertteıtin) bo­­­­ıynsha mamandar da daıarlanbaıdy. Sondyqtan da qoljazbany túpnusqa ne asylnusqadan oqıtyn mamandar da tapshy. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qorynda saq­talǵan myńdaǵan qoljazbany sanaýly ǵana maman mardymsyz jalaqyǵa ǵylymı aınalymǵa túsirip keledi. Sonyń negizinde, júz tomdyq «Babalar sózi», jıyrma tomdyq «Ádebı jádigerler», on tomdyq «Dala folklorynyń antologııasy», úsh tomdyq «Uly dalanyń kó­ne saryndary», on eki tomdyq «Qazaq qol­jazbalarynyń ǵylymı sıpattamasy» sııaqty eńbekterdiń jaryq kórgendigin atap aıtqan jón. Odan bólek, kónekóz qarııalardyń syrly sandyqtarynda da áli kúnge sarǵaıyp jatqan nemese «Quran» retinde qurmettelip, tórde ili­nip turǵan beımálim qoljazbalar el arasynda áli de bar. Ondaı jekelegen azamattar «atamura» retinde saqtap otyrǵan muralardyń ádebıetimiz ben mádenıetimizge qatysty jazba mura bolyp shyǵýy ábden múmkin.

Osy saladaǵy qordalanǵan máselege baılanysty quzyrly oryndarǵa depý­tattyq saýal da joldaǵanbyz. Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tarıhı qujattardy qalpyna keltirý jumysymen tanysqanynda: «Arhıv degen – bizdiń tarıhymyzdyń negizi. Sondyqtan tıisti qujattardy du­rystap saqtaýymyz kerek. Bul el úshin kerek», dep aıtqany kóńilimizge senim uıalatty.

Joǵaryda jazylǵandardy sarap­taı kelip, qoljazbalar men sırek kitap­­tar­dy saqtaý jáne qasterleýdiń álem­dik tájirıbesi, óz elimizdegi qordalan­ǵan má­selelerdi sheshý maqsatynda Túrki mem­­leketteri uıymynyń «Sıfrlyq kitapha­­nasyn» qurý týraly Memleket basshysynyń usyny­­syn júzege asyrý jolynda mynadaı shu­­­ǵyl is-sharalar qabyldaý qajet dep sa­naımyz: birinshiden, elimizdegi Ǵylym jáne joǵary bilim, Mádenıet jáne sport mı­nıstrlikterine qarasty birneshe uıym men mekemede saqtalǵan qoljazba mura­nyń memlekettik tizimin, ıaǵnı reestrin jasap, olardyń biregeı elektrondy ba­za­syn quryp, ortaq júıe jasaý; tolyq­taı sıfrlyq júıege kóshirý, katalog­terin shyǵarý, tıpologııalyq zertteýler júrgizý arqyly ǵylymı jolǵa qoıý qajet.

Ekinshiden, atalǵan qorlarda dúnıe júzinde joq qundy jádigerler bar ekenin eskere otyryp, olardy aldymen kırıll qarpindegi qazaq tiline, sosyn orys, aǵylshyn tilderine aýdaryp, álemdik ǵy­lymı aınalysqa túsirý kerek. Kóne túrki, shaǵataı, arap álipbıi (qadym, jádıt, tóte) jazýlaryndaǵy tańbalardy erkin oqıtyn, olardy kodıkologııalyq tu­r­ǵydan zerdeleı alatyn ǵalym-maman­dar daıarlaýdy Ulttyq zertteý ýnı­ver­­­sıtetterine júktegen durys. Osy ja­zý-grafıkalaryn biletin elge oral­ǵan ǵa­lymdardy bul iske tartýdy da umyt­paýymyz kerek. Bar mamandardyń bilik­tiligin arttyrý úshin Túrkııa, Iran, Qytaı sııaqty qoljazba taný salasy da­my­ǵan elderge tálimgerlikke jiberý qajet.

Úshinshiden, qoljazbalar men kóne kitaptardyń qoryn tolyqtyrý úshin álem­niń túkpir-túkpirindegi ejelgi tarı­hy­myzǵa qatysty derekterdi elge baryn­sha jınaqtaýdy qolǵa alý, arnaıy ekspedısııalar uıymdastyrýdy qaıtadan jandandyrý kerek. Sonymen birge jeke azamattardyń sandyqtarynda jatqan kitaptar men qoljazbalardy satyp alý máselesin de qarastyrǵan abzal.

Tórtinshiden, qoljazbalardyń qun­dy­lyǵyn anyqtaıtyn Saraptamalyq keńes quryp, onyń zańdylyq mártebesin beki­tý, qoljazba ıesiniń avtorlyq quqy­ǵy men ıelik quqyǵyn retteıtin zańna­malyq erejelerdi de bekitý joldaryn qarastyrǵan jón.

Osy kóterilgen máselelerde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq ǵylymı kitaphanadan basqa, elordadaǵy Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy, Ulttyq akademııalyq kitaphana, Almatydaǵy Ulttyq kitaphana, Ortalyq memleket­tik mýzeı, Semeıdegi Abaı mýzeıi, t.b. atsalysatyny sózsiz. Jalpy, ulttyq qun­dylyq deńgeıindegi ózekti másele bol­ǵandyqtan, memlekettik komıssııa quryp, arnaıy baǵdarlama qabylda­nyp, atalǵan uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn zamanaýı ozyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etip, tıisti qarajat bólinýin qarastyrý kerek.

Altynbek NÝHULY,

Parlament Senatynyń depýtaty,

UǴA korrespondent-múshesi