Jasandy ıntellekt jáne jańa tehnologııa

Jıynǵa saraptamalyq qoǵamdas­tyqtyń, Qazaqstan Energetıka mınıstr­liginiń jáne halyqaralyq energe­tıka­lyq kompanııalardyń ókilderi qatys­ty. Sonymen qatar «О́zgelerdiń shara­syzdyǵy kezinde áreket etý: qıyn sát­ter­d­egi «orta derjavalardyń» dıplo­matııasy», «Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt: áseri men saldary», «Áleýmettik tolqýlar: jalǵan aqparat jáne algorıtmderdiń kúshi» jáne basqa da taqyryptar boıynsha talqylaý uıymdastyrylady.

Forým jumysyna memleketter men úkimetterdiń, halyqaralyq uıymdar men iri kompanııalardyń basshylary, saıası qaıratkerler men sarapshy toptardyń ókilderi qatysty. Sheteldik delegattar arasynda HVQ, DSU, ADB, EQDB, EQYU, IýNESKO, ShYU, EQYU PA, EYDU jáne AQSh saýda mıssııasynyń ókilderi bar. 

Is-shara geosaıası shıelenistiń kú­sheıýine jáne memleketaralyq yntymaq­tas­tyqtyń dástúrli modelderiniń tú­begeıli ózgerýine baılanysty buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterlerge qa­tys­­ty jaýaptar izdeý úshin álemdik qoǵam­dastyqtyń kúsh-jigerin biriktirýge arnalǵan. Jalpy, jıyn aıasynda atalǵan baǵyttar boıynsha 40-tan astam paneldik sessııa, beıresmı pikirtalas, basqa da baǵdarlamadan tys is-shara ótkizildi.

«Qazaqstan – meniń ekinshi otanym»

Kezekti sessııa «Geosaıası shıelenistiń jahandyq damýǵa áseri» taqyrybyna arnaldy. Alǵash bolyp sóz alǵan Býrkına-Fasonyń eks-premer-mınıstri, saıasatker Lassına Zerbo Qazaqstanǵa qaıta oralǵanyna qýanyshty ekenin jetkizdi. «Qazaqstan – meniń ekinshi otanym» degen spıker 2004 jyldan beri Uly dala tórine birneshe márte at basyn tiregenin, osy kezeń aralyǵynda el damýyna kýá bolǵanyn atap ótti.

«Men Býrkına-Faso memleketinen keldim. Ras, búgin talqylanyp otyrǵan taqyryp bizdiń elde mańyzǵa ıe. Máselen, soltústiktegi Lıvııanyń jaǵdaıy Býrkı­na-Fasoǵa ǵana emes, sonymen qatar Ma­lıge, Mavrıtanııaǵa, belgili bir deńgeı­de Nıger men Chadqa da áser etip otyr. Buǵan jaýapkershilikti eshkim, esh memleket alǵan emes. О́kinishtisi sol, óńirde baqy­lan­baǵan qarý-jaraq óte kóp. Mu­nyń syr­tynda, kedeılik, klımattyń ózgerýi kópte­gen halyqtyń ómirine qaýip tóndirip tur.  Sol sebepti memleketterdegi ahýal­dy retteý úshin ishinara ásker kirgizý jaǵdaıdy turaqtandyrmaıtynyn kózimiz kórdi. Osyǵan baılanysty ózara pikirtalas pen kelissózderdi kóbirek júrgizgenimiz jón. Budan bólek, jastar máselesine de kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Afrıka halqynyń 70-75 paıyzy 30 jasqa tolmaǵan. Mundaı jaǵdaıda olarǵa jumys taýyp berip, qajetti qorshaǵan orta qalyptastyrýdyń ózektiligi arta túsedi», dedi L.Zerbo.

«London School of Economics» ekonomıkalyq geografııa professory Andres Rodrıges-Poza da talqylanǵan taqyrypqa qatysty óz kózqarasymen bólisti. Onyń aıtýynsha, kópshilik shar­­ta­raptaǵy qaqtyǵystar men onyń eko­no­mıkalyq damýǵa teris áserin ja­han­­dyq tártiptiń buzylýymen baıla­nys­tyrady.

«Ekonomıkalyq damý turǵysynan qaraǵanda, popýlızm men memleketterdiń ishki qaqtyǵysy órship keledi. Qazirgi tańdaǵy álem osydan 25 jyl burynǵy tórtkúl dúnıeden múldem bólek. Donald Tramp AQSh prezıdenttigine saılanady dep kim oılaǵan? «Breksıtke» de kýá boldyq. Dýarte men Bolsonaro sekildi qaıratkerler el tizginin ustady. Osyǵan baılanysty álem túbegeıli ózgerdi dep aıta alamyn.

Biraq nege? Mundaı túpkilikti bet burýdyń astarynda ne jatyr? Birneshe máseleni atap ótkim keledi. Birinshisi, qaqtyǵys pen máseleniń mádenı jaǵy. Iаǵnı jahandyq kózqarastaǵy adamdar kóbeıgen. Sondaı-aq uzaq merzimdegi ómir sapasy da áser etti dep esepteımin. «London School of Economics»-te júrgizgen zertteýde buǵan kóz jetkizdik. Máselen, Batys Vırdjınııa halqynyń ba­sym bóligi Donald Trampqa daýys berýiniń bir sebebi ótken ǵasyrdyń 70-jyl­­darynda atal­ǵan shtatta bastalǵan qul­dyraýmen baılanysty», deıdi A.Rod­rıges-Poza.

Spıker ekinshi másele retinde ıdeo­logııalyq quldyraýdy atap kórsetti. Sonymen qatar syrtqy jaý izdeýge degen qushtarlyq ta osyndaı ahýalǵa jol ashady. Iаǵnı bılikke qoly jetkender ózine júktelgen mindetti durys atqara almaǵan jaǵdaıda jaýapkershilikti moınyna alýdan qashady. Osylaısha, bárine kinálini syrttan izdeýge kóshedi.

«Bul álemdi odan saıyn qaýipti ete túsedi. О́ıtkeni memleketti basqaratyn popýlıst kóshbasshy ýádesin oryndaı almaǵanda, syrttan jaý izdeýge kirisedi. Mine, másele de osynda. Máselen, 20 jyl boıy bılikke otyrǵan saıasatker halyqtyń ál-aýqatyn jaqsarta almaǵan kezde, búkil nazardy syrtqy jaýǵa aýda­rýǵa tyrysady. Osyndaı qadam arqy­ly turǵyndar ishki máseleni umytady dep esepteıdi. Bunyń ekonomıkalyq saldary aýyr», dedi A.Rodrıges-Poza.

Qarjylyq daǵdarystyń salqyny áli seziledi

Kelesi sóz kezegi Túrki ınvestısııalyq qorynyń prezıdenti Baǵdat Ámireevke berildi. Spıker sessııanyń taqyryby sanksııanyń áseri, geosaıası qysymnyń álem ekonomıkasyna yqpalyna qatysty ekenine nazar aýdardy. B.Ámireev Túrki memleketteri uıymynyń atqarýshy hatshysy qyzmetin atqarǵanyn, endigi jerde ekonomıka men qarjy salasyna bet burǵanyn atap ótti.

«Qazirgi tańda álem ekonomıkasy geosaıası qaqtyǵystan qatty zardap shegip otyr. 2007-2008 jyl­dardaǵy jahandyq daǵdarys, máselen, qarjylyq jáne ekonomıkalyq sebepten oryn alǵan edi. Qazirgi tańda geosaıası qysymnyń saldarynan týyndaǵan daý-janjal, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy, Ýkraına men Reseı arasyndaǵy soǵys sekil­di áskerı qaqtyǵystar áser etedi. Mu­nyń bári bizdiń aımaqqa tym jaqyn orna­lasqan. Álbette, ekonomıkalyq daǵdarys týraly uzaq áńgime aıtýǵa bolar. Biraq eń áýeli onyń saıası astaryna nazar aýdarǵan jón. Sol sebepti búgingi Astana halyqaralyq forýmy aıasynda talqylanyp jatqan taqyryp óte ózekti ekeni sózsiz», dedi B.Ámireev.

Spıker sondaı-aq ekonomıkalyq sanksııalar saıası janjaldyń bir quraly ekenin atap ótti. Onyń paıymdaýynsha, sanksııalar ekonomıkalyq problema týyn­datyp, qarjylyq bólinýge ákeledi.

«Bosqyn máselesi de mańyzdy. Áli esimde, Irakqa sanksııa salynǵan kezde sonda qyzmet ettim. Iranǵa sanksııa salynǵanda atalǵan elde elshi mindetin atqaryp júrdim. Qazirgi tańda Reseıge sanksııa salynǵanynyń kýási bolyp otyrmyz. Bul sanksııalar tikeleı áskerı qaqtyǵysqa, saıası qysymǵa baılanys­ty ekenin moıyndaǵan jón. Endeshe, bul soǵysty toqtatpaı, qolymyzdan esh­teńe kelmeıdi. О́ńirlik jáne álemdik qaqty­ǵystardy saıası túrde sheshpeıinshe, sanksııalar men onyń saldaryna qarsy kúrese almaımyz», dedi B.Ámireev.

EYDU Eýrazııa bóliminiń basshysy Ýılıam Tompson negizgi taqyrypqa kirispes buryn jahandyq qarjylyq daǵdarysqa nazar aýdardy. Onyń aıtýyn­sha, álem 2007-2008 jylǵy daǵdarystyń salqynyn áli de sezinip keledi. О́ıtkeni tórtkúl dúnıeni ábigerge salǵan oqıǵanyń saıası saldary keshigip jetip otyr.

«Ol kezde jahandyq qarjylyq daǵ­darystyń saıası yqpaly aıtarlyqtaı tómen boldy. Kópjaqty yntymaqtastyq pen saıasatty úılestirýdiń arqasynda shartarap elderi kúızelis kezeńinen ońaı qutyla bildi. Osylaısha, qysqamerzimdi resessııany bastan ótkerdik. Ekonomıka­ tez qaıta qalpyna keldi. Degenmen ekono­mı­­kalyq órleýge jete almadyq ta, sol baıaǵy kúıimizge oraldyq.

О́tken onjyldyqtyń ortasynda bu­rynǵy dınamıkaǵa qol jetkizý qıyn ekeni anyq edi. Al 1990 jyldar men 2000-jyldardyń basynda ortodoksaldy kóringen saıası boljamdar júzege aspady. Iаǵnı Tramptyń bıligi kezindegi AQSh pen Qytaıdyń alaýyz­dyǵy, pandemııa, Ýkraınadaǵy soǵys bastalmastan buryn-aq jahandyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen basqarýdyń kemshilik­teri baıqalǵan edi. Munyń bir sebebi – baılyqtyń ádi­letti bólinbeýi, bıliktiń sanaýly adamnyń ǵana qolyna shoǵyrlanýy, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi BUU Qaýipsizdik Keńe­sindegi bir top eldiń basymdyǵy sekildi máselelerge qatysty», dedi Ý.Tompson.

Osy oraıda, spıker keı memlekettiń ekonomıkalyq damý men klımattyń ózgerýine ózgeshe kózqaras ustanýyn belgili bir deńgeıde túsinýge bolatynyn atap ótti. Sondyqtan jahandyq jylynýdan eń aýyr zardap tartatynyna qaramastan, damý deńgeıi jetkilikti bolmaýy sebebinen densaýlyq saqtaý, ómir súrýge qajetti qyzmetterdi usynýǵa basymdyq berýge májbúr.

«Muny Shvesııamen, máselen, Fılıp­pın arasynan anyq baıqaımyz. Sondaı-aq mundaı elder egemendik máselesine muqııat qaraıdy. О́ıtkeni olar buǵan deıin táýeldi edi, osyǵan baılanysty azattyq pen egemendikti qorǵaýdy erekshe basymdyq retinde qaraıdy», dedi Ý.Tompson.

Sıfrlandyrý   jeńildikteri

«Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt: áseri men saldary» sessııasynda sóz sóılegen Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın Qazaqstan azamattary el ishinde ózderimen jeke basyn kýálandyratyn qujattardyń túp­nusqasyn, júrgizýshi kýáligin jáne basqa da kýálik túrlerin alyp júrýi mindetti emes ekenin eske saldy.

«Eshbir áleýmettik qujattardy alyp júrýdiń qajeti joq. Munyń bári zań­dy, sıfrlyq qujattardyń quqyqtyq mártebesi bekitilgen. Máselen, óz basym Qazaqstan aýmaǵynda júrgende qaltama ámııan salmaımyn. Tek uıaly telefondy ǵana paıdalanamyn. Kez kelgen Qazaqstan azamatynan surańyz, olardyń kóbisi qaǵaz qujattyń túpnusqasyn nemese bank kartasyn, basqa da kýálikti ózimen birge alyp júrmeıdi», dedi B.Mýsın.

Sondaı-aq Qazaqstanda halyqqa arnalǵan áleýmettik kómekti jasandy ıntellekt arqyly júzege asyrý ádis­te­ri qaralyp jatqanyna ekpin berdi. Mı­nıstr jasandy ıntellektini damytý úshin sapaly deńgeıde jınaqtalǵan máli­metterdiń qurylymdyq derekter qoryn qalyptastyrý qajet ekenin atap ótti.

«Qazir bizde 400 túrli derekter bazasy bar jáne olardy biriktirýge tyrysyp jatyrmyz. Bul rette biriktirilip jatqan 80 negizgi derekter bazasy bar. Endi biz olardy taldap, nátıjesin shyǵaramyz. Máselen, Qazaqstanda 600 myń adam tıimdi baǵada baspana alýǵa ótinish jasasa, olardyń keıbiri osydan 10 nemese 5 jyl buryn qujattaryn ótkizgen. Biraq biz qazir málimetter bazasyn bir derekter qoryna biriktirdik, osy 600 myń ótinishti zerdeledik. Osy oraıda olardyń jarty mıllıonynda páterler bar ekeni anyqtaldy. Olar endi Úkimetten bul qoldaý túrin almaıdy. Degenmen tıisti qoldaý baspanaǵa muqtaj basqa otbasylarǵa baǵyttalady», dedi B.Mýsın.

Sala basshysy Qazaqstan mem­lekettik qyzmet kórsetýdiń proaktıvti ádisine kóshýge nazar aýdaryp otyrǵanyn aıtty. Bul óz kezeginde Qazaqstan hal­qyna qandaı qoldaý qajet ekenin túsinýge múmkindik beredi.

«Osyǵan deıin áleýmettik kómek alýǵa júginbegen azamattarǵa 60 myń SMS jiberip, habarlamadaǵy siltemeni basý arqyly osy kómekti alýǵa jaǵdaı jasalatynyn eskerttik. Osy oraıda mundaı tásilder – jasandy ıntellektiniń bastapqy múmkindikteriniń biri. Aldaǵy ýaqytta bul tehnologııalar arqyly taldaý jasaýǵa kóshemiz», dedi B.Mýsın.

Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń baǵasy

Sonymen qatar forým aıasynda «Jańa Qazaqstan: Jahandyq alasapyran kezinde dalany basqarý» kitabynyń tusaýy kesildi. Nıý-Iorkte turatyn ekonomıst, Dr. Doom laqap atymen tanymal kitap avtory Nýrıel Rýbınıdiń aıtýynsha, jumys túrli saladaǵy basqa da tanymal mamandarmen birlesip jasalǵan.

Kitap jetek­shi sheteldik zertteý­shi­ler men sarap­shylardyń esseler jı­na­ǵy formatynda jazylǵan. Onda ha­lyq­aralyq qoǵamdastyqtyń ǵalam­dyq týrbýlenttik jaǵdaıyndaǵy Qa­zaq­stan­­nyń ózgeristeri men múmkin­dik­teri­ne, sondaı-aq respýblıkada júr­­gizi­lip jat­qan reformalardyń mańy­zyna ber­gen saraptamalyq baǵasy shoǵyr­landy­rylǵan.

Eńbekte ekonomıkalyq, monetarlyq, qarjylyq táýekel sııaqty kóptegen qaýip-qater, sondaı-aq geosaıasat, klımattyń ózgerýi, pandemııa, jahan­daný, jasandy ıntellektiniń paıda bolýyna qatysty kúrdeli máselelermen ush­tasatyn buryn-sońdy bolmaǵan belgisiz­dik kezindegi ómir týraly baıandaıdy. Or­talyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń dırektory Asqar Omarov Qazaqstanǵa sholý jasaǵan kitap tosyn syı bolǵanyn aıtady.

«Kitap álemdik qoǵamdastyqtyń elimiz­ge degen úlken qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi. Álemde Qazaqstanda bolyp jatqan ekonomıka úderisterine son­sha­lyqty keń, biraq sonymen birge qysqasha sholýdy qamtıtyn kóp jumys joq. Kitap sheteldik te, bizdiń oqyrmandar úshin de qyzyqty bolatynyna senimdimin. Ol qazaq tiline aýdarylady dep úmittenemiz. Obektıvti kózqaras elimizde bolyp jatqan úderisterdiń ıgilikterin túsinýge kómektesedi», dedi A.Omarov kitaptyń tusaýkeser rásiminde.

Aıta keterligi, bul basylymda Qa­zaq­stan úshin jahandyq deńgeıdegi ózge­rister men múmkindikterge qatysty álem­dik qoǵamdastyqtyń saraptamalyq baǵalaýy, sondaı-aq el aıasyndaǵy aǵym­daǵy reformalardyń mańyzy toptas­tyrylǵan.

«Biz kitapta Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanys­tar óte jaqyn ekenin kórsetemiz. Biraq sonymen birge Qazaqstannan Eýropalyq odaqqa eksport taýarlar men shıkizattan, al Qazaqstanǵa Eýropalyq odaqtan eksport daıyn ónimderden turady. Biz sondaı-aq ekijaqty ekonomıkalyq ıntegrasııany tereńdetýge yqpal etetin arnalarymyzdy talqylaımyz. Biz tyǵyz yntymaqtastyqty jáne belgili bir jet­kizý tizbegine baılanysty táýekel­der­di qarastyramyz. Osyǵan baılanysty taldaý júrgizý kezinde tórt qorytyndyǵa keldik.

Bul Qazaqstannyń ǵana emes, Eýrazııa­lyq odaqtyń da bıznes-modelderin transformasııalaýǵa negizdelgen. Birin­shisi, ıntegrasııany tereńdetý úshin strategııalyq jol kartasyn ázirleý. Ekinshisi, qorytyndy jetkizilim tizbegi men qundylyqtardy jańartýdy damytýǵa baılanysty. Bul tereńirek strategııalyq yntymaqtastyq úshin mańyzdy. Álemniń basqa bóligimen ekonomıkalyq qarym-qatynasty qalyptastyra otyryp, saýda seriktesteriniń bolashaǵy týraly da umytpaýymyz kerek. Osy sebepti atalǵan baǵytty jaǵyrtý mańyzdy. Sonymen qatar strategııalyq jol kartasyna biriktirilýi kerek.

Úshinshi qorytyndy – bilimdi keńeıtý jáne resýrs pen tehnologııa almasý. Iаǵnı siz óndire almaıtyn nárseni eksporttaı alasyz. Siz bilim, zertteý almasýǵa ınvestısııa sala bilýińiz kerek. Sońǵysy – sholý. Qarjylandyrý shoǵyryn qaraý mańyzdy. О́ıtkeni bul – strategııalyq yntymaqtastyqty kúsheıtýdi bastaý múmkindigi. Keıinnen bul ekonomıkalyq qatynastyń qarqyndy damýyna qol jetkizýge jaqsy múmkindik bolady», dedi Eýropalyq saıasat jelisi ortalyǵynyń dırektory Vopel Hannıg.

Qazaq jastary Fransııada bilim alady

Astana halyqaralyq forýmy aıasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi men Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy Fransııanyń Qazaqstandaǵy elshiligimen memorandýmǵa qol qoıdy. Qazaqstan jastarynyń fransýz eliniń joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna múmkindik beretin qujatty Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Oljas Sákenov, Fransııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Dıde Kaness resimdedi.

«Qazaqstan úshin bul naryqty joǵalt­paýymyz kerek. Sondyqtan Fransııada «Bolashaqpen» bilim alýǵa bolatyn jo­ǵa­ry oqý oryndarynyń tizimin keńeı­tip jatyrmyz. Qazirgi tańda 6 joǵa­ry oqý orny bolsa, endi tizimdi 12-15-ke deıin ulǵaıtýymyz qajet. Prezı­den­timizdiń Fransııaǵa resmı saparynda úlken kelisimsharttar resimdeldi. Biz de Fransııanyń Joǵary bilim mı­nıstr­ligimen kelisimge qol qoıdyq. Onda «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alý jáne ǵylymı-tehnıkalyq taǵylym­damany kúsheıtý kózdelgen.

Fransııa tehnologııalyq turǵydan eń damyǵan elderdiń qataryna kiredi. Bıotehnologııa, bıomedısına, ǵarysh, áýe kóligi salasyndaǵy myqty zerthanalary bar. Iаǵnı Eýropanyń eń myqty tehnologııalyq memleketteriniń qataryna kiredi. Sondyqtan fransýz zerthanalarymen jáne joǵary oqý oryndarymen tyǵyz baılanysty damytqymyz keledi. Bıyl qarashada úlken delegasııa keledi jáne qazaq-fransýz birinshi joǵary bilim konferensııasyn ótkizemiz», dedi S.Nurbek BAQ ókilderine bergen suhbatynda.

Fransııa elshisi Dıde Kaness aǵyl­shyn tilimen básekeles bola almasa da, fransýz tiliniń bolashaǵy zor ekenine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, Fransııa joǵary oqý oryndarynyń deńgeıimen tanymal ári muny maqtan tutady. Fran­sııanyń taǵy bir basymdylyǵy – bilim alýdyń qoljetimdiligi.

«Bizde fransýz stýdentteri úshin, sonymen qatar Eýropalyq odaq elderi jastary úshin memlekettik joǵary oqý oryndarynda tegin bilim berý ustanymy bar. Qalǵandary oqýdyń úshten bir bóligin tóleıdi. Máselen, bir jyldyq oqýǵa 3 myń eýro jumsalady. Osy oraıda fransýz tili bolashaq tili ekendigin aıryqsha aıtqym keledi. Biraq ol aǵylshyn tiline básekeles bola almaıdy», dedi Fransııa elshisi.