Bulardyń ónerdegi mektebi – Súıinbaı atyndaǵy Almaty oblystyq fılarmonııasynyń «Altynaı» folklorlyq bı ansambli. 1999 jyly erli-zaıypty horeograftar Astana qalasyndaǵy memlekettik fılarmonııa negizinde «Naz» ulttyq bı ansamblin qurdy. Onyń bastapqy quramynda nebári 4 kásibı bıshi boldy. 2007 jyldyń 1 naýryzynda qala ákiminiń sheshimimen «Naz» memlekettik bı teatry óz aldyna jeke shańyraq kóterdi. Bul – elorda óneri tarıhynda aıtýly kún. Teatrdyń basty maqsaty – qazaqtyń ulttyq bıin álemge tanymal etý. Osy óner ujymynyń konsertin tamashalaǵan kórermen Uly dala shejiresine, Maǵjan aqyn aıtqandaı, ulttyń tolǵamaly tarıhyna tereń boılaıdy.
Búginde bı teatry álemdik mádenıettiń baı dástúrin belsendi ıgerip, eń jandy ónerin tájirıbemen baıytyp júr. Bı teatry adamnyń kóńil-qoshyn ámbebap kórkem túrde kórsetip, qorshaǵan ortany ıgerýge jáne jańa jaǵdaıǵa beıimdelýge múmkindik beredi. Sonymen qatar bı teatry osy ónerdiń barlyq baılyǵyn muraǵattap, ulttyq mádenıetti meńgerýshilerge qoljetimdi etedi. Bul onyń álemdik mádenıetke enetin sapasyn aıqyndaıdy.
Biz osy izdenisti «Naz» memlekettik bı teatrynyń shyǵarmashylyǵynan anyq kóremiz. Ol az ýaqyt ishinde biregeı repertýaryn qalyptastyrdy. 100-den asa ulttyq bı men 10-nan asa horeografııalyq spektakldi naqyshyna keltirip oryndap júrgen ansambldiń «Balbyraýyn», «Mahambet», «Kósh kerýen», «Shashý», «Jeldirme», «Sarbazdar», «Jaılaýda», «Samǵaý», «Nazbıke», t.b. bı qoıylymdary halyqtyń kóńilinen shyǵyp, ystyq yqylasyna bólendi.
Bı spektaklderiniń máni de, sıpaty da erekshe. Sonyń biri – ata-babalarymyzdyń erligin baıandaıtyn «Tuıǵyndar» tarıhı bı spektakli. Ol kórermenge alǵash 2005 jyly usynyldy. Spektakl túrki dúnıesiniń qundylyǵy – «Kúltegin» eskertkishinen bastap búgingi kúnge deıingi azattyq úshin kúres pen el danalyǵy men qaharmandyǵyn beıneleıdi. Qoıylym ataýynyń rámizdik máni, mazmundyq tegeýrini kórermendi beıjaı qaldyrmaıdy. Túrkiniń aldyńǵy sheptegi sardarlary men sarbazdary ǵasyrlar tereńinen birlik pen qaısarlyqty ósıet etedi.
Qoıylym kompozıtory Baıdaly Ryspanbetovtiń talǵampazdyqpen tańdap alǵan shyǵarmalary spektakldiń ón boıyna serpin, tylsym rýh beredi. Spektakldegi ult mádenıeti, etnografııasy naqty kórinip, ulttyq kıimder de shyǵarma ıdeıasymen sáıkestengen. Jaýynger, abyz, baqsy, kelin, orta jastaǵy áıelder kıimderiniń boıaýy qanyq. Halyq ánderi men kúıleri, Mahambet, Qurmanǵazy, E. Brýsılovskıı týyndylary, qazirgi zaman kompozıtorlary Á.Qazaqbaev, A.Jaıymov, B.Ryspanbetov, M.Berdiǵulov shyǵarmalary qoıylymnyń mýzykalyq baılyǵy men keń qulashyn kórsetti.
Tuıǵyn – ańda qasqyr sekildi úıretýge kelmeıtin batyl jáne qaısar qus, bolmysy asqaq, tulǵasy bıik. Sondyqtan Uly dala jaýyngerleri jaýǵa berilmegen, eshqashan keri sheginbegen.
Beınege engen bıshiler 50 mınýt ishinde túrki dúnıesi men ult tarıhynyń alaýly da ór dáýirin halyqtyq horeografııa tilimen somdaıdy. Tańdalǵan ásem áýen, joǵary kásibı oryndaýshylyq, sátti kostıýmder men boıaýǵa toly dekorasııalar, biregeı kompozısııa, ashyq tús kórermen sanasynda umytylmaıtyn áser qaldyrady.
Árıne, munyń bári – qoıýshy-rejısserler Erkebulan men Qadısha Aǵymbaevtardyń mańdaı teri. Shyǵarma ıdeıasynyń jáne lıbrettosynyń avtory Erkebulan Aǵymbaev BAQ ókilderiniń tosyn suraǵyna oıly jaýap bergeni de esimizde. «Bizden «Nelikten túrkiler solaı kıinedi nemese bıleıdi dep sheshtińizder?» dep surap jatady. Shyǵarmashylyq top ustanymy: «Tuıǵyndar» shyǵarmasy tarıhı shyndyqtyń dál kórinisi emes. Bul – bizdiń kózqarasymyz, túrki halyqtarynyń ótkeni týraly ıdeıanyń jańǵyryǵy. Pesa – tarıh oqýlyǵy emes, shyǵarmashylyq jumys. Kostıýmge kelsek, qoıylymda bıshiler qurbandyq shalý rásimin oryndaıtyn abyzdy kórsetetin sát bar. Olar Kók Táńirinen jeńiske jetýge kómektesýin suraıdy. Synshylar bul jerde jyraýlar tym baı kıingen desedi. Etnograf emespin, daýlasý da mindetimizge kirmeıdi. Biraq osy kıimdi ázirleý jolynda biz jeti aıǵa jýyq mýzeılerde, kitaphanalarda boldyq, túrkolog-professor Qarjaýbaı Sartqojaulymen keńestik. Sóıtip, jyraý men abyz eń qurmetti tulǵa bolǵan degen qorytyndyǵa keldik. Eger qudiretti hannyń ózi olardyń boljamdaryna qurmetpen qarap, qymbat syı-sııapat kórsetse, olar nege jupyny kıinýi kerek?..».
Qoıylym keńesshisi – belgili túrkolog, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Qarjaýbaı Sartqojauly. Spektakldiń qoıýshy horeograftarynyń (Erkebulan Aǵymbaev, Qadısha Aǵymbaeva, Meıramgúl Aıtmaǵambetova) ıdeıa birligi sátti shyqqan.
«Naz»-dyń kórermenge usynǵan taǵy bir shyǵarmasy – Ispan halqynyń flamenko bıiniń naqyshynda qoıylǵan Morıs Raveldiń «Bolero» bı spektakli. Bul eń alǵash 2009 jyly sahnaǵa shyqty.
Týyndy túpnusqasy tuńǵysh balet spektakli retinde 1928 jyly 20 qarashada Parıjdegi Grand-Operada qoıyldy. Morıs bala kúninen zaýyt, fabrıka ómiri men qyzmetine qyzyǵyp ósedi. Eseıe kele mýzykaǵa yntasy aýyp, «Bolero» atty shyǵarma jazady. Balet qoıylymy retinde sahnalanǵan bı spektakliniń jelisi bylaı órbıdi: HH ǵasyr basyndaǵy Ispanııadaǵy qarapaıym zaýyt jumysshylarynyń qym-qýyt tirligi. Zaýyt tútinine deıin bı spektaklinde kórinis tabady. Jumystan sharshap-shaldyǵyp kelgen ıspandyqtar keshke tavernada bas qosady. Osy kezde ortaǵa ıspan qyzy shyǵyp bıleı jóneledi. Kóńildi sergitip, deneni shymyrlatatyn mýzyka yrǵaǵyna zaýyt jumysshylary da qosylady. Mine, oqıǵa jelisi boıynsha sol zamandaǵy adamı qatynastar, meıirimdilik pen jaýyzdyq, syılastyq pen alaýyzdyq, mahabbat pen óshpendilik sezimderi bı tilimen «Bolero» spektaklinde kórinis tabady.
«Naz» memlekettik bı teatrynda «Bolero» 2010 jyly teatrdyń 10 jyldyǵyna oraı Kongress-holda sahnalandy. Spektakldiń hronometrajy – 15 mınýt. Sahnaǵa 30-dan asa ártis shyǵady. Spektaklde basty nysanasy– jigit pen qyz súıispenshiligi bı tiline túskende dúnıe úılesimdigi arta túsedi. Qımyl, dybys, qozǵalys, yrǵaq, naz, sezim birtutastanady. Spektakldiń ón boıyn ashatyn – Morıs Raveldiń mýzykasy. Qyzýqandy ıspan halqynyń beınesi mýzykanyń únimen sezilip, yrǵaqqa qosyla bılegen ártisterdiń qımyl shıraqtyǵy spektaklge jan bitiredi. Qoıylym sońynda mahabbat jolynda arpalysqan eki ǵashyq qosylady. Bunyń bári bı tilimen, ıspan halqynyń ulttyq kıimimen, Raveldiń mýzyka sazymen úzdiksiz úndesedi.
Astana men óńirlerdi bı shýaǵyna bólep júrgen «Nazdyń» jaqsy men jamannyń aıyrmashylyǵyn kórsetetin týyndysy – 2008 jyldan sahnalanǵan «Aq pen qara» horeografııalyq kompozısııasy. Bul jasóspirimderge arnalǵan.
Qazir zamanǵa saı balalar dramatýrgııasy tapshy. Bul – qoıylym rejısseriniń (Nurfat Vahıtov) alǵashqy týyndysy. Bı órimdeı jas balalardyń kezdeısoq qatelikke urynbaýǵa, jaman jolǵa túspeýge, ata-ana kóńiline qaıaý túsirmeýge, qoǵamdaǵy bar is-sharany, aınalasynyń is-áreketin ıgilikke burýǵa baǵyttalǵan. Sahnadaǵy bir balanyń taǵdyry – álem balalarynyń taǵdyry sekildi uǵynylady.
«El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen, óskeleń urpaq sanasyn sazdy da nazdy óner – bı arqyly durys jolǵa salý – «Aq pen qara» tujyrymdamasy.
Erkebulan men Qadısha Aǵymbaevtardyń kompozıtor, dırıjer, kúıshi N.Tilendıevtiń mýzykalyq shyǵarmalary boıynsha qoıǵan bı spektakli – «Nurǵısa» (2010 jyly shyqty).
Spektakldiń basty muraty – birtýar óner tulǵasy Nurǵısa Tilendıevtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn bı tilimen jetkizý. Spektakl Astana qalasynyń birneshe mádenı oshaǵynda úlken jetistikpen sahnalandy. Muny «Naz» memlekettik bı teatrynyń Nurǵısa Tilendıevke ornatqan eskertkishi deýge bolady. Spektakl úılesken bes bólimnen turady: «Dúnıege kelýi», «Balalyq shaq», «Jastyq shaq», «Shyńdalý», «Alyp tulǵa».
Jańa býyndy Nurǵısa Tilendıev shyǵarmashylyǵymen tanystyrý, jastar arasynda halyq mýzykasyn nasıhattaý, tyńdarmandardy ulttyń rýhyn qurmetteýge, bı ónerin dáripteýge úndeý – spektakldiń tanymdyq tujyrymdamasy. Qoıylym teatr repertýarynyń ishindegi eń qundy, ári irisi deýge tolyq negiz bar.
Shyǵys ertegisi jelisindegi «Myń bir túnniń bir túni» horeografııalyq qoıylymy – teatrdyń bitimi bólek týyndysy. Oqıǵa arab dúnıesiniń iri shaharynyń birinde ótedi. Tań. Qalanyń sáýletti ǵımaraty men baı sán-saltanaty. Qala basy Tahır qaraýyndaǵy shahardyń shyǵys bazary. Saýdagerlerdiń kúndelikti saýdaǵa daıyndyq áreketi. Spektakl sıýjeti saýdagerler buıymynyń arasynan shyqqan asyl tasty júzik jaıynda.
Bala kezimizden tanys «Myń bir túndi» eske túsireıik. Shahrezadanyń ańyzǵa bergisiz qyzyqty áńgimeleri oqyǵandardy eliktirip áketýindegi tálim – oqıǵa men ǵıbrattyń úıleskeninde. Ańyz oqıǵalar shyǵarmashylyq ókilderine shabyt beredi. Mysaly, shyǵarma jelisimen kóptegen qıssa-dastan týdy. «Baǵdadtyń qýlary», «Alladınniń sıqyrly shamy», «Sındbadtyń jeti sapary» t.b. kórkem fılmderge arqaý boldy . «Myń bir tún» sahnaǵa kóship, osy attas balet qoıyldy. «Naz» memlekettik bı teatry shyǵys ertegisindegi oqıǵalardy bı tilinde jańartty.
Spektakldiń bas keıipkeri – etikshi Marýf. Ol sıqyrly júzikti qolǵa túsiredi. Marýf asyl tasty súrtkende, Efrıt atty qolynan kelmeıtini joq qyzmetshi paıda bolady. Sonyń kómegimen Marýf baılyqqa belshesinen batady.
2013 jyly Marýf róliniń birinshi oryndaýshysy – Taraz memlekettik pedagogıka ýnıversıteti «horeografııa» mamandyǵynyń túlegi Dmıtrıı Grajdankın. Keıipker Esmıgúl esimdi hanshaıymǵa ǵashyq bolyp, nebir shytyrman joldardan ótedi. Sońynda Shahrezadanyń kómegimen ǵashyqtar qosylady. Spektakldegi basty ártisterge kelsek, Marýftyń beınesin – teatr ártisi Ashat Máden, Esmıgúl hanshaıymdy – Ámına Samarbaeva, al Shahrezadany Gúlnar Súttibaeva somdaıdy. Qoıýshy rejısseri – teatrdyń bas baletmeısteri, kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri – Qadısha Aǵymbaeva. Bı shyǵarmasy órkenıetti óner oshaqtarynda tabysty sahnalandy.
Tarıhı Shyńǵyshan (Temújin) taqyryby ónerdiń bar salasynda zerdelendi. «Naz» teatrynyń «Shyńǵyshan» horeografııalyq spektakli ańyz-áńgimelerge súıene otyryp, hannyń bala kezinen bastap, er jetip, el bılegen kezeńderin qamtıdy. Qolbasshylyq talantynyń arqasynda jarty álemge bılik júrgizgen tulǵa taǵdyry horeografııa tilinde kórkem beınelenedi. Qoıylym kásibı mamandar oryndaıtyn mýzykamen, kórkem dekorasııamen, sol dáýirdiń ǵajaıyp kostıýmderimen kórermendi baýrap alady.
Jastaıynan qaıǵy-qasirettiń, jetimdiktiń zardabyn shekken, eseıgende jary Bórteden aıyrylyp, abaısyzda baýyryn jazym qylýy bolashaq hannyń ómirine zor áser etti. Sonymen qatar halyqtyń aýyr hali, aýyzbirlikten aıyrylýy bolashaq bıleýshiniń namysyn janyp, qaıratkerligin arttyrdy.
Shyńǵyshan bıligi óz zamanynda kórshiles bar halyqqa áserin tıgizdi. Imperııanyń jańa astanasy Qaraqorymda Azııa álemine buıryqtar men ókimder shyǵarylady. Ásker isinde dala kóshpelileriniń ejelgi dástúrleri qoldanyldy. Ol ádildikti jaqtap qara qyldy qaq jarǵan qaǵan bolýdy armandady.
Kásibı oryndaýdaǵy qoıylymda kórermen XIII ǵasyrdyń atmosferasyna arnaıy jazylǵan mýzykanyń, kórkem dekorasııanyń, sol dáýirdiń tańǵajaıyp kostıýmderiniń arqasynda enedi. Týyndynyń ıdeıa avtory, rejısser-horeografy – teatrdyń kórkemdik jetekshisi, bas baletmeıster Qadısha Aǵymbaeva, qoıýshy horeografy – Tómórhýıag Týksý (Mońǵolııa), ssenografy – Mádenıet qaıratkeri Qanat Maqsutov, kompozıtory – Eńbek Eri Bıambasýrengıın Sharav (Mońǵolııa).
Kostıýmder, rekvızıtter, dekorasııalar Mońǵolııadan kelgen dızaınerler, «Batbileg Lkhagvasuren» tarıhı qoıylym mamandary kómegimen birlesip ázirlendi. Spektakldi qoıýda mońǵolııalyq kásibı horeograf-qoıýshy Tómórhýıag Týksýdyń eńbegi zor. «Naz» memlekettik bı teatrynyń dırektory Sultan Sraılov ta elaralyq uıymdastyrý sharalaryn sátimen júrgizdi.
«Naz»-dyń balalarǵa arnalǵan nanymdy qoıylymynyń biri – «U-Sana» atty horeografııalyq týyndy. Ol qazirgi kezdegi eń ózekti másele – jas býynnyń gadjetke táýeldilikten densaýlyǵynan aıyrylyp jatqanyn, ata-ana tárbıesinen, qoǵamnyń meıiriminen jyraqtaǵanyn bı tilimen jetkizedi. Ulttyq qundylyqtan qol úzip, ǵalamtordyń jeteginde ketken jastardyń jaı-kúıi horeografııa stılinde tamasha berilgen. Bul – bir otbasynyń taǵdyry arqyly álemdik máseleni arqaý etken shyǵarma.
Spektakldiń qoıýshy rejısserleri – Arman Baımaǵambaev,Ulan Izenaev, Saǵıt Dúzbaev, lıbretto avtory – Saǵadildá Úsibáli, kompozıtory – Baıdaly Ryspanbetov, basty rólderdi somdaǵandar: E.Qudaıbergenov, G.Ismaǵulova, M.Jeńisov, Q.Nasen, A.Máden, A.Daırabekova.
Astana qalasy ákimdiginiń «Naz» memlekettik bı teatry – halyqaralyq, respýblıkalyq festıvalderde oza shaýyp, júldeli oryndarǵa ıe bolyp júrgen shyǵarmashyl ujym. Shara Jıenqulova atyndaǵy respýblıkalyq II bı baıqaýynyń laýreaty atanýy (2001), I halyqaralyq «Shabyt» jastar shyǵarmashylyǵy festıvalinde Gran-prı ıelenýi, 2002 jyly Qazaqstan jastar odaǵy syılyǵyn alýy (2002) – eldegi bedelin kórsetse, II halyqaralyq horeograftar baıqaýynyń laýreaty (Novosibir, 2003), Qytaı halyqaralyq horeograftar baıqaýynda «Altyn músin» júldesiniń (Pekın, 2004) ıegeri, Mahmýd Esambaev atyndaǵy HIH halyqaralyq festıvaliniń laýreaty (Groznyı, 2017) atanýy álemdik abyroıyn aıǵaqtaıdy. Munyń syrtynda Eýropanyń «Worldfestival Parad Brunssum», Nıderlandynyń «Warffum», Túrkııanyń «Altyn Qarakóz» baıqaýynda Qazaqstan bıin tanymaldandyrýy – mádenı elshilik mıssııasy. Katardaǵy olımpıada oıynyndaǵy (2012), Ýfanyń halyqaralyq sharasyndaǵy (2012), ózimizdegi Qysqy Azııa oıyndary (2011) men EKSPO kórmesi (2017) alańyndaǵy «Naz»-dyń bı óneri álemdik bıik óner hronıkalary men albomdaryna endi.
Biz «Naz» memlekettik bı teatrynyń horeografııalyq teatrlandyrylǵan qoıylymdaryn zerttep-zerdeleı kele, ujymnyń sahna sheberliginiń eleýli sıpaty – qyzyqty plastıkalyq formalardy (bı jáne oıyn mádenıeti), erekshe rekvızıtterdi (qamshy, belbeý, urshyq, dombyra, taıaq, asataıaq, arqanjip, keste, pıala, bilezik, torsyq) paıdalanýy der edik. Bul teatrdyń qazaq ulttyq folkloryn álemge tanytý mıssııasyn tolyqtyra túsedi.
Bı – halyq óneriniń ajyramas bóligi. Salt pen dástúr, oıyn men qımyl, kúı men kóńil, bolmys pen parasat, alǵyrlyq pen eptilik bıdiń ishki jáne syrtqy qýaty arqyly adamdy jaqsylyqqa bastaıdy. Ult bıi óz damýynyń uzaq jolynda etnostyń jan dúnıesine ǵana tán, erekshe úılesimdilik tilimen beriletin qoǵamdyq ómipge úzbeı ilesip, rýhanı álemdi beıneledi.
Halqymyz «saýsaqpen sanarlyq» dep beker aıtpaıdy. Álemdik bı aıdynynda «ult mádenıetin tanytamyn!» dep aq jelken kótergen birden-bir óner ordasy – «Naz» memlekettik bı teatryna uzaq ta nátıjeli jol tileımiz. Alar asýy bıik bolǵaı.
Hadııa Karamatýllaeva,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti mádenıet jáne óner kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri
