Paneldik sessııadaǵy alǵashqy sózdi «Báıterek» holdınginiń basqarma tóraǵasy Qanat Sharlapaev sóılep, forýmda talqylanatyn máseleler aýqymy keńeıgenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, irgeli jıyn syndarly dıalog arqyly álemdegi kúrdeli máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
«Eýrazııa – óte qyzyqty aımaq. Al Qazaqstan atalǵan qurlyqta aıryqsha ról oınaıdy. Qazirgi jaǵdaıǵa qarasaq, jetkizý tizbegi buzylǵan, logıstıka da aıtarlyqtaı ózgergen. Azyq-túlik qaýipsizdigi men turaqtylyq memleketterdiń de, jeke sektordyń da kún tártibindegi mańyzdy taqyrypqa aınalyp otyr. Árıne, Qazaqstan bul máselelerdi talqylaýǵa nıetti. Ornyqty damý maqsattaryna kelsek, munda úsh aspektini aıtý mańyzdy. Birinshisi – ekonomıkalyq ósý. Ony áleýmettik úderissiz, qorshaǵan ortany qorǵaýsyz damytý múmkin emes. Bul – Qazaqstannyń basty ustanymdarynyń biri. «Báıterek» – Qazaqstannyń qarjy sektoryndaǵy iri agentterdiń biri. Biz tarazynyń bir jaǵyna turaqtylyq pen ekonomıkalyq damýdy, ekinshisine áleýmettik jáne qorshaǵan ortany qorǵaý máselelerin qoıýymyz kerek», dedi Q.Sharlapaev.
Spıkerdiń aıtýynsha, kópshilikke mańyzdy máseleniń biri – turǵyn úı. Osy oraıda, elimiz qurylys salasyna erekshe kóńil bólip, barshaǵa qoljetimdi etý jolynda tabysty jumys atqaryp jatqanyna toqtaldy. Sonymen qatar Otbasy banktiń qyzmetine toqtalyp, paıyzdyq mólsherlemesi tómen nesıe arqyly turǵyndarǵa baspana alýǵa múmkindik usynyp otyrǵanyn atap ótti.
«Qurylys máseleleri, qoljetimdi jáne ornyqty bolýy kerek turǵyn úı máseleleri barshamyzǵa mańyzdy taqyryp dep oılaımyn. Bizdiń enshiles uıymymyz Otbasy bank baspana alýǵa ıpoteka beredi, ol – biz úshin óte mańyzdy qarjylyq oıynshy.
Sonymen qatar áıelderge arnalǵan baǵdarlama da bar. Osy oraıda, olar nesıeni ýaqtyly tóleıtinin, alǵashqy jarnany jınaýda qıynshylyq kórmeıtinin aıta ketken jón. Budan bólek, múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan baǵdarlama da jumys isteıdi», dedi Q.Sharlapaev.
«Báıterek» holdınginiń basshysy Qazaqstan balamaly energetıka kózderine de erekshe basymdyq berip otyrǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, jel, sý, kún energııasyn damytýǵa erekshe kóńil bólinedi, bul baǵytta 400 mıllıon dollar ınvestısııa quıylǵan.
«Sondaı-aq «Báıterek» aıasynda shaǵyn jáne orta bıznespen jumys isteıtin «Damý» qory bar. Qor jumysynyń nátıjesinde eldiń ishki jalpy ónimine shaqqandaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi byltyrǵy 33 paıyzdan 36 paıyzǵa deıin artty. Aldaǵy ýaqytta munyń kóbeıe beretinine senimdimiz. Álbette, halyqaralyq ólshemmen salystyrǵanda bul kóp emes shyǵar. Biraq shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jol ashatyn jalǵyz jol.
Basqa da halyqaralyq ınstıtýttarmen yntymaqtastyq ornattyq. Bizde teńgege nomınaldy túrde shaqqanda shamamen 200 mıllıon eýroǵa nesıe jelisi bar. Áıtse de, koronavırýs pandemııasyna baılanysty shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetýimizdi jalǵastyrdyq. Budan bólek, alǵashqy áleýmettik oblıgasııalardy shyǵardyq. Onyń kólemi salystyrmaly túrde kóp emes, degenmen birneshe jyl buryn mıllıard teńgelik áleýmettik oblıgasııalarǵa ınvestısııa tartýǵa jol ashtyq. Bul baǵytta atqaryp jatqan jumys az emes», dedi Q.Sharlapaev.
Sonymen qatar spıker Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyna mol qarajat quıyp otyrǵanyn jetkizdi. Atalǵan salany turaqtandyrý negizgi basymdyq ekenin atap ótti. Elimizde jer mol bolǵanymen, sý tapshylyǵynan zardap shegetinimizge nazar aýdardy.
«Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyn neǵurlym turaqty etý jolynda jumys isteýimiz qajet. Qazaqstan – osy saladaǵy eń úlken nesıe beretin el. Osyǵan deıin aýyl sharýashylyǵyna jarty trıllıon teńgege jýyq qarajat quıyldy. Biz úlken nesıelermen shektelip qalmaımyz. Shaǵyn nesıe berý de jolǵa qoıylǵan. Qural-jabdyqtar men tehnıkany lızıngke beremiz. Qarjylyq uıymdardyń fermerlermen tikeleı jumys isteýine kómektesemiz. Osy oraıda, eń mańyzdysy, fermerlerge smart sý tehnologııasyn qoldanýyna múmkindik berip, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólýimiz qajet.
Endeshe, munyń bári eki máseleni oryndaýǵa múmkindik beredi. Eń birinshisi – aýyldyq jerlerdegi turǵyndardy jumyspen qamtý jáne áleýmettik ál-aýqatyn jaqsartý. Qazaqstan halqynyń 40 paıyzdan astamy shyn máninde aýyldyq jerlerde turady. Al osy saladaǵy kásipkerlik modeldi jetildirý eldi mekender turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsartady. Ekinshi másele, qazirgi tańda jer-jahanda da ózekti bolyp turǵan – azyq-túlik qaýipsizdigi. Árıne, elimizde qus eti jáne sút ónimderi sekildi salalarda áli de atqarylatyn jumystar jeterlik. Desek te, mańyzdysy – Qazaqstanda ǵana emes, búkil Ortalyq Azııadaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Sol sebepti elimiz bul salaǵa erekshe den qoıady.
Kóptegen adam ekologııalyq, áleýmettik jáne korporatıvtik basqarý (ESG) faktorlary naryqtan ketedi dep sendi. Biraq olaı bolmaı shyqty. Múmkin, keı ınvestorlar osy saladan qarjysyn shyǵaryp jatqan shyǵar. Biraq halyqaralyq uıymdar men qarjy ınstıtýttary áli de ınvestısııany sol jaqqa baǵyttap otyr. Qaryz alýshylar ESG maqsattary úshin qarajat alsa, olar úshin tipti jeńildik mólsherlemesi bar. Tipti reıtıng bizdiń áleýmettik jáne ekologııalyq mindettemelerimizge baılanysty anyqtalatynyna senimdimin. Osy faktorlardyń qosyndysy jańa naryqty qurýǵa ákeledi», dedi Q.Sharlapaev.
Budan keıin «Báıterek» UBH» AQ dırektorlar keńesiniń múshesi – táýelsiz dırektory Marı-Helen Berard sóz aldy. Onyń aıtýynsha, Astana halyqaralyq forýmy shartaraptyń basyn qosyp otyr.
«Eýropa ornyqty damý dep ataýǵa bolatyn búkil salada ornyqty damýǵa tolyǵymen den qoıǵan. Árıne, ekonomıka, damý, tabıǵı resýrstar, energetıka salalarynda qamtylǵan. Bul mantraǵa aınaldy. Oǵan qarsy eshteńe isteı almaısyz. Durys jolda, kásibińiz zııansyz ekenin kórsetpeı, eshbir joba usynýǵa múmkindik joq. Júz paıyz ornyqty, ekologııalyq turǵyda taza bolý qajet.
Biraq keıde asyra siltep jatamyz. О́ıtkeni keı jaǵdaıda júz paıyz ekologııalyq turaqty emes, biraq jumyspen qamtamasyz etetin, paıda ákeletin jaqsy ekonomıkalyq jobalarǵa kedergi keledi. Men kóp mysal keltirgim kelmeıdi. О́zim kýá bolǵan Fransýz Gvıanasyndaǵy altyn kenishine qatysty bir oqıǵany baıandap bereıin. Jalpy, taý-ken óndirisi qorshaǵan ortaǵa, tabıǵı resýrstarǵa, qustarǵa, kóbelekterge, gúlderge, aǵashtarǵa zııan tıgizetin múldem ornyqty emes nárse retinde qarastyrylady», dedi Marı-Helen Berard.
Spıkerdiń aıtýynsha, Latyn Amerıkasynyń soltústiginde ornalasqan Fransýz Gvıanasy osyndaı ásire silteýdiń zardabyn tartyp otyr. Bul negizi Fransııanyń aýmaǵy sanalady. Sýrınammen jáne Brazılııamen shektesedi. El aýmaǵyn túgeldeı tropıkalyq orman alyp jatyr.
«Fransýz Gvıanasy – óte kedeı el. Belsendi halyqtyń 30 paıyzǵa jýyǵy jumyssyz, jastarǵa isteıtin is tabý óte qıyn. Biraq altynǵa óte baı. Geologııalyq tilmen aıtsaq, altyndy aımaq. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda altyndy zańsyz tásil arqyly qazyp alýǵa tyrysatyn kedeıler óte kóp. Bul – qorshaǵan ortany lastaıtyn eń aýyr jol. Onyń ústine, altyn izdeıtin adamdar kóptegen apatqa ushyraıdy, ómirine qaýip tóndiretin jaraqat alady. Keı halyqaralyq kompanııa Fransııa úkimetine taý-ken, altyn óndirýdiń ózgeshe tásilin jasaýdy usynýǵa tyrysty. Áıtse de, ekologııalyq ıdeıalarǵa toıyp alǵan agressıvti úkimettik emes uıymdar bir qusty óltirip, aǵash kesseńiz, shýlap qoıa beredi», dedi Marı-Helen Berard.
Osy oraıda spıker Qazaqstannyń qazba baılyqtary mol ekenine nazar aýdaryp, taý-ken óndirisin damytýǵa erekshe kóńil bólýdiń mańyzyna toqtaldy. Álem mıneraldy resýrstarǵa muqtaj ekenin, biraq máselege baıyppen qaraýdyń qajetin jetkizdi.
Fransııalyq Rungis SEMMARIS International Market atqarýshy dırektory Benýa Jıýster Qazaqstannyń agrosalada úlken áleýeti bar ekenin, ózekti máseleler de joq emesin atap ótti.
«Qazaqstan jeriniń 75 paıyzy aýylsharýashylyq qyzmetke jaramdy, biraq tek 30 paıyzy qoldanylady. Sondyqtan muny «Báıterektiń» mańyzdy maqsaty dep senemin. Bizdiń Ortalyq Azııadaǵy ókildigimiz bar jáne birqatar problemany anyqtadyq. Munda sý resýrstary, saýdany uıymdastyrý máseleleri bolýy yqtımal. Oǵan qosa, qoıma ınfraqurylymy, bazarlar, kólik qyzmetteri jetkiliksiz. Kedendegi qıyndyqtar, ákimshilik kedergiler de bar. Salada treıderler, kóterme saýdagerler jetispeýi múmkin, bul qyzmetti qazir kólik kompanııalary monopolııalap alǵan syndy. Saldarynan 30 paıyzǵa deıingi azyq-túlik, kókónis shyǵynyn kórip otyrmyz. Eýropada mundaı shyǵyndar 5 paıyzdan aspaıdy. Jetkizý tizbegindegi jaǵdaıdyń nasharlyǵynan túpkilikti tutynýshyǵa ónim qymbat baǵada, tómen sapada jetedi», dedi B. Jıýster.
Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń (EQDB) jetekshi óńirlik ekonomısi Erık Lıvnı aıtqandaı, basty másele – damý ınstıtýttarynyń resýrstaryn paıdalana otyryp, elderdi meılinshe damytý.
«Biz elderdi barynsha tıimdi jáne nátıjeli bolatyndaı qalaı damyta alamyz? Mysaly, Qyrǵyzstan sııaqty elderde belgili bir dárejede uıymdastyrý qajet. Onda tártip úlesin engizip, revolıýsııalar sanyn azaıtý qajet. Al Qazaqstan sııaqty elderde túrli baǵdarlama, Damu qory, aýyl sharýashylyǵyn qoldaý, basqa da is-sharalar arqyly «Báıterek» jasap otyrǵandaı, ShOB-qa kóbirek kóńil bólý qajet. Búgin osy jerge halyqaralyq, jergilikti kompanııalardyń ókilderi kóp jınalǵan. Barlyǵynyń el múddesin qoldap otyrǵany, sondaı-aq jeke sektordyń áleýetin úılestirýde damytý ınstıtýttarynyń bilimi men qorlaryna qatysty, taǵy basqa kóptegen máselede kózqarastarymyz bir arnaǵa toǵysqany qýantady», dep túıindedi ekonomıst.
Talqylaý barysynda «Eýrazııa ornyqty damýda qaı baǵytta keledi?» degen saýal qoıyldy. Gonkong ınvestısııalyq bankıng departamentiniń basshysy Barrı Chan Qytaıda ornyqty damý máselesi qalaı qarastyrylatynyn aıtty.
«2013 jyly tóraǵa Sı taza sý men jasyl taýlar tujyrymdamasyn jarııalady. Sonda QHR tóraǵasy turaqtylyq – azamattardyń ál-aýqaty ekenin aıtty. Osylaı 2013 jyldan beri Qytaıda turaqtylyq týraly kóbirek bildik. Sı Szınpın Nazarbaev ýnıversıtetinde de Qytaı 2030 jylǵa qaraı kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtyp, 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna jetetinimizdi aıtty. Bul bizdiń ulttyq maqsatymyz jáne azamattarymyz osy kózqarasqa jetýge jumys istep jatqanymyzdy bildiredi», dedi B.Chan.
Paneldik sessııa aıaqtalǵannan keıin «Báıterek» UBH» AQ dırektorlar keńesiniń múshesi – táýelsiz dırektor, MHB SAS ınvestısııalyq konsaltıngtik kompanııasynyń prezıdenti jáne quryltaıshysy Marı-Helen Berardty áńgimege tartqan edik. Onyń aıtýynsha, Eýrazııanyń turaqty damýyna memleketterdiń bir-birine uqsamaýy jáne olardyń bastapqy jaǵdaıy paradoksaldy túrde yqpal etetinin atap ótti.
«Eýropa istemeı jatqan tirlikti Qazaqstan oryndap jatyr. Elderińizdiń aýmaǵy úlken, bizde joq resýrstar kóp. Ekinshi jaǵynan, bizde tájirıbe, biliktilik, damyǵan óndiris, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip bar. Bizdiń yntymaqtastyǵymyz utymdy ǵana emes, shyn máninde eki tarapqa da paıda ákeletinine senimdimin. Ony qalaı júzege asyramyz? Bul – basqa másele.
Eýrazııadaǵy áriptestik bastamalar naqty jobalarǵa negizdelýge tıis. Mysaly, aýylsharýashylyq ónimderińizdi úlken naryqqa shyǵarý Qazaqstandaǵy óte jaqsy ózgeristerdi bildiredi. Taǵy bir mysal, sizdiń elde ýran bar. Biraq, ókinishke qaraı, ázirge Fransııa ony tek rýda túrinde satyp alady. Biraq óndiris oshaǵyn ashyp, ony baıytýǵa múmkindik mol. Ázirge Reseı men Fransııa ǵana muny oryndap otyr. Fransýz kompanııalary Qazaqstanmen yntymaqtasa otyryp, óz tájirıbesimen jáne noý-haýymen bólise alady. Osylaısha, shıkizatty qaıta bólip, ónimniń ózindik qunyn arttyrýǵa múmkindik bar», dedi Marı-Helen Berard.
Sheteldik mamannyń paıymdaýynsha, munyń bárine ınnovasııalar, ǵylym men tehnıkanyń damýy mańyzdy ról atqarady. Búginde álem burynǵydan múldem ózgergen.
«Osyndaı jańa jaǵdaıda jumys isteý tájirıbesin elıtaǵa ǵana emes, búkil halyqqa jetkizý úshin biz ashyq ári bilikti bolýymyz kerek. Elde sapaly bilim bolmasa, eshteńe de ózgermeıdi. Qazirgi tańda elińizde bul sala qaı deńgeıde ekenin bilmeımin. Biraq Prezıdent Q.Toqaev úkimet aldyna osyndaı maqsat qoıǵanyn bilemin.
Turaqty damýdyń ortaq máselelerin sheshýdegi Astana forýmynyń rólin baǵalaǵan jón. Maǵan bul forým altyn kópir ispetti. Munda túrli adam bar. Olar Astanaǵa kelgenine qýanyshty. Bul jerde olardyń jumysy, tájirıbesi, noý-haýy kerek. Mundaı forým tek sóz sóıleýge ǵana emes, adamdar arasyndaǵy baılanys, jańa ıdeıalarmen almasý múmkindigi de mańyzdy. Munyń bári óte jaqsy uıymdastyrylǵan. Menińshe, bul forým Qazaqstannyń ımıdjin halyqaralyq arenada arttyrýǵa tamasha úles qosady», dedi Marı-Helen Berard.
