Abaıdaǵy tragedııa basqa óńirde qaıtalanbaýǵa tıis

«Semeı ormany» mekemesine qarasty jalqaraǵaılardyń otqa oranyp, saldarynan adam shyǵyny oryn alyp jatqany pavlodarlyq áriptesterin aıryqsha alańdatyp otyr. Qos rezervattyń jumystary búginge deıin bite qaınasyp, aǵash ósirý, ormandy órtten qorǵaýdaǵy tájirıbeleri de ortaq. Aıryqsha qorǵalǵan aýmaqtarda órt qaýipti kezeńde tilsiz jaý tutanbaı turmaıdy. Alaıda kánigi ormanshylar dál bıylǵydaı alapattyń táýelsizdikten bergi tarıhymyzda alǵash ret kezdesip otyrǵanyn aıtýda. Bıyl kóktemnen beri orman aýmaǵynda jaýyn-shashyn múlde bolǵan joq.

Qaraǵaıdyń joǵarǵy tustaryndaǵy butaq­tarynyń ábden keýip turǵany son­shalyq, shyrpy tıse qaý ete qalady. Son­dyqtan aldaǵy aılar jergilikti ormanshy­lar men órt sóndirýshiler úshin naǵyz syn kezeńi bolatyny aıqyn. Semeı ormandaryn­daǵy tragedııa bizdiń aımaqta qaıtalanbaýy úshin qaıtpek kerek?

Bir kezderi «Ertis ormany» mekemesin basqarǵan tájirıbeli ormanshy, eńbek ardageri Tólegen Shakarmanovtyń sózine qulaq túrsek, orman qorǵaý isinde júıesiz­dik kóp. Rezervattyń búgingi basshylyǵy jergilikti jer jaǵdaıyn, jalqaraǵaı or­mandarynyń ereksheligin bilmeıdi. «Balyq basynan shirıdi» demekshi, orman kúzetin sonaý ortalyqtan úılestiretin Orman sha­rýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ko­mıtetiniń basshylyǵy óz isiniń mamandary emes. Muny ashyq aıtý kerek. Qanshama basshylar aýysyp jatyr, barlyǵy da bul salaǵa tıtimdeı jańashyldyq ákele almady. Ásirese 2009-2013 jyldary osy komıtetti basqarǵan Erlan Nysanbaevtyń tusynda orman órtteri óte kóp boldy. Bizdiń oblysymyzda Jalqaraǵaı ormandary otqa oranǵany bylaı tursyn, aǵash kesý, urlaý faktileri kópe-kórineý jıiledi. Osynyń barlyǵyna komıtettiń sol tustaǵy basshylary túrtki boldy dep oılaımyn. Sebebi ol ýaqytta orman salasynyń jumysyn men bes saýsaqtaı bildim. Jergilikti tájirıbeli ormanshylardyń usynys-pikirleri tyń­dal­mady. Bul úrdis áli de jalǵasyp kele jat­qany baıqalady. Saladaǵy júıesizdiktiń bir ǵana saldaryn aıtaıyn, 2010 jyly bizdiń oblys aýmaǵynda bastalǵan alapat órtke órt sóndirýshilerimiz ıe bola almaı, tilsiz jaý Reseı Federasııasyna ótip ketti. Onda tutas aýyldy jaıpap ótti. Bizdiń memleketimiz kel­­gen shyǵyndy ótegeni de esimde. Keıin rezervat aýmaǵynda birneshe eldi mekendi órt sharpydy. Turǵyndardyń talaı jyl turǵan baspanalary qora-qopsy, dúnıe-múlkimen qosa janyp ketti. Mundaı salǵyrttyqtyń qaı-qaısyn aıtyp taýysarsyń. Rezervat basshylyǵynyń jergilikti halyqpen baılanysy durys bolmaǵan soń, orman meke­mesindegi qyzmetkerler orman kúze­tindegi tehnıkalyq bazaǵa júrdim-bar­dym qaraı­dy. Tehnıka joq emes, bar, biraq sol uqypty paıdalanylmaıtyny ókinishti. Adamdar janar-jaǵarmaı, tehnıka bólshekterin ur­lap, uıymǵa kóp shyǵyn keltiredi», dep qyn­jylady ardager.

Onyń pikirinshe, Abaı elindegi jaǵdaı­ǵa oraı Pavlodar oblysy ákimdiginiń janynan orman qorǵaý boıynsha úılestirý keńesi qurylýy kerek. Barlyq jaǵdaıdy saraptap, aldaǵy qadamdardyń qalaı jú­zege asatynyn tájirıbeli ormanshylarmen aqyldasqany abzal. Búginde «Ertis orma­nynda» Aqsaqal­dar alqasy bar bol­ǵa­nymen, onyń músheleri­niń pikirine basshylyq múlde qulaq aspaıtyn kórine­di. «О́ziń bilme, bilgenniń tilin alma» degen qaǵıdany ustanatyn qy­ńyr jetek­shi­lerdiń kesirinen jergilikti ha­lyq­ty baqy­lap ustaý múmkin bolmaı bara jatyr. Orman urlyǵy men qasaqana órt qoıý faktileri de osydan týyndaýy yqtımal. Biz­­diń únimizdi eshkim estimeıdi. Buǵan de­ıin Úkimet deńgeıinde osy máselelerdi bir­neshe márte kótersek te, jaýapty komıtet qoz­ǵalǵan joq. Uıymdastyrý jumystary ret­ke kelmeıinshe Abaıdaǵy tragedııa biz­diń de ba­symyzǵa kelip jetýi ábden múmkin dep oılaı­myn. О́zimiz de qalyń ormannyń arasynda, Aqqýly aýdanyndaǵy Shoqtal aýylynda turyp jatyrmyz. Qudaı betin aýlaq qylsyn, qalyń órt shyqsa, jaqyn mańnan aýylǵa kelip kómektesetin arnaıy órt sóndirý jasaǵy joq. Shoqtalda ne órt sóndiretin mashına, ne arnaıy traktor joq. Byltyr aýyl shetinde órt shyǵyp, kúıip kete jazdadyq. Aýylǵa jaqyn jerde órt baqy­laý munarasynyń ózin áreń ornatqyzdyq. «Taıbaǵar» ormanshylyǵy negizinen kezinde osy Shoqtalda ornalasýy kerek bolǵan. Alaıda onyń ortalyǵy áli kúnge Shaldaıda tur», dep áńgimesin jalǵastyrdy ol.

Al «Ertis ormany» mekemesiniń bas dırektory Arman Bektemirov orman qorǵaý isindegi órtke qarsy daıyndyq sharala­ry oıdaǵydaı dep sendirip otyr. Qazirgi kúni rezervattyń qyzmetkerleri kez kelgen tosyn jaǵdaıǵa áreket etýge myǵym deıdi. Munda 307 adam turaqty eńbek etse, onyń 286-sy memlekettik ınspektorlar. Kadr jetispeýshiligin «Ońtústikten – soltústikke» baǵdarlamasy arqasynda sheshý múmkin bolyp otyrǵan kórinedi. «Qyzmetkerleri­miz jetkilikti, jazǵy kezeńde qosymsha 250 adam­dy eńbekke tartyp otyrmyz. Rezervat aýmaǵynda orman órtine qarsy 11 stansa bar, onyń ekeýi ekinshi tıpti. «Ýral», «Zıl», «Gaz» markaly 29 órt sóndirgish mashına, soqasy, basqa da asaı-múseıleri bar 34 traktorymyz, 14 shaǵyn órt sóndirgish keshen, 21 patrýldeý kóligi bar. «Qazavıaormanqor­ǵaý» respýb­lıkalyq mekemesine qarasty MI-2 tik­ushaǵy órt qaýipti kezeń bastalǵaly turaq­ty ushyp, aýmaqtardy baqylaýda ustap otyr. Ushqyshtar aǵashty zańsyz kesý oqıǵa­laryn jáne ormanǵa keltirilip jat­qan kez kelgen ­zııandy ýaqytynda baı­­qap, habar beredi. Bu­ǵan qosa ár tusta 18 órt baqylaý munarala­ry ornalasqan. Bular­da táýlik boıy kezekshilik júrgizilip, qyzmet­kerlerimiz ár jaǵdaıdy baqylap, habarlap otyrady. Buıyrtsa, ja­qyn ýaqytta bul munaralar teplovızormen, kameralar­men jáne GPS baǵyttaǵyshtarmen jabdyq­ta­lady. Jańa aspaptarǵa konkýrs jarııalap qoıdyq. Memlekettik ınspektorlarymyz ben órt sóndirý stansalarynyń qyz­met­kerleri ózara «Kenvýd» jáne «Hıt» radıostansalary arqyly turaqty baıla­nysta. Ár ormanshylyqta jazǵy ýaqytta órt jaǵ­da­ıyna dep kemi 500 lıtrden benzın jáne dızel otyny saqtalady», deıdi ol.

Jalqaraǵaı ormandarynyń aýmaǵyn­da negizi sý kózderi tapshy. О́rt jaǵdaıyna qa­jettilik úshin kóbine jasandy shaǵyn sý qoı­malary salynǵan. Ár orman sharýa­shy­lyǵynda gıdranttar, 50 jáne 100 tekshe metr sý syıatyn úlken ydystar ornalasqan. О́rt sóndirý mashınalaryn sýmen jedel qamtý úshin orman jamylǵylarynyń ár jerinde mundaı 32 ydys bar eken. Aldaǵy aılarda rezervatqa jańadan 5 órt sóndirgish mashına satyp alynbaq. Bul mekemeniń materıal­dyq-tehnıkalyq áleýetin kúsheıte túsetini sóz­siz. Deıturǵanmen, mundaǵy qoldanysta júr­gen barlyq tehnıkalardyń qoldanys­taǵy merzimine 10 jyldan asyp ketipti. Iаǵnı sońǵy 10 jylda jańa mashınalar múlde alynbady dese bolady.

«Abaı oblysyndaǵy jaǵdaı biz úshin úlken sabaq bolatyny sózsiz. О́rt – aıtyp kelmeı­tin qaýip. Ormandar arasyndaǵy bos keńistik­ter­ge soqa túsirip, jyrtyp ja­­tyrmyz. Alda-jal­da jalyn tutana qal­sa, ózge aýmaqtarǵa tara­lyp ketpesin de­gen saqtyq. Jalpy uzyndyǵy 570 sha­qy­rym jerdiń topyraǵy aýdaryla­dy. Re­zervat aýmaǵyn­daǵy aýylsharýashy­lyq qurylymdaryna órt qaýipsizdigin saqtaý ja­ıynda aýyzsha da, jazbasha da habarlap, esterine salyp otyramyz. О́rtti erte bastan anyqtap, jaıylyp ketpeı turǵanda óshirgen abzal. Muny ár ormanshy qaperinde ustaıdy», deıdi mekeme basshysy.

Jyl basynan «Ertis ormany» aýmaǵynda 6 orman órti tirkelip, jalpy aýmaǵy 215,3 gektarǵa jýyq jerdiń ósimdikterin (onyń ishinde 40 gektary – orman jamylǵysy) tilsiz jaý typ-tıpyl etken. Budan memleketke kelgen shyǵyn kólemi 28,5 mln teńge. Mysal úshin Aqqýly aýdanynyń turǵyny A.Kopaev shabyndyq jerdi órtemek bolyp, órt aýmaǵyn keńeıtip alǵan. Atalǵan azamat abaısyzdyǵy úshin jaýapqa tartylyp, qylmystyq is qozǵalǵan.

Jalqaraǵaı ormandarynda zańsyz aǵash kesý oqıǵalarynyń tyıylmaı turǵany da belgili. Sońǵy bes aıda rezervatta zańsyz aǵash kesý jáne urlaý boıynsha 20 fakti tirkelip, 6,9 mln teńgeniń shyǵyny kel­tirilgen. Zańsyz aǵash kesý oqıǵalarynyń tek 5-eýinde ǵana kináli tulǵalar anyqtalyp, jaza arqalaǵan.

Túsiniktirek bolýy úshin aıtyp óte­ıik, baǵa jetpes baılyǵymyz sanalatyn re­lıkti qylqan japyraqty aǵashtar eli­miz­diń soltústik-shyǵys óńirinde ǵana kez­desedi. Ejelgi muhıttyń tabanynda, qum jal­darynda ósip shyqqan Ertis «orman jolaǵy» Shaldaı jáne Besqaraǵaı orman sharýashylyqtarynan, onyń ishinde 16 orman­shylyqtan turady. Jalpy aýmaǵy 162 myń orman jamylǵysy qorǵalýy ja­ǵy­nan asa qundy orman alqaptary sanatyna enedi. Búginde rezervat aýmaǵynda ósimdikterdiń 84 túri tirkelse, ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde floranyń alýandyǵy keńeıip, byltyrǵa deıin 226 túri anyqtalypty. «Qyzyl kitapqa» engizil­gen janýarlar men qustardyń 7 túri, túrli tuıaqty ań, sonyń ishinde shamamen 190 bulan ormandy meken etedi.

Negizi Pavlodar oblysynyń aýmaǵyn­da «Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parki», sondaı-aq jalpy aýmaǵy 127,5 myń gektar jerge ıe orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi kommýnaldyq mem­le­kettik mekemeler («Pavlodar», «Úrlitúp», «Maksım Gorkıı») bar ekenin aıtyp óteıik. Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy basshysynyń orynbasary Saǵyn Tóleýtaevtyń dereginshe, jergilikti orman mekemeleriniń órtke qarsy tehnıkalarmen qamtylýy 62 paıyzdan aspaıdy. Ormandardyń 80 paıyzynda órtke qarsy munaralar joq, taǵy 36 paıyzyna órt sóndirý stansalary jetkiliksiz. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin bıyl óńir bıýdjetinen 355,2 mln teńge qarajat bólinip, 3 sısternaly órt sóndirgish mashına, 11 aǵash otyrǵyzatyn tehnıka jáne 6 soqa satyp alý josparlanǵan. Teh­nı­ka­­­lardyń aldy búginde kele bastaǵan. Ne­gi­zi «Pavlodar», «Úrlitúp», «Maksım Gor­kıı» mekemelerinde norma boıynsha 15 órt sóndirgish mashına bolýy kerek. Alaı­da qolda barynyń sany – 7 birlik. Bul kór­setkish tehnıkalyq jaraqtaný baǵytyndaǵy jumystardyń mardymsyz júrip jatqanyn aıǵaqtap tur.

Pavlodar oblysy