Ǵylym – damýdyń basty kilti

Memleket tarapynan otandyq ǵy­lymnyń damýyna árdaıym qoldaý kórsetilip, ǵalymdardyń áleýetin art­tyrýǵa baǵyttalǵan sharalar iske asy­rylyp keledi. Otandyq ǵylym óz kezeginde elimizdiń básekege qabiletti bolýy úshin óndiristiń jańa tehnologııalaryna baǵyttalýǵa tıis. Bul dege­nimiz – otandyq ázirlemelerdiń ekono­mıkanyń naqty sektorlarynda qoldanylýy jáne ulttyq ǵylymı júıeniń túbegeıli transformasııa­lanýy. Qazirgi tańda bul jumys Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı qoldaýymen júrgizilip jatyr. Ǵylym salasynda aýqymdy is-shara­lar da qolǵa alynǵan. Solardyń eń mańyzdylarynyń qatarynda Ulttyq ǵylym akademııasyna memlekettik már­te­beniń qaıtarylýyn aıtýǵa bolady. Akademııa Prezıdent janynda bol­ǵandyqtan, onyń róli erekshelenip, qoǵamda alar úlesi arta túsetinine kámil senemiz. Osy tusta onyń bıýdjettik qarjylandyrý máseleleri de sheshimin taýyp úlgerdi.

Sondaı-aq jaqynda Memleket basshysy damyǵan elder tájirıbesine sáıkes jańadan qurylǵan Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnıka jó­nin­degi Ulttyq keńestiń birinshi oty­rysyn ótkizdi. Onda elimizdiń ǵyly­mı-tehnıkalyq saıasatynyń negiz­gi basymdyqtary aıqyndaldy. Ult­tyq keńestiń Memleket basshysyna ti­ke­leı baǵynýy tapsyrmanyń jedel túrde oryndalýy, el zańdaryna ózge­rister engizý qajettiliginiń bolmaýy sııaqty belgili artyqshylyqtardy berip otyr. Keńestiń negizgi mindeti – ǵylym salasyndaǵy memlekettik saıasattyń basym baǵyttary boıynsha usynystar ázirleý. Onyń quramyna Nobel syılyǵynyń laýreaty, aǵa býyn ókilderi, sheteldik jáne otandyq ǵalymdar, sondaı-aq álemdik ǵylymı ortalyqtarda jumys isteıtin jas mamandar kirdi. Rasynda, Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes elimizdegi ǵylymnyń ashyq modeli­ne kóshý úderisindegi mańyzdy ınstıtýt­tardyń biri bolatyny sózsiz.

Jalpy, mınıstrlik ǵylym men joǵary bilimdi damytý, sondaı-aq Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý boıynsha negizgi mindetter sheńberinde josparly jumys júrgizip keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aqparatyna sáıkes 2022 jyly 414 kásiporyn ǵylymı jumysty júzege asyrýdy qolǵa aldy. Onyń ishinde 106-sy – memlekettik sektorǵa, 94-i – joǵary bilim sektoryna, 179-y – kásipkerlik sektoryna, 35-i kom­mer­sııalyq emes sektorǵa jatady.

Mınıstrliktiń qaramaǵynda bar­lyǵy 26 ǵylymı zertteý ınstıtýty bar. Bul rette bizdiń ınstıtýttar ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń jalpy sanynyń 27 paıyzyn ǵana quraıdy. Alaıda oǵan qaramastan biz ózimizge júktelgen jaýapkershilikten bas tart­paımyz. Qazirgi ýaqytta ǵylymı áleýet 11 salalyq mınıstrlik pen vedomstvolarda shoǵyrlanǵan. 2022 jyl­dyń qorytyndysyna toqtalar bolsaq, Úkimettiń tikeleı qoldaýynyń nátıjesinde 2023-2025 jyldarǵa ar­nalǵan ǵylymnyń jalpy bıýdjeti 3,5 ese ósti. Memleket basshysynyń ǵalymdardyń mártebesin kóterý jónin­degi tapsyrmasyn iske asyrý úshin olardyń jalaqysy kóterildi. Sondaı-aq kadrlyq áleýetti nyǵaıtý boıynsha jumystar júrgizildi.

Kópshilik biletindeı, ǵalymdar buryn turaqty jalaqy almaǵan. Ja­laqy konkýrstardyń nátı­jelerine baılanysty boldy. Ǵalym­dardyń ortasha jalaqysy 152 myń teńgeni qurady. Bul ekonomıkadaǵy ortasha kórsetkishtiń 72 paıyzy shamasynda. Búgingi tańda jetekshi ǵa­lym­dardyń jalaqysy (1 200 adam) baza­lyq qarjylandyrýǵa engizilgen. 85 ǵylymı ınstıtýtqa tolyqtaı tikeleı qarjylandyrylady. Ǵalymdardyń jalaqysy artty. Ortasha aılyq – 257 myń teńge. Konkýrstar jyl saıyn ótkiziledi. Qoldanbaly ǵy­lymdy qarjylandyrý 70 paıyzǵa ulǵaıdy.

Jobalardyń 27 paıyzy kom­mer­sııalanǵan. Bul – teorııa júzin­degi ázirlemelerdiń óndiriske engizilgen­diginiń dáleli. Jas ǵalymdar men postdoktoranttarǵa 1 014 grant bó­lindi. Búgingi tańda ǵylymı granttar sany 1,5 ese ósti. «Ǵylym týraly» zańǵa ózgerister engizildi. Zań aıasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi «zeınetkerlik jasqa jet­ken akademıkterge ómir boıǵy aı saıynǵy stıpendııa belgileý qaǵıda­laryn ázirleý jáne bekitý» ókilettigine ıe boldy. Bul Úkimettiń arnaıy Qaýlysymen bekitildi. Qujatqa sáıkes el bıýdjetinen akademııanyń zeınet jasyndaǵy akademıkterine aı sa­ıyn jáne ómir boıy 60 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde stıpendııa tólep turý qarastyrylyp jatyr. «Ǵylym ordasy» ǵımaratyn jóndeý jumystary bastaldy. Ǵylymı ınstıtýttardyń sapasyn arttyrý úshin qazirgi zamanǵy 800-deı qural-jabdyq satyp alyndy. Ǵylymı jabdyqtardyń 14 paıyzy jańartyldy.

Degenmen búgingi tańda ǵylymda sheshimin tappaı kele jatqan birqatar másele de bar. Birinshiden, ǵylymdy qarjylandyrýdyń deńgeıi tómen – ishki jalpy ónimniń 0,13 paıyzy. Bul bıznes ókilderiniń qyzyǵýshylyq tanytpaýyn jáne bıznes pen jergilikti atqarýshy organdardyń ǵylymdy qarjylandyrýǵa tartylmaýyn, sondaı-aq ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerine jeke ınvestısııalardyń tómen ekenin bildiredi. Ekinshiden, ǵylymı kadrlardyń jetispeýshiligi. Ǵylymı kadrlardyń qartaıýy baı­qa­la­dy, olardyń ortasha jasy – 59 jas. Zertteýshilerdiń jalpy sany­nyń 35 paıyzy ǵana jastar. Úshin­shi­den, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnı­kalyq qyzmet nátıjelerine jáne eko­nomıkadaǵy ınnovasııalarǵa sura­n­ys tómen. Bul tehnologııalardy kommersııalandyrýdyń 27 paıyzyna, ıaǵnı áli de bolsa jetkiliksiz deńgeıine, ǵylymdy qajetsinetin óndiriske kóshý úshin bıznestiń álsiz qyzyǵýshylyǵyna baılanysty bolyp otyr. Tórtinshiden, zamanaýı jabdyqtary bar ǵylymı zerthanalardyń jetispeýshiligi. Materıaldyq-tehnıkalyq baza jáne ǵylymı ınstıtýttardyń, ǵylymı ınfraqurylymynyń tozýy, sheteldik jabdyqtar men materıaldardy jetkizý problemalary bar. Búgingi tańda osy máselelerdi sheshýge jáne ǵylym men joǵary bilim salasyn damytýǵa baǵyttalǵan joǵary bilimdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyl­darǵa arnalǵan tujyrymdamasy qabyl­dandy. Oǵan Memleket basshysynyń aldaǵy 7 jylǵa arnalǵan joǵary bilim men ǵylym júıesin damytý jónindegi barlyq mindetteri men tapsyrmalary kirdi. Atalǵan tujyrymdama aıasynda ǵylym men joǵary bilim salasynyń aldynda atqaratyn qyrýar jumys tur.

Birinshi – ǵylymdy basqarýdyń jańa modelin engizý. Akademık Qanysh Sátbaev «О́z bilimin ómirdiń, óndiristiń tájirbıelerimen nyǵaıtyp, baıytyp otyratyn, tapqan ilimin úlkendi-kishili ashqan jańalyǵyn halyqtyń qajetine berip otyratyn ǵylym ǵana óz dárejesinde zaman talabynyń óresinde bolady», degen eken. Rasynda da ekonomıkany tehnologııalyq jańǵyrtý úshin halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, ǵylym modelin «qaıta júkteý» qajet. Halyqaralyq tájirıbe ǵylymnyń eki negizgi modeline negizdelgen – ju­myldyrylǵan jáne ashyq.

Qazaqstanda birneshe ret júrgizilgen reformalarǵa qaramastan, sońǵy 30 jylda ǵylym ekonomıkalyq damý­dyń draıverine aınalmady jáne «jumyldyrý modeli» paradıgmasynda qaldy. Postkeńestik basqa elderdegideı, biz ǵylymnyń barlyq kemshiligin kórip otyrmyz – memlekettik qarjy­landyrýǵa tómen deńgeı jáne táýel­dilik, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerine bıznes tarapynan suranystyń tómendigi, kadrlardyń ketýi jáne qartaıýy.

Shyǵyndardyń ósýine qaramastan irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerge basymdyq 82 paıyzdy, al tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar 18 pa­ıyzdy quraıdy. Otandyq ǵylymdy túbegeıli jańǵyrtpaı, 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna teń qarjylandyrýdy, jeke ınvestısııalardy 75 paıyzǵa deıin arttyrý, ǵylymı kadrlar men jabdyqtardy jańartý, ınternasıonaldandyrý bo­ıynsha qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý múmkin emes.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylymnyń ashyq modelin qalyptastyrý jónindegi mindetterdi iske asyrý ústinde. Ashyq modeldiń negizgi elementteri – salyq jeńildikteri, ýnıversıtet ǵylymyn qoldaý, Prezıdent janyndaǵy Ǵylym men tehnologııa boıynsha ulttyq keńes, ǵylymdy kommersııalandyrý. Artyqshylyqtary – álemdik deń­geıdegi ýnıversıtetter qurý múm­kin­digi, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnı­ka­lyq qyzmet nátıjelerine jappaı su­ranystyń artýy, ǵylymı já­ne ǵy­­ly­mı-tehnıkalyq qyzmet nátıje­lerine bıznestiń shyǵyndary 70-80 paıyz­ǵa ósýi, ishki jalpy ónimdegi ınno­vasııalyq ónimder úlesiniń 40-85 paıyzǵa jetýi.

Ekinshi – kadrlyq áleýetti nyǵaı­tý. Biz ǵylymı jáne ǵylymı-tehnı­kalyq qyzmet nátıjeleri boıynsha jumys isteıtin ǵalymdardyń sanyn kóbeıtýdi maqsat etip otyrmyz. Iаǵnı ǵalymdar-konstrýktorlar-tájirıbelik óndiristerdiń qyzmetkerleri araqa­tynasy 25:4:1 kórsetkishin qurasa, biz ony túbegeıli ózgertip, 1:2:4 kórset­kishine deıin tómendetýdi jos­parlap otyrmyz. Bul tájirıbelik óndiris­terde qyzmetkerler sanyn art­tyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar ǵalymdardy yntalandyrý maqsa­tyn­da ǵylymı dáreje men ataq úshin qosymsha tólemder belgilenedi. 2000 aılyq eseptik kóleminde 50 «Úzdik zertteýshi» jyl saıynǵy syılyǵy beriledi. Sondaı-aq jyl saıyn 1000 «Jas ǵalym» granty bólinip, doktorantýradan keıingi baǵdarlamalar ázirlenedi. Sonymen qatar jyl sa­ıyn 500 halyqaralyq taǵylymdamadan ótýge granttar bólinetin bolady.

Úshinshi – ǵylym ınfraqurylymyn damytý. Qazirgi tańda barlyǵy 13 teh­nopark jumys isteıdi. Alaıda olar­­dyń tıimdiligi týraly másele ta­ǵy bar. Sondaı-aq ǵylym ınstıtýt­ta­­rynyń jáne ýnıversıtetter ja­nyn­daǵy tehnologııalardy kom­mer­­sııa­landyrýdyń 58 ofısi jáne Sıfr­­lyq damý, ınnovasııalar jáne aero­ǵarysh ónerkásibi mınıstrligine qarasty 10 tehnologııalyq bıznes-ınkýbatory jumys isteıdi. Jalpy, bul baǵyt­tyń maqsaty – damyǵan ǵylymı ınfraqurylymy bar ǵylymı uıymdar jelisin qurý. Ol úshin ǵylymı zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı ınfraqurylymy damıtyn bolady. Ǵylymı ınfra­qury­lymdy damytýǵa granttyq qarjy­landyrýdyń jańa túri engiziledi. Perspektıvalyq baǵyttar boıynsha jańa ǵylymı zertteý ınstıtýttary men ǵylymı ortalyqtar, ınjınırıngtik ortalyqtar, jetekshi joǵary oqý oryndary men iri kásiporyndardyń janynan tehnologııalyq parkter qurylatyn bolady. Ǵylymı zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń tájirıbelik-konstrýktorlyq óndiriste­riniń ınfraqurylymyn damytý, Indýstrııa 4.0 baǵyttary boıynsha transulttyq kompanııalarmen bir­lesken kásiporyndar túrinde R&D zerthanalaryn qurý josparlanyp otyr. Ǵylymı uıymdardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtý úshin keminde 5 ǵylymı zertteý ınstıtýty jáne perspektıvalyq baǵyttar boıyn­sha ǵylymı ortalyqtar qurylatyn bolady.

Ǵylym salasynyń tabysty damýynda ýnıversıtetter mańyzdy basymdyq bolyp sanalady. Ǵylymy tabysty damyǵan elderdiń barlyǵynda ýnıversıtetter ǵylymı zertteýlerde, ǵy­lymı kadrlardy únemi jańartyp otyrýda jetekshi ról atqarady. Ha­lyq­aralyq tájirıbege súıensek, endaýment qorlary – ýnıversıtetterde ǵylymnyń turaqty damýynyń qarjylyq negizi. Elimizde bul baǵytta jumystar júrgizilip jatyr. Biraq álsiz. Sol sebepti ýnıversıtterde endaýment qorlaryn qalyptastyrý jumystary kúsheıtiledi. Endaýment qorlardy retteý jónindegi zań jobasynyń jeke tujyrymdamasyn ázirleımiz. Endaýment qorlarǵa jáne olardy basqarýǵa qaıyrymdylyq jasaý úshin salyqtyq yntalandyrýdy engizýdi josparlap otyrmyz. Kommersııalyq emes uıymdardyń nysanaly kapıtalyn qalyptastyrý jáne paıdalaný tártibi aıqyndalatyn bolady.

Tórtinshi – qoldanbaly ǵylym jáne ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý. 2016 jyldan bastap Ǵylym qory ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrýǵa 3 konkýrs ótkizdi (2016, 2017, 2018 jyldary), onyń qorytyndysy boıynsha 151 joba qoldaý tapty. 6,7 mlrd teńge jeke qarjylandyrý tartyldy. 2022 jyldyń sońynda ınnovasııalyq ónimdi satýdan jáne qyzmet kórsetýden túsken kirister somasy 24,9 mlrd teńgeni qurady. О́nim eksportynyń kólemi 402,2 mln teńgege (15 joba) teń boldy. Jalpy, ǵylymdy qajetsinetin ónimdi satýdan bıýdjetke salyq tólemderi túrinde 5,7 mlrd teńgeden astam tólem tústi. 1 419 jumys orny quryldy. Osy jyldan bastap biz ulttyq ınnovasııalyq júıeni qalyptastyrýdy bastaımyz. Salalar men óńirler deńgeıinde akselerasııa baǵdarlamasy arqyly Tehnologııalardy kommersııalandyrý keńseleri qurylady. Qoldanbaly ǵylymdy qarjylandyrýdy kezeń-kezeńimen ulǵaıtý úshin tájirıbelik konstrýktorlyq jumystarǵa jańa ǵylymı granttar engiziletin bolady, ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik konstrýktorlyq jumystardyń úlesi artady. Jergilikti atqarýshy organdarǵa óńirler ekonomıkasynyń negizgi problemalaryn sheshýge baǵyttalǵan qoldanbaly ǵylymdy qarjylandyrý úshin ókilettik beriledi.

Ǵylym men tehnologııalardy damytýǵa jer qoınaýyn paıda­la­ný­shylardyń kúrdeli salymdarynan 1 paıyz aýdarý týraly da aıta ketelik. Ortalyqtandyrý jónindegi sha­ralar otandyq ǵylymnyń basym­dyqtaryn negizge ala otyryp, ǵylymı zertteý men tájirıbelik-kons­trýktorlyq jumystardyń shyǵyndaryn paıdalanýdy retke keltirýge tıis. Sony­men qatar ǵylymı zertteý men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tarǵa bólinetin qarajat jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalarǵa berilýi ǵylymǵa keri áserin tıgizip jatyr. Osyǵan baılanysty «Samuryq-Qazyna» qory men jer qoınaýyn paıdalanýshylar júrgizetin ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy ǵylymı-tehnologııalyq saıasattyń ulttyq basymdyqtarymen úndestirý oryndy. Olardyń ǵyly­mı zertteý men tájirıbelik-kons­trýktorlyq jumystardy júrgizý tártibine memlekettik ǵylymı-tehnı­kalyq saraptama júrgize otyryp, joǵary oqý oryndary men ǵylymı zertteý ınstıtýttary úshin básekelestik negizde ashyq, qoljetimdi etý qajet. Qolda bar derekter jer qoınaýyn paıdalanýshylar esebinen ǵylymı zertteý men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa qosymsha 100 mlrd teńge tartý, jalpy kelisimsharttar sheńberinde ǵylymı zertteý men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tardyń tıimdiligin arttyrý múmkindigin kórsetedi.

Qazirgi tańda Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty ákimshilendirýdi jetildirý úshin «Ǵy­lym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań jobasy ázirlenip ja­tyr. Joǵaryda aıtylǵan ǵylym sala­syn damytýǵa baǵyttalǵan bastamalar, ǵylymnyń jańa modeli sııaqty jańa­shyldyqtar osy zań jobasynyń sheńberinde kózdelmek. Qabyldanatyn zańnyń ınnovasııaǵa jáne qun tizbegin keńeıtýge negizdelgen ekonomıkany damytý logıkasyn kórsetýi, ǵylymı-tehnıkalyq saıasat máselelerin sheshýdiń tıimdi quraldary men tetikterin qamtamasyz etýi mańyzdy bolyp otyr.

Kórnekti Alash tulǵasy Júsipbek Aımaýytuly «Ǵylym bilimge qonady, ǵylymsyz bilim tym qurǵaq», degen eken. Bul eki uǵym – ǵylym men bilim ushtasyp, úılespeıinshe nátıje bolmaıtyny haq. Sol sebepti ǵylym men joǵary bilimdi úılestirip, qatar damytý baǵyttary únemi Memleket basshysynyń jiti nazarynda. Qazirgi kúni joǵary bilim salasyn damytýda da birqatar jumystar júrgizilip jatyr.

Saıasat NURBEK,

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri