1968 jyl. Mezgil tamyz aıynyń birinshi juldyzy. Kezekke kelip turǵanym sol edi, shymyr deneli, óńi kavkaz jigitterine keletin kelisti bir jigit kelip, sypaıy amandasty da birge taǵam aldy. Tanystyq. Marat Qabanbaevtyń da armany jýrnalıst bolý, sonaý Zaısan aýdanynyń Qaratal aýylynan kelipti. Baǵymyz janyp, ekeýimiz de stýdent atandyq. Oqýǵa túse salysymen birinshi kýrs stýdentterin júzim jınaýǵa alyp ketti. Bir aıdan keıin Almatyǵa oralyp, Vınogradov kóshesindegi úsh qabatty jataqhanaǵa jaıǵastyq. Sonymen stýdenttik ómirdiń esten ketpes qyzyqty kúnderi bastaldy.
Marat úshinshi kýrsqa deıin bizben birge oqydy da, sońynan «Lenınshil jas» gazetine qyzmetke turyp, syrttaı oqý bólimge aýysty. Ýnıversıtetti 1975 jyly aıaqtady. Marat ekeýmiz birer jyl bir jataqhanada, jarty jyl «Arman» kınoteatrynyń joǵary jaǵyndaǵy taý etegindegi páterde birge turdyq. Maratpen birge turǵan ýaqytta kóp nárseni úırendim desem artyq aıtqandyq emes. Ol bos ýaqyty bola qalsa jazý jazatyn, kórkem ádebıetti kóp oqıtyn. Ákesi erte qaıtys bolǵan, dimkás anasynyń jaǵdaıy belgili, aǵyl-tegil kelip jatqan mol qarjy joq. Marat oqýdy jaqsy oqydy, stıpendııasyn turaqty alyp turdy. Ol kezde stýdentterdiń shákirtaqysy 35 som. Sol 35 somdy ala salysymen Mákeń otyz kúnge bólip, aqshasyn únemmen jumsaıtyn.
1968 jyly ýnıversıtet janynan tarıh fakýltetiniń ekinshi kýrs stýdenti Baǵdat Álimjanovtyń uıymdastyrýymen «Qyzǵaldaqtar» atty ansambl qurylyp, kórshi aýyldarǵa, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Atyraý oblystaryna gastrolge shyǵyp júrdik. Bir jyldan keıin bizge aqyl-keńes aıtýǵa sazger Eskendir Hasanǵalıev pen ánshi Nurǵalı Núsipjanov keldi. Marat sol joly ekeýinen suhbat alyp, sońynan maqalasyn «Lenınshil jas» gazetine jarııalady. Nesin aıtasyz, «Qyzǵaldaqtar» ansambliniń ataǵy sharyqtap shyǵa keldi. 1969 jyly Máskeýde ótken «Allo, my ıshem talanty» baıqaýyna qatysýǵa múmkindik alýymyzǵa sol Marat jazǵan maqala sebep boldy.
1984 jyly Almaty joǵary partııa mektebiniń tyńdaýshysy bolyp júrgenimizde, Mákeń elden qonaqqa kelgen anamyzben qosyp úıine qonaqqa shaqyrdy. Jubaıy Sáýle tárbıeli, mádenıetti jan, bizdi jyly qarsy alyp, tórge shyǵýymyzdy ótindi. Sol joly Marat dosym maǵan kóp syr aıtty.
Jazý bólmesine kirgizip alǵan soń «Kermek dám» degen romanynyń qalyń qoljazbasyn kórsetip, keleshekte «Kentavr» degen roman jazý oıynda bar ekenin aıtty. Joǵaryda aıtqandaı, Mákeń jetimdik pen joqshylyq taqsyretin kóp kórdi, syrqat ana, shıetteı ini-qaryndastaryn asyrap baqty. Aýylda qara jumys istedi, keshki mektepti bitirgen soń úsh jyldaı aýdandyq «Dostyq» gazetinde qyzmet etti. Qıyndyqty kóp kórgen Marattyń shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń negizinen zamandastary bolyp keletini sondyqtan bolar.
Marattyń balalarǵa arnap jazǵan shyǵarmalary ómirsheń bolǵandyqtan oqyrmandary da kóp boldy. «Arystan, men, vıolenchel jáne qasaphana», «Baqbaq basy tolǵan kún», «Jıhankez Tıtı», «Qala jáne qyz bala», «Sýret salǵym kelmeıdi», «Kermek dám» povesteri men áńgimeleri, romandary qazaq prozasynyń jaýharlary sanalady. Marattyń pýblısıstıkalyq maqalalary respýblıkalyq gazet-jýrnaldarǵa jıi shyǵatyn. «Qazaq qaıda barasyń?», «Talant tas jarady», «Quralaı», «Bul zııaly – qaı zııaly?», «Blat, qaıda barasyń?», «Qazaqta bir rý bar alqash degen» degen maqalalary kezinde oqyrmandaryn dúr silkindirdi. 1990-jyldardyń ózinde Marattyń «Aqmolaǵa kóshkin, aǵaıyn» degen tolǵandyrar taqyryptaǵy maqalasy kópshilikti oıǵa batyrǵany sózsiz. Marat Qabanbaıdyń qalamynan týǵan «Jeńeshe», «Qaban qarǵyn», «Quralaı», «Taý erkesi», «Qyzyq pen shyjyq», «Jylan» degen áńgimeleri de qazaq prozasyna tyń jańalyq ákelgen týyndylar. Al balalar týraly Marattyń jazǵan hıkaıattary men áńgimelerin oqyrmandar izdep júrip oqıtyn.
Osydan jarty ǵasyr buryn arman qýyp arý qala – Almatyda bas qosqan bizdiń kýrstastar arasynan talaı talanttar shyqty. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn – Kúlásh Ahmetova, satırık, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Kópen Ámirbek, aqyndar – Qaıyrbek Asanov, Meıram Oralov, Mádına Kóbeeva, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, belgili jazýshy Káken Qamzın, jýrnalıstıka salasyndaǵy Prezıdent syılyǵynyń laýreaty, respýblıkalyq «Ulan» gazetiniń redaktory bolǵan kósemsózshi Beısenbaı Súleımenov, QazMÝ-dyń professory, Klara Qabylǵazına, jýrnalıster Asqanbaı Erǵojaev, Jumagúl Saýhatova, taǵy basqalardyń esimi oqyrmandarǵa jaqsy tanys. Kýrstastar Marattyń talantyna bas ıetin, jazǵan óleńderi men áńgimelerin eń aldymen oǵan oqytyp, baǵasyn alatyn, kemshilikterin túzetetinine san márte kóz jetkizgenbiz. Solardyń ishinde ózi týyp-ósken Saýyr, Saıqan taýlaryndaı shoqtyǵy bıigi Marat desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Sebebi ol óz eliniń tabysyna qýanyp, kemshiligine kúızelip qabyrǵaly pýblısıstıkalyq shyǵarmalaryn dúnıege ákeldi. Marattyń 2013-2015 jyldary Almatydaǵy «Taımas» baspasynan jaryq kórgen 5 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda qara qyldy qaq jarǵan ótkir syndary men kósemsózderi, romandary men povesteri, áńgimeleri toptastyrylǵan.
Marattyń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy – «Arystan, men, vıolenchel jáne qasaphana» oqyrmandar tarapynan joǵary baǵa aldy. Ol jýrnaldarǵa basyldy, jeke kitap bolyp shyqty. Al «Pysyq boldym, minekı» atty týyndysyn Nádııa Álimbekova orysshaǵa («Vot on byvalyı») aýdaryp, Máskeýdegi «Detskaıa lıteratýra» baspasy kitap etip jaryqqa shyǵarady. Mádenıeti men ádebıeti damyǵan Eýropanyń kózi qaraqty oqyrmandary bul hıkaıat týraly estip, aqyry Almanııa ony nemis tilinde basty. «Qarly quıyn» degen atpen jaryq kórgen kitaptyń salmaǵy men parqyn túsingen avtorǵa kóp uzamaı halyqaralyq G.H.Andersen atyndaǵy syılyq beriledi. Bul – túrki álemindegi osyndaı joǵary ataqqa ıe bolǵan tuńǵysh shyǵarma. Marat ómiriniń sońǵy kúnderi qarjy tapshylyǵyn kóp kórdi. Dári-dármekke aqsha taba almaı qınalǵan kezde ómirlik jary Sáýle Qamzınaǵa jan syryn aıtyp, oıymen bólisken edi.
«Mákeń qysqa ǵumyr keshse de artyna óziniń óshpes shyǵarmalaryn qaldyrdy. Balalardyń jan dúnıesin tereń zerttep, onnan astam shyǵarma jazǵan Mákeń tiri bolǵanda 75 jyldyq mereıtoıyn atap ótýshi edi. Ekeýimiz nebári 25 jyl birge turdyq. Ol aǵasy – Orazdy, jeńgesi – jýrnalıst, uzaq ýaqyt Zaısan aýdandyq «Dostyq» gazetin iskerlikpen basqarǵan Ámına Saqajanovany, baýyry Bolatty erekshe jaqsy kóretin. Al taǵy bir aǵasy Hasen qaıtys bolǵanda qatty qaıǵyryp, uzaq ýaqyt kóńilsiz júrdi. Al uly Aıbek, qyzdary Aıgúl, Alýa degende shyǵarda jany bólek bolatyn. Aıbek birer jyl buryn otaý qurdy, kelinim Laýra tárbıe kórgen, meni erekshe syılaıdy. Aıgúldiń eki balasy bar, al Alýa qyzmette.
Menen áriptesteri, Siz de surap jatyrsyz, Marattyń «Kentavr» shyǵarmasynyń taǵdyry týraly. «Kentavrdy» jazýǵa Marat kóp ýaqyt jumsady. Biraq ózi onsha unata qoımady. Ábdijámil Nurpeıisov aǵamyzǵa rahmet, tolyq aıaqtalmaǵan romandy «Tańsholpan» jýrnalyna jarııalatty. Birde Mákeń Bishkekke baryp, Shyńǵys Aıtmatovqa jolyǵyp «Kentavr» romanyn oqyp beredi. Shyqań bolmysy bólek, jańa turpatta jazylǵan romandy unatady, «baýyrym, taǵy bir qarap, óńdep shyq» dep aqyl aıtypty. Sol joly Marat Qyrǵyzstannan kóńildi oraldy. «Qazaqstan táýelsizdik alyp jatyr, demek, jańa romandy osy zamanǵa laıyqtap jazý týraly oı keldi», – dep qolyna qalamyn qaıta alady. Amal bar ma, tótesinen kelgen ajal oǵan mursha bermedi. Marattyń minezi tuıyq, syryn jarııa ete bermeıtin. Birde Ǵabıt Músirepovpen jolyǵyp, áńgimeleskenin aıtty. Qazirgi jazýshylar halyq aýyz ádebıetin kóp oqymaıdy, Marat osyny esińde saqta depti ataqty jazýshy aǵasy. Dostary, inileri Maratty erekshe qurmetteıtin, Turysbek Sáýketaev, Talaptan Ahmetjanov bizdiń úıge jıi kelip, aǵalarynyń aqyl-keńesin tyńdaıtyn». Balalardyń súıikti jazýshysy, kózi tirisinde eshbir ataqqa qyzyqpaǵan, nebári 52 jyl ǵumyr keshse de artynda máńgilik shyǵarmalaryn qaldyrǵan Marat Qabanbaıdy kindik qany tamǵan Zaısan eli, О́skemen jurtshylyǵy umytpaǵan shyǵar, eń bolmasa eske alyp, qurmet kórsetip jatsa, nesi aıyp...
Marat – «Ana tili» gazetinde qyzmet etken kezde ana tiliniń tazalyǵy úshin kúresken biregeı jazýshy. Al «Dat» gazetinde bas redaktor bolǵanda onyń qalamynan ótkir syndar men zamanymyzdaǵy oryn alǵan kemshilikter týraly tolǵanystary birinen soń biri shyǵyp jatty. Kózi tirisinde Marat Qabanbaı eshbir ataqqa ıe bolǵan joq, ony suraǵan da emes. Alaıda oqyrmandary qalamy ushqyr jazýshysyn umytqan joq. О́skemen men Zaısandaǵy kitaphanalarda oqyrmandar konferensııasy ótti. Osy oraıda, talantty jazýshy, kósemsózshi Marat Qabanbaıdyń esimin О́skemendegi balalar kitaphanasyna, kindik qany tamǵan Zaısandaǵy bir mektepke, kóshege berip jatsa, ǵanıbet bolar edi.
Ońdasyn ELÝBAI,
ardager jýrnalıst
О́SKEMEN
