ESEIý JYLDARY

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1958-1960 jyldardaǵy ómiri Ýkraınanyń Dne­pro­dzerjınsk qalasynda ótkeni belgili. Qazaqstannan barǵan 67 bozbala qatarynda ol da osyndaǵy metallýrgter daıyndaıtyn №8 tehnıkalyq ýchılıshede oqyǵan. Bul jyl­dar – qandaı qıyndyq bolsa da qazaq balasy da qarsy turyp, ózgelerden qal­maı shydaıdy jáne ony jeńip shyǵa alady dep jas Nursultannyń ózine ózi na­mys­ty ershe sert berip, shyńdalýdan ótken jyldary edi. Ol munda qurysh bal­qytýdy úırenip qana qoıǵan joq, shyn máninde ózi de quryshtaı bolyp shynyqty. Biz oqyrmandarymyzǵa Tuńǵysh Prezıdentimizdiń osy alǵashqy aýyr synnan súrin­beı ótken jyldaryna sholý jasap, quryshtyń otany – Dneprodzerjınsk qa­la­sy men ondaǵy ómir týraly baıandap berý maqsatymen Ýkraınaǵa sapar shekken edik. DNEPRODZERJINSKIDEGI QAZAQSTANNYŃ DOSTARY Ýkraınaǵa tabanymyz tıgennen-aq biz erekshe adamı jylylyqqa tap boldyq. Qaı jaqqa qarasaq ta, kezdeskenderden qandaı jón surasaq ta adamdardyń jyly qarym-qatynas jasap, kómek qolyn so­zý­ǵa daıyn turǵan elgezek iltıpatyna ish­peı-jemeı rıza bolyp, bir jaqyndyqty sezip turdyq. Tań aldyndaǵy ushaqpen Kıevtiń ha­lyqaralyq “Borıspol” áýejaıyna tús­ken bizdi Qazaqstannyń Ýkraınadaǵy el­shiliginiń tapsyrýymen kelgen Jenıa degen jigit qarsy aldy. Ol da qoldan kelgen bar­lyq jaqsylyǵyn jasap, qajetti kó­mekterin kórsetip jatyr. Aýa raıy Asta­naǵa qaraǵanda anaǵurlym jyly Kıev bul kezde jasyl jelekke barynsha malynyp, jaıqalyp úlgeripti. Biz aldymen oblys ortalyǵy – Dne­pro­petrovskige ushatyn ushaqqa bılet aldyq. Dneprodzerjınsk – osy oblysqa qaraıtyn qala. 250 myńǵa jýyq turǵyny bar ol bizdegi oblys ortalyqtarynyń birindeı bolǵanymen, mıllıonnan artyq halqy bar Dnepropetrovskige qaraǵanda ki­shigirim ǵana meken. Biraq “quryshtyń otany” degen ataǵy alysqa ketken dúnıe jú­zine belgili qala. Dnepropetrovsk áýe­jaı­ynda bizdi Vasıl Chernomor degen ýkraın jigiti óziniń máshınesimen qarsy aldy. Dnepropetrovsk pen Dneprodzer­jınsk arasy 50 shaqyrymdaı jer. Vasıl Cher­no­mor bizdi S.Nalıvaıka atyndaǵy Aı­maq­tyq basqarý ınstıtýtyna alyp keldi. Qonaqúıge aparmaı birden osynda alyp kelgendiginiń úlken sebebi bar bolyp shyq­ty. Munda bizdi osy ınstıtýttyń dırektory Vasılıı Shves pen Nursultan Nazarbaevtyń osynda oqyǵanda kúresten jattyqtyrýshysy bolǵan Lev Ejevskıı kútip otyr eken. Bul ekeýi de Qazaqstan dese eleńdesip qalatyn azamattar bolyp shyq­ty. Vasılıı Shves 1996-2005 jyl­dary Dneprodzerjınsk qalasynyń bas­shy­sy bolǵan kisi. Nursultan Ábish­uly­n 2000 jyly Dneprodzerjınsk qa­la­synyń 250 jyldyq saltanatyna kelgen saparynda qarsy alyp, májilistes bolǵan. Sol joly ol Temirtaý men Dnepro­dzer­jınsk shaharlarynyń baýyrlas qalalar bolýy týraly usynys jasap, ony Qazaq­stan Prezıdenti N.Nazarbaev pen sol saparda birge bolǵan Ýkraına Prezıdenti L.Kýchma qoldaǵan eken. Qazir ol osy qaladaǵy “Ýkraına – Qazaqstan” dostyq qo­ǵamyn” basqarady. Al L.Ejevskıı onyń orynbasary. Jasy bıyl 80-ge to­latyn bul qartyń Qazaqstan dese ishken asyn jerge qoıýǵa bar. О́zi bizdiń elde birneshe ret bolyp, úlken qurmet kór­genin aýzynan tastamaı aıtyp otyrdy. Osy eki azamat ta Qazaqstan men Ýkraı­na­nyń arasyndaǵy dostyq pen ynty­maqtastyqtyń damýyna qosqan úlesteri úshin ekinshi dárejeli “Dostyq” ordenimen nagradtalypty. Sóıtip, biz shúý degennen-aq Dneprodzerjınsk jerinde Qazaq­stan­nyń dostarymen kezdese kettik. Lev Rýdolfovıch jas Nursultannyń alǵash kúres zalyna qalaı kelgeninen bas­tap, biraz estelikter aıtty. Sonyń ishinde grek-rım kúresinen 67 kg salmaqta sport sheberi normatıvin oryndaǵanyn da qulaqqaǵys etti. Osy kúni keshke biz qalabasynyń oryn­basary Tatıana Zavgorodnıaıamen de kezdesip, aldaǵy kúnderde bolatyn kezde­sýler men kórgimiz keletin nysandar boı­yn­sha josparlar jasadyq. Ertesine qala bas­shysy Iаroslav Korchevskııdiń de qabyldaýynda bolyp, shahardyń búgingi tynysy týraly birshama aqparat aldyq. Biz óz qalamyzdyń “kadrlardyń ustaha­na­sy” bolǵanyn maqtan tutamyz. Leonıd Brejnev, Vladımır Sherbıskıı, Nur­sul­tan Nazarbaev sııaqty kadrlarmen qalaı maqtanbassyń, dedi ol. Onyń aıtýyna qaraǵanda, kezinde KSRO-nyń jyldyq jalpy óniminiń 1 paıyzyn Dnepro­dzerjınsk qalasy berip turǵan eken. Qalalyq murajaıda “Nasha drýjba vechno” degen arnaýly ekspozısııa bar eken. Ol Elbasy N.Nazarbaevtyń 2000 jylǵy saparyna arnalyp jasalǵan, sodan beri 10 jyl boıy onyń eksponattary Prezıdenttiń Ýkraınadaǵy tanys-bilis­teri tapsyrǵan materıaldarmen, qazaq­stan­dyq tartýlarmen baıı túsken. Onda N.Nazarbaevtyń osynda oqyǵandyǵy, Qa­zaqstannyń qazirgi jetistikteri jaıly birqatar materıaldar da bar. Nursultan Ábishulynyń dosy Nıkolaı Lıtoshkonyń Temirtaýdan úıine jazǵan hatynyń túp­nusqasy da osynda tur. Prezıdentimizdiń 1994 jyly N.Lıtoshkoǵa qoltańbasymen syıǵa tartqan “Bez pravyh ı levyh” degen kitaby da qoıylypty. Osy kúni biz Dneprodzerjınsk qala­sy­nyń tehnıkalyq ýnıversıtetinde de bolyp, onyń rektory Aleksandr Koro­boch­kamen májilistes boldyq. Bul qala­nyń baıyrǵy joǵary oqý orny eken, qurylǵanyna 85 jyl tolypty. О́zi qa­ladaǵy memlekettik jalǵyz joo. Búgingi kúni onyń 9 fakýltetinde 8 myńǵa jýyq stýdent oqyp, 28 túrli mamandyq alatyn kórinedi. Munyń da Elbasy N.Nazarbaev­qa qatysty jeri bar. 2007 jyldyń mamyr aıynda Qazaq­stan men Ýkraınanyń Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteri arasynda yntymaqtastyq ornatý týraly memorandýmǵa qol qoıyl­ǵan eken. Sony iske asyrý úshin Joǵary oqý oryndarynyń N.Nazarbaev atyndaǵy eýrazııalyq konsorsıýmy qurylypty. Sonyń qaladaǵy ortalyǵy osy ýnı­ver­sıtet. N.Nazarbaevtyń atyn alǵan soń biz de belsendirek qyzmet isteýge tyrysyp jatyrmyz. Yntymaqtastyq baǵdarlamasy óte keń, sonyń ishinde stýdentter almasý, ǵylymı áriptestikter de bar, ásirese, metal­lýrgııa salasynda ǵylymı ataq qorǵaý isi boıynsha qazaqstandyqtar bizben yntymaqtasýǵa óte múddeli. Al biz qazaqstandyq stýdentterdiń bizge kelip, bilim alǵanyn qalaımyz, dedi rektor. QYRAN QANAT QAQQAN UIа Mine, osy qalanyń metallýrgter daı­yn­daıtyn №8 kásiptik-tehnıkalyq ýchılı­she­sine alystaǵy Qazaqstannan 1958 jyly 67 bozbala Temirtaýdaǵy Qazaqstan magnıtkasy atynan mamandyq alýǵa kele­di. Olar munda qyzdyrý peshteriniń dáne­kerleýshileri, quıý kranynyń mashınısi jáne domna peshiniń gornovoıy maman­dyq­taryn meńgeredi. Solardyń ishindegi eń aýyry 1500 gradýstyq peshtiń janynda ju­mys isteıtin gornovoılar edi. Jas Nur­sultan ózine osy eń aýyr mamandyqty tańdaıdy. Oqýshylardyń tolyq tizimi V.Bazarıanınov, L.Ejevskıı jáne V.Jandáýletov jazǵan “Svoımı glazamı” atty kitapta berilgen. Biz ony qaıtal­a­maı-aq qoıalyq. Taǵdyrdyń jazýymen osy ýchılısheni bitirgender arasynan ataqty adamdar da molynan shyqty. Kásiptik ýchılıshelerge kóbinese jumysshy kásibine maman­dana­tyndar ǵana baratynyn eskersek, bul da bir erekshelik. Atalmysh kitapta “Kon­tın­gent, napravlıavshıısıa na berega Dnep­ra, byl neodnaznachnym. Týt ı skromnye rebıata ız chabanskıh semeı, ı te, kto ýspel otbyt srok v zaklıýchenıı za vorovstvo ılı hýlıganstvo” dep jazady. Solardyń arasynda, árıne, Nursultan Nazarbaevtyń juldyzy erekshe janyp, búgingi kúni ol búkil álem aýzyna alyp, qyzyǵatyn Memleket basshysy bolyp otyr. Odan basqa Maqsut Nárikbaevtyń, Satybaldy Ibragımovtiń, Maqash Tátimovtiń, Qabıbolla Sarekenovtiń jáne basqalardyń da esimderi belgili, olar da táýelsiz elimizge erekshe eńbek sińirip júrgen azamattar. Osyndaı tulǵalardy shyǵarǵan bul oqý orny osal bolmaǵany ǵoı degen oımen Dneprodzerjınskige tabanymyz tıgen kúnniń erteńine ony tezirek kórýge asyqtyq. Pelın kóshesindegi úsh qabatty eskileý úıdiń basqa ǵımarattardan eshqandaı erek­­sheligi joq, biraq syrtqy qabyr­ǵa­sy­na jasalǵan qońyr tústi barelef birden kózge túsedi. Onda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev músindelip, astyna 1958-1960 jyldary osynda oqyǵandyǵy qazaq-ýkraın tilderinde jazylǵan. Osy­nyń ózi-aq alysta júrgen qazaq balasyna óziniń úıi aldynan shyqqandaı áser qaldyrady eken. Nursultan Nazarbaevtyń barelef túrindegi músindik kompozısııasyn dnepro­dzerjınskilik kásipker Oleg Moroz óz qarajatyna turǵyzypty. Ýchılıshege kirgennen-aq biz alystaǵy Dneprdiń boıynda jatqan shet mem­le­ket­te emes, ózimizdiń oblystardyń birindegi kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndarynda júr­gendeı áser aldyq. О́ıtkeni, esikten tórge deıin Nursultan Nazarbaevtyń osyn­da kelgen sátinen túsirilgen foto­sýretter ilinip qoıylǵan. Bir bólmeniń qabyrǵasynda ýkraın tilinde: “Kompıý­ter­nyı klas podarývav prezıdent respýblikı Kazahstan N.Nazarbaev, lıstopad 2005 r”. dep jazylǵan. Bul Elbasynyń 2005 jyl­ǵy saparynda syılyqqa tartqan kom­pıýterlik synyby eken. Taǵy bir bólmede bolashaq Prezıdenttiń osy kabınette oqyǵany týraly jazylǵan, al ekinshi qatardaǵy partasyna da osynda otyrǵany týraly ýkraın tilinde: “Za sieıý partoıý navchavsıa v 1958-1960 rokah Nýrsýltan Nazarbaev” dep jazyp qoıǵan. Oqýshylar bul partaǵa otyrýǵa talasatyn kórinedi. Oqý orny mýzeıiniń de jartysynan kóbin N.Nazarbaevtyń osynda oqyǵan jyldary, kelgen sapary týraly foto-beı­ne materıaldar, Qazaqstannyń túrli belgileri kórsetilgen eksponattar alǵan. Tómendegi sport bólmesinde de Qaraǵandy oblysynyń ákimi kezinde Nurlan Nyǵ­matýlın syılaǵan tennıs ústelderi tur. Sóıtip, qaıtalap aıtaıyq, bul oqý or­nyn­da bóten jerde emes, ózimizdiń eli­mizde júrgendeı boldyq. Ýkraındardyń qonaqjaılyǵynda da shek joq, biz osy qalada bolǵan tórt kúndegi tústigimiz de únemi osynyń ashanasynda berildi. Birin­shi kúni bizden basqa da kásiptik semınarǵa jınalǵan muǵalim-qonaqtar bolǵan edi, olarǵa bizdi arnaıy tanystyryp, Nursul­tan Nazarbaevtyń oqyǵan jerin arnaıy kórýge kelgen jýrnalıst dep aýyzdaryn toltyryp aıtty. Barlyq iltıpattan ýchı­lı­she basshylarynyń Nursultan Nazar­baevty “bizdiń adam” dep maqtan tutatyn­dary sezilip turdy. Oqý orny qazir jo­ǵary kásiptik ýchılıshe dep atalady eken. Bul ataq joǵary bilim bergenine emes, atynyń alysqa ketip, ataqty túleginiń arqasynda abyroıǵa bólenip otyrǵanyna berilse kerek... Ýchılısheniń dırektory Vadım Neklesa Nursultan Nazarbaevty 2000 jáne 2005 jyly osynda qarsy alyp, májilistes bolǵanyn aıta kelip: “Men Nursultan Nazarbaevty óz isin múltiksiz biletin, aldyna qoıǵan maqsaty aıqyn adam retinde tanydym. Ońasha qalǵan áńgi­melerdiń birinde ol ózderindegi kásiptik bilim berý isiniń qojyrańqyrap ketkenin, sony kóterý kerektigin aıtqan edi. Artynan bizge qazaqstandyq mamandar kelip, oqý-tájirıbelerimizdi zerttep ketti. Sóıtip, Nursultan Ábishuly sózin jelge shashpaıtyn, aıtqan nársesin dereý oryn­datatyn adam retinde este qaldy. Taǵy bir jaǵymdy jáıt – úshinshi qabattan túsip kele jatqan Prezıdentti bizdiń ýchılı­she­niń oqýshylary qurmetpen qarsy alǵan. Sol kezde Nursultan Ábishuly kúzetshi­lerdiń, hattamashylardyń asyqtyrǵanyna qaramaı, oqýshylarmen qatar turyp sýretke tústi. Balalar máz bolyp, júzderi shat­tanyp qaldy. Osynyń ózi Prezı­denttiń adamı jylylyǵy mol, qarapaıym minezdi adam ekenin kórsetti. Sonymen birge, onyń kásiptik ýchılıshede oqyǵanyn jasyrmaıtyndyǵy, kerisinshe, onymen maqtanatyny bizge qatty unaıdy. Al keı­bir túlekterimiz qoly birdeńege jetse ózderiniń osynda oqyǵandaryn aıtqysy kelmeı, odan “uıalyp” jatqanyn kórip, nalyp qalamyz”, – dedi. Elbasy N.Nazarbaevtyń oqý ornyna kelgen saparlarynyń bárinde burynǵy muǵalımasy Nına Bykovskaıa men onyń ka­bınetine ıe bolyp qalǵan izbasar-árip­tesi Tatıana Atamanıýk te qarsy alǵan eken. Jas Nursultan otyrǵan parta da osy kabınette tur. Biz Tatıana Iаkov­levna­men de uzaq áńgimelesip, onyń Pre­zı­dent N.Nazarbaevpen kezdesýden alǵan áserlerin bildik. “1994 jyly alǵash ret keletinin estigende qatty júreksindik. Oqý ornymyz unamaı qala ma, kóńilinen shyqpaı qalamyz ba degen oı bárimizdi de mazalady. Ol kezde oblys basshysy P.La­zaren­ko edi, onyń ákimshiliginen kún saıyn derlik shapqynshylar kelip, daıyndyǵymyzdy kórip, jumysymyzdy tekserip, digerlep ketedi. Biz synyp bólmesin jas Nursultan oqy­ǵan kezge barynsha jaqyndatyp, ja­sandyryp qoıýǵa tyrystyq. Bul isterde biz­ge sol kezde oqyǵan túlekterimiz, eski muǵa­limderimiz kóp kómek kórsetti. Tipti qabyrǵadaǵy sýretterdi de sol kezge úı­les­tirdik. Sonymen... kútken kún de jetip, úlken kisi ózine erip júrgen kóptegen bas­shy­larmen, jýrnalıstermen birge syny­bymyzǵa kirdi. Sol sát meniń esimde máńgi qaldy. Osy jerde atynan at úrketin Na­zarbaev bir sát balalyq, jastyq dáýrenin, qımas kúnderin esine alyp, júzi bal-bul janǵan kúıi óziniń partasyna kelip otyr­dy. Sosyn ózin bir sát ońasha qaldyrýdy surady. Synypta menen basqa eki-úsh kisi ǵana qaldyq. Ol alaqanymen partasyn sı­pap, sol bozbala shaǵyndaǵy atmos­fera­ǵa engendeı boldy. Osy sátte onyń kózi botalap ketkenin anyq kórdim. Qoly da dirildegendeı boldy. Úlken adamnyń bir sáttik qatty tolǵanysy maǵan da berilip, ózimniń de bosap ketkenimdi sez­dim. Osy bir qylyqtardan-aq onyń adamı qasıetin, barynsha jumsaq, qarapaıym kelbetin kórdim. Árıne, sol sáttegi áserdi sózben aıtyp jetkizý qıyn. Men árqashanda ózimniń oqýshylaryma siz­derdiń Memleket basshylaryńyzdy úlgi qylyp otyramyn. Tipti prezıdent bol­ma­sań­dar da sender de túzý jolmen júrý ke­rek ekenderińdi umytpańdar, erteń sender de úl­ken adam bolýlaryń ǵajap emes deımin men. 2000 jyly kelgende Nursultan Ábish­ulynyń janynda buryn birge oqyǵan birneshe joldastary boldy. Samaılaryna aq kirgen, baısaldy kisiler ózderiniń jas­tyq shaqtaryn eske alyp, burynǵy oryn­daryna otyryp, ótkendi eske aldy. Kez­de­sý kezinde bir oqýshy Nursultan Ábish­ulynan: “Sizder de kóp qydyrýshy ma edi­ńiz­der, aralaryńyzda tártip buzýshylar bol­dy ma?” – degende ol óziniń joldas­taryna qarap, al endi men senderdiń qy­lyqtaryńdy aıtyp bereıin dep aldy da, olardyń túni boıy qydyryp, jataqhanaǵa kire almaıtynyn, al ózi olardy ekinshi qabattan jamylǵymen tartyp alatynyn aıtyp, bárimizdi kúldirgen edi. Men Nur­sul­tan Ábishulymen taǵdyrdyń kezdes­tirgenin árqashanda maqtan tutamyn, onyń maǵan óz qolymen “baqyt tileımin” dep jazyp bergen kitabyn úıimdegi eń asyl qazynam dep bilemin”, – dedi Tatıana Iаkovlevna. Oqý ornynyń murajaıyn da arman­syz araladyq, onda ýchılısheniń tarıhy týraly biraz málimetter berilgenimen, negizinen, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ol Nursultan Nazarbaevqa arnalǵan. Osynda ýchılısheniń 1925 jyly qurylǵany, túlekter qatarynan 8 adamnyń Keńes Oda­ǵynyń Batyry, 4 adamnyń Sosıa­lıs­tik Eńbek Eri bolǵany da kórsetilipti. Qurmetti adamdarǵa arnalǵan kitapta eń birinshi bolyp Nursultan Ábishulynyń 1994 jylǵy 21 qańtarda kelgende óz qo­ly­men jazǵan qoltańbasy tur. Onda: “Bú­gin men ózimniń bozbala shaǵyma qaıta ora­lyp turmyn. Sodan beri 34 jyl ótke­nine qaramaı, bári de búgingideı esime keldi. TÝ-8 – meniń ómirimniń ózegi. Osynda oqyǵan jyldarymdy men eshqashan da umytpaımyn. Naq osy jerde meniń keıin qol jetkizgen tabystarymnyń negizi qalandy. Barlyq muǵalimderge, sheberimiz D.Po­go­relovqa (jatqan jeri jaıly bolsyn) úlken alǵysymdy bildirip, bas ıemin. Barlyq dneprodzerjınskilikterge bergen bilimderi, meıirimderi men yqylastary úshin úlken rahmet aıtamyn. Barly­ǵy­ńyz­ǵa da baıandy turmys, sabyr jáne jarqyn bo­lashaq tileımin. Burynǵy ortaq Otany­myz – KSRO-daǵy halyqtarymyzdyń arasynda bolǵan eń úlken qundylyǵymyz – dostyǵymyzdyń saqtalýyn tileımin”, dep qol qoıǵan eken. Bıyl bul oqý orny óziniń 85 jyldyq mereıtoıyn atap ótpekshi, ol dataǵa da ózderiniń túlekteri Nursultan Nazar­baev­ty shaqyrmaq oılary bar kórinedi. Osynda biz jas Nursultannyń bu­rynǵy oqytýshysy Nına Bykovskaıamen de kezdesip, áńgimelestik. Gornovoılardy halyq “otpen alysatyn kásiptiń adam­dary” deıdi. Men tájirıbe ótkizý úshin oqýshylardy zaýytqa aparǵanymda olar domna peshin “ajdahanyń aýzy” desetin. Nursultan osy peshtiń qasynda jumys isteıtin gornovoılyqty tańdap aldy. Sol kezdiń ózinde-aq ol aýyrdyń ústi, jeńil­diń astymen júrýdi emes, qıynshylyqtan qashpaıtyn qaısar adam bolatynyn kór­setken. Bizdiń ýchılıshede toptyń staros­ta­synyń róli zor. Qazaqtarǵa starosta etip kimdi taǵaıyndaımyz degende muǵa­lim­derdiń bári de Nursultandy aıtqany esimde. Sabaqty qalaı oqyǵany týraly aıta­tyn bolsam, Prezıdent bolǵan soń siz Na­zarbaevty maqtaı beresiz ǵoı degen oı týýy múmkin. Al men ony eshqashan artyq maq­taǵan emespin, árqashanda shyndyqty aıtamyn. Ol sabaq túsindirgende tapjyl­maı tyńdap otyratyn jáne sol kezde or­nynan turǵyzyp surasań, ózińniń aıtqan­daryńdy bir sózin ózgertpesten qaıtalap aıtyp beretin. Ol eshqandaı kóterme­leý­siz, shyn máninde úzdik oqýshy boldy. О́zi­niń óte jaýapty, tapsyrǵan nársege ba­ryn­sha muqııat bolǵanyn da aıtýǵa tıis­pin. Men onymen bir sóıleskende: “Bizdi munda oınaý úshin emes, mamandyqty meń­gerińder dep jiberdi ǵoı, al biz túk bilmeı barsaq uıat qoı”, degeni esimde. Sheberi Dmıtrıı Pogorelov ta ony maqtap oty­ra­tyn, praktıkaǵa aparǵanda basqalar jyly jerge tyǵylýdy kózdep júrgende Nur­sultan ǵana bárin kórýge, bárin úırenýge tyrysady deıtin ol. Jas Nursultannyń úlken uıym­das­tyrýshy bolǵanyn da bilemiz. Ol uıym­dastyrǵan konsert, bı keshterinde qazaq, ýkraın, orys, tatar jáne t.b. ulttardyń ánderi shyrqalatyn. Taǵy bir epızod esime túsip tur. Birde emtıhan alyp jat­qan­myn, Nursultan starosta retinde esik aldynda baqylap júrgen. Bir oqýshy meniń qoıǵan baǵama kelispeı, talasyp qaldy. “Úshke” narazy bolǵan ol maǵan biraz ókpesin aıtty. Kúz kezi edi, emtıhan alýdy keshki 6-lar shamasynda aıaqtap dalaǵa shyqsam, álgi bala maǵan qaraı júgirip keledi. Shynymdy aıtsam, qorqyp kettim. Áıteýir qolynda eshteńe joq eken. Alqynyp jetken ol menen keshirim surap, óziniń qateleskenin aıtty. Sóıtse... men ketken soń oǵan Nursultan qatty ursyp, keshirim surata jiberipti. Nur­sultan Ábishuly bizge kelgen úsh saparynda da meni qarsy alýshylar qataryna qosty. Maǵan esten ketpeıtin jaqsy estelik-syılyqtar jasady. Bizdi umytpaı, ardaqtap júrgenine qatty tán­ti­min. 2008 jyly Qazaqstannyń Ýk­raınadaǵy jylyna kelgen Qaraǵandy obly­synyń sol kezdegi ákimi N.Nyǵma­tý­lın de Prezıdenttiń atynan qurmet kór­setti. Osyndaı shákirtiń bolǵanyna qalaı maqtanbassyń?! – dedi N.Bykovskaıa. “TIKAEM, TIKAEM, GRAFIT!” Jas Nur­sultannyń kásiptik-tehnıkalyq ýchı­lı­shege barǵany nesi eken, tipti roman­tı­ka­lyq ásermen baryp qalǵan kúnniń ózinde artynan metallýrg bolyp, ystyǵy 1500 gradýsqa teń peshtiń janynda turmaı, basqa salaǵa aýysyp ketýine bolatyn edi ǵoı. Nursultanmen birge oqyǵan Telman Spaevtyń aıtýyna qaraǵanda, Dnepro­dzer­jınskige baryp mamandyq alǵan sol 67 jastyń 18-i ǵana Temirtaý magnıt­ka­syn­da qalypty (T.Spaev., “On v býdý­shem”. Shymkent, 2004 g. s.49). Olardy oqytqan pulymyzdy aqtaısyńdar dep te eshkim zorlamaǵan. Endeshe, jas Nur­sul­tannyń “otpen arpalysqan” kásipti qa­laǵan sebebi ne eken, metallýrg maman­dy­ǵy kádeli jasty ne syıqyrymen arbaýy múmkin degen oılar týýshy edi keıde bizde. Osy sebepti Elbasynyń alǵash ret “ajdahanyń aýzyna” jaqyndaǵan sáti – Dnepro­dzer­jınskiniń metallýrgııa zaýytyn kórgimiz keldi de turdy. 20 myń adamǵa jýyq halyq eńbek etetin alyp kásiporyn tútini býdaqtap, qazany qaınap, temir joldary tarsyl­dap... gúrildep... dúrildep... aıqaılap... ózindik bir álem bolyp shalqyp jatyr. Bizdi zaýyttyń ishinen shyqqan arnaıy adam, ınjener Tatıana Karpenko men domna peshiniń aǵa sheberi Iýrıı Koval­chýk bastap júrdi. Ýchılıshe óziniń aǵa sheberi Sergeı Jadandy da qosyp bergen. Uzyn-uzyn soraıǵan turbalardan turatyn arandardyń arasyndaǵy tar joldarmen júrip kelemiz. Sóıleskende daýysyńdy kóterip sóılemeseń, tynymsyz gúrilden túk estilmeıdi. Bir bıik ǵımaratqa kirdik, osynyń joǵary qabatyna deıin kóterilip, sol jerden quıý prosesin kórsetemiz desti. Basymyzǵa kaska berilgenimen, ústimizge halat berilgen joq, sondyqtan shań-topy­raqtan kórinbeıtin baspaldaqtarmen ysh­qyna basyp, kóterilip kelemiz. Joǵary­daǵy 7-8 qabattyń birinde ornalasqan basqarý pýltine jettik. Ondaǵylar shy­ǵarylymnyń (peshtiń ishinen quıylatyn ónim) 40 mınótten keıin ǵana daıyn bolatynyn aıtty. Tek quıý formalaryn kórýlerińizge bolady desti. Sonymen, Nursultan Nazarbaev ón­diris­tik tájirıbeden ótti degen 12-shi domna peshiniń janyna keldik. Bes gornovoı, bir gazovshık, bir sý quıýshy jáne sheber turyp, peshtiń ishinen shyqqan suıyq shoıyndy qabyl­daıdy. Shoıynnyń temperatýrasy 1500 gradýsqa jetedi, quryshtiki odan da joǵa­ry. Bir ýaq shoıynnyń qalaı balqyp jat­qanyn arnaýly kóz arqyly qara shy­nymen kórdik. Qyp-qyzyl, suıyq temir týlap jatyr, ystyqtyǵy myń gradýstan artyq. Qarap turýdyń ózi qorqynyshty. Ony alǵash kórgen keıbir balalardyń esinen tanyp qulaýy da zańdy sııaqty. Biz turǵan jerdiń temperatýrasy da 50-60 gradýstaı, ystyq monshanyń ishinde júrgendeısiń. Sondyqtan áńgimeni tezirek aıaqtap, syrtqa shyǵýǵa asyqtyq. Bıikte, kóldeneń tartylǵan shytyrmandy temir basqyshpen kele jatyr edik, kúnge jylt-jylt etken bir qalyń qara shań ushty. Janymdaǵylar “tıkaem, tıkaem, grafıt!” desti. Kádimgi qaryndash jasaıtyn grafıt keıde osyndaı shań ushqyny bolyp shashylady eken. Árıne, tynys arqyly ókpege qonsa, qara shańnyń aman qaldyr­masy belgili. Bizdiń janymyzdaǵylardyń asyqtyrý sebebi sol eken. Biraq bir joly qutylsa da únemi ushyp turǵan ondaı zat ókpege jetpeı qoımaıdy-aý... Sóıtip, biz myń gradýs bolyp qurysh qaınap jatqan jerde onyń janynda turyp, odan da ystyq namyspen: men seni qandaı bolsań da baǵyndyramyn dep ózine ózi sert bergen qazaqtyń qaısar azamaty turǵan 12-shi domna peshin de kórdik... JAQSYǴA JAQYN KО́P Dneprodzerjınsk metallýrgııa zaýy­ty­nyń sport kesheni “Dzerjınka” dep ata­lady. Oǵan bizdi Lev Ejevskıı aqsa­qaldyń ózi bastap apardy. Eki qabatty ǵana eski ǵımarat, 60-jyldary qandaı bolsa, qazir de sol qalpynda. Qazirgi kez­de­gideı keń tynysty, alyp sport kesheni emes, ataǵy jer jarǵan zaýyttyń dúnıesi bolsa da qarapaıym ǵana hali bar eken. Keıin janyna qosalqy ǵımarat saly­nyp­ty, “Dzerjınkaǵa” sol arqyly ótesiń. Qosalqy ǵımarattyń foıesinde ataqty sportshylarynyń fotosýretteri ilinip, astyna qol jetkizgen tabystary jazylyp qoıypty. Onyń ishinde Nursultan Na­zar­baevtyń sýreti de tur, astyna: “Gornovoı domennogo seha DMK. Prızer pervenstva Ýkraıny ı oblastı po klassıcheskoı borbe. Master sporta. Trener Ejevskıı L.R.” degen sózder jazylǵan. Jas Nursultannyń júrgen qadamyn kózge elestetý maqsatymen eki qabatty sport­zaldyń ishine endik. Aldymen sheshi­netin bólmeden óttik, odan ári jattyǵý zaldary bastaldy. Kúres zaly ekinshi qabatqa ornalasqan, ol úlken zaldyń jartysyn ǵana alyp tur. Ar jaǵynda aýyr atletshiler jattyǵatyn kórinedi. Al kireberistiń oń jaǵynda gımnasshylar aınalysady eken. Biz joǵaryda Nıkolaı Lıtoshkonyń úıi qalanyń Romankovo selosy bolǵan tusynda ekenin aıtqan edik. Qazir qala­nyń osy kentin de sol selonyń atymen ataıdy eken. Mikola Lıtoshkomen dos bol­ǵan bala Nursultan onyń osy aýdan­daǵy úıine jıi baryp turǵanyn, onyń Olga degen apasyn unatyp ta qalǵanyn, al anasy Ekaterına Karpovna Nursul­tan­dy ekinshi ulyndaı kórip ketkenin Nurekeń óziniń “Bez pravyh ı levyh” kitabynda, V.Bazarıanınov pen N.Syganok “Predskazanıe” atty jınaqtarynda, biz “Prezıdenttiń dosy” atty “Egemenge” shyqqan maqalamyzda ( 26.09.2007 jyl.) tolyq jazǵanbyz. Endi Dneprdzerjınsk qalasyna dám tartyp kelip qalǵan soń, jas Nursultannyń baryp turǵan úıin kórgimiz keldi. Sonymen birge, qazaq balasyn óz balasyndaı baýyryna basqan Ekaterına ájeıdiń basyna baryp, zıra­tyna minájat etýdi ózimizge mindet kórdik. Osy ýaqytqa deıin bizdi Dneprod­zer­jınskide alyp júrgen Vasıl Chernomor da, Lev Ejevskıı de bul jaqtardy asa bilmeıtin bolyp shyqty. Al Lıtoshkonyń ózi qazir Qazaqstanda turatynyn biz jo­ǵa­ryda atalǵan maqalamyzda aıtqanbyz. Dneprodzerjınskige júrer kezde biz ony­men kezdesip, balasy Sashkonyń meken-jaıy men telefon nómirin alǵan edik. Endi sol jigitti izdeýge týra keldi. Bizge kezdesken barlyq ýkraındyqtar sııaqty bul jigit te úlken iltıpat kórse­tip, barlyq kómekke daıyn ekenin bil­dir­di. Sóıtip, biz Dneprodzerjınskide kórgi­miz kelgen keıbir jerlerdi osy jigitpen birge araladyq. Biz Osıpenko kóshesinen qıystaý ketetin burylystyń túkpirinde ornalas­qan, qazaq balasyna jyly meken bolǵan úıdiń ózin kórdik. Nıkolaı Lıtoshko onyń 64 sharshy metr ekenin aıtqan edi, aıtsa aıtqandaı, shaǵyn ǵana úı bolyp shyqty. Qazir onda eshkim turmaıtyn­dyq­tan, buzylyp jatyr eken, biraq qańqasy áli tur. Aınala jap-jasyl, kók shalǵyn. Osy úıden ári turǵyn úıler múlde joq. Osy jerde biz Lıtoshkonyń Nazarbaevty kórgen kórshilerimen, tanystary­men áńgimelestik. Sonyń ishinde Vladı­mır Reshetnıak, Ivan Strıjıgýs Nursultan Ábishuly týraly ystyq iltıpatqa toly lebizderin bildirdi. I.Strıjıgýs myna fotografııany  birge qydyryp júrgende Nur­sultan túsirip edi, dep bir fotosýretti de kórsetti (biz ony qalap aldyq – J.S.). Osydan ári biz Ekaterına Lıtoshkonyń basyna barý úshin, “55-shi blokqa” tarttyq. Sashko ákesi men sheshesi ajyrasyp ketken soń anasynyń qolynda bolyp, bul zıratqa kóp kelmegen sııaqty, ájesiniń basyn byjynaǵan qabirler arasynan zorǵa taptyq. Ekaterına Karpovna 1902 jyly týyp, bul jalǵanda 63 jyl ómir súrip, 1965 jyly dúnıeden kóshken eken. Biz onyń rýhyna bas ıip, basyna gúl shoqtaryn qoıdyq... Osydan ári N.Nazarbaevpen týra qatystyǵy bolmasa da sol jyldary ýchı­lıshede qatar oqyǵan Anatolıı Lıtvın, Ivan Romanenko degen kisilermen de sóılesip, sol jyldardaǵy ahýaldardy, qazaq balalaryna degen kózqarastardy suradyq. Anatolıı Petrovıchtiń ózi osy jerdegi qalalyq radıony basqarady eken, onyń bir qyzmetkeri bizden sapary­myz­dyń maqsaty jóninde suhbat alyp, sol kúni radıodan berdi. Ivan Romanenko da Nursultan Nazarbaev oqyǵan jyldary ýchılıshede bilim alypty. Keıin sol ýchılısheniń dırektory da bolǵan. “Sen, Nursultan, Mınıstrler Keńe­si­niń tóraǵasy bolasyń”, dep sáýegeılik aıtatyn Dmıtrıı Pogorelov degen qazaq balalary tobynyń sheberi bar emes pe edi, biz sonyń basyna da baryp, jaqsy sóz aıtqanda perishte “áýmın” degen kıeli adamnyń rýhyna bas ıgimiz kelgen. Biraq ol kisi munda emes, Dnepropetrovskide jer­lengen eken. Jalǵyz qyzy Olga sonda turady, Dmıtrıı Izotovıch sonyń qolynda qaıtys bolǵan, desti biletinder. “Iаzyk do Kıeva dovedet” degen sóz bar orystarda, al biz Kıevtiń túbinde turyp, Olga Dmıtrıevnany taba almaı­myz ba, ony da taýyp, áńgimelestik. Bul bir óte qarapaıym, bilimdi, sonymen birge, jan-dúnıesi taza kisi eken. Ol óziniń biletinderiniń bárin bizge egjeı-tegjeı aıtyp berdi. Papamdy úıde sırek kóretinbiz, ol úne­mi jumysta bolatyn. Tipti úıge kelse de tobyńda anaý boldy, mynaý bolyp ja­tyr dep oǵan telefon shalyp, maza ber­meı­tin. Eńbekke ábden berilgen, óziniń mindetinen basqany bilmeıtin adam edi ol. Biraq keıde áńgime aıtyp, tobyndaǵy ba­la­lardyń qyzyq qylyqtaryn da jetkizip qoıatyn. Sonyń ishinde Nursultannyń esimin aýyzǵa jıi alatyn edi. Tipti tobyńa anaý-mynaý kerek bolyp qaldy dep telefon soǵylyp jatqanda da “Nursultan bar emes pe” nemese “Nursultannan su­rań­dar” degen sózderin jıi estip qala­tyn­myn. Ákem olardyń sheberi ǵana emes, ákesi men sheshesindeı qamqorlyq jasaǵan adam. Onyń sol eńbegin joǵary baǵalap, kúni búginge deıin aýzynan tastamaı aıtyp júretin Nursultan Ábishulyna óte rızamyn. О́zim áke-shesheniń jalǵyz balasymyn. Ákeı 1913 jyly týǵan, 1985 jyly 72 jasynda meniń qolymda qaıtys boldy. Sheshem óte aýrýshań adam boldy, ol fın soǵysyna qatysyp, jaraqat alǵan adam edi. О́zim turmysqa shyqpaı, áke-shesheme qaraılap qaldym. Kúndiz jumys istep, keshke metallýrgııalyq ınstıtýtty oqyp bitirdim. Keıin ózimniń salamda qyz­met istep, metallýrg retinde ýaqytynan burynyraq zeınetke shyqtym. 1994 jyly Nursultan Nazarbaev kelgende qarsy alýshylardyń ishine meni de qosty. Sol joly ákemniń zıratyn iz­detip­ti, eger Dneprodzerjınskide bolsa, Nursultan Ábishuly onyń basyna bar­maqshy eken. Biraq Dnepropetrovskide bol­ǵan soń, reti kelmegen sııaqty. Meni Dnepropetrovskiden oblys basshylary taýyp alyp, kezdesýge apardy. О́te qatty tolqydym, menińshe, Nursultan Ábishuly da tolqyp otyrǵan sııaqty kórindi. Meni tanystyrǵanda: “Á, Dmıtrıı Izotovıchtiń bizden jasyryp júrgen qyzy sen ekensiń ǵoı”, dep kúldirdi. Sol sózden men ózimniń aǵammen kezdesip otyrǵandaı áser aldym. Kúni búginge deıin ózimdi solaı sezinemin, alystaǵy Qazaqstanda aty álemge áıgili alyp aǵam bar sııaqty kórinedi de turady. Nursultan Ábish­uly keterde maǵan ákemniń basyn kóter­týge materıaldyq kómek berdi, so­ny­men birge, estelik syılyqtar tapsyrdy. Jaqsybaı SAMRAT. ASTANA – KIEV – DNEPRODZERJINCK – ASTANA.