Aýyl mektebi túzelmeı, bilim kóshi ońalmaıdy

Bizdegi bilim salasy álemdik bilim keńistiginiń deńgeıimen salystyrsaq, aıtarlyqtaı je­tis­tikke qol jetkizdi. О́ıtkeni jetistikter alańy bolyp sana­latyn jetekshi mektepter bar­shy­lyq. Jalpy, jetekshilik dege­nimiz – adamdarǵa áser etý úderisi, qazirgi tilmen aıtqanda júıeli formaldi emes qarym-qatynastyń jemisi. Sonda je­tekshi mektepterdiń negizgi qyz­meti qandaı? Iаǵnı daıyn bi­limdi tereńdetý, jetildirý, kási­bı damýǵa yqpal ete otyryp, seriktes mektepterge de qoldaý kórsetý. Negizgi ókinish sol – je­tekshi mektepterdiń aýyl ómi­rinde emes, tek qalalarda negizi qalanyp, bilim sapasy boıynsha qalanyń aýyldan kósh ilgeri turǵandyǵy.

Olaı bolsa, osy máseleniń negizgi aqsap otyrǵan tustaryn sanamalap kórsek. Eń áýeli bilim salasyndaǵy qarjylandyrý máselesi mańyzdy. Oqýshylardyń bilim alý úderisindegi otyrǵan or­tasy, ıaǵnı mekteptiń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy zamanaýı jabdyqtalǵan bolýy, sonymen qatar bilim alýǵa baılanysty qajettilikterge bólinetin qarjy kólemi kóp máseleniń sheshimi bolatyny anyq. О́ıtkeni mektep, onyń ishindegi bilim alatyn synyby jáne ondaǵy atmosfera, qarapaıym tilmen aıtqanda, pándik kabınetter men ondaǵy jıhazdar da úlken ról oınaıdy. Bári zamanaýı bolsa, árıne oqýshynyń da yntasy erekshe artatyny belgili.

Ekinshiden, bilim berý isin­degi jas mamandar tapshylyǵy ózekti. Bul máseleni el Pre­zı­denti de erekshe nazarda us­tap keledi. Ol aýyl men qala mek­tepterindegi bilim sapa­sy­nyń alshaqtyǵyn aıta kele: «negizgi másele – aýyl­dy jer­degi bilikti pedagog kadr­lardyń tapshylyǵy» degen bolatyn. Rasynda da, bilikti kadr bilim bastaýy ekeni aqıqat. Biz aıtyp otyrǵan alshaqtyqqa áser etetin negizgi faktor da – osy.

Mine, aýyldyq jerlerdegi bilim sapasy deńgeıiniń tómen bolýynyń eń negizgi problemalary osyndaı. Osy tusta aýyldy jerlerdegi bilim sapasyna toqtalǵym keledi. Qa­zir respýb­lıka boıynsha 7 500-den asa mektep bar deıtin bol­saq, onyń 6 myńǵa jýyǵy – aýyldyq mektepter. Olar qala mektebiniń deńgeıinen edáýir tómen bolyp tur. Adamı kapıtaldyń negizi bilimde ekeni túsinikti. Al bilimde serpilis bolmasa, ınnovasııalyq damýda da oń ózgeris baıqalmaıdy. Sondyqtan ásirese, aýyldaǵy mektepterdiń bilim sapasyn, deńgeıin kóterý óte mańyzdy. Memleket basshysynyń ózi aýyl oqýshylarynyń bilim deń­geıin kóterýge erekshe kóńil bólip, ony damytý, za­manaýı qural-jabdyqtarmen jabdyqtaý, aýyl muǵalimderiniń quzyrettiligin arttyrý baǵy­tynda jumys isteýdi tapsyryp keledi. Demek, aýyl mekte­biniń jaǵdaıyn túzemeı, bi­lim kóshin ońalta almaımyz. Má­selen, lıngafondy jáne mýl­tımedııalyq kabınettiń, qala mektebinde qarapaıym qu­ralǵa aınalǵan ınteraktıvti taqtanyń, al modıfıkasııalanǵan kabınetterdiń jaǵdaıy tipti bólek áńgime. Aýyldarda mundaı júıedegi pándik kabınetti kóp kezdestirmeısiz, tipti joqtyń qasy dese de bolady.

Sondaı-aq áleýmettik osal toptan shyqqan oqýshylarǵa bilim berý taqyryby da tasada qalmaýy kerek. Qazir óńir­lerde bilimge janashyr kásip­kerlerdiń qoldaýymen quryl­ǵan jaǵdaıy tómen otbasydan shyqqan balalardy ulttyq biryńǵaı testileýge tegin daıyndap, tegin oqytyp jatqan qoǵam­dyq qorlar bar. Máselen, Shym­kent qalasyndaǵy «Demeu-Kazakhstan» qoǵamdyq qorynyń kómegimen áleýmettik osal topqa jatatyn 90 oqýshy, Tarazdaǵy «Orken-niet» qoǵamdyq qorynyń kómegimen áleýmettik osal topqa jatatyn 120 oqýshy (80-i – qala, 40-y – aýyl oqýshysy) bi­lim alyp jatsa, Qyzylordada «Elarai» qory, Aqtaýda da osy sekildi qoǵamdyq qor jumys istep jatqanyn aıta ketken jón.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń úshinshi otyrysynda aýyl men qala mektep­teriniń búgini týraly: «Kelesi bir mańyzdy mindet – qalalyq jáne aýyldyq mektepter ara­syn­daǵy alshaqtyqty azaıtý. PISA (Halyqaralyq oqýshy qa­biletin baǵalaý baǵdarlamasy) málimetteri boıynsha qazir ara­daǵy alshaqtyq 1,5 jyldy qu­raıdy. Balalardyń barlyǵy turǵylyqty jerine nemese áleý­mettik jaǵdaıyna qaramastan, sapaly bilimge qol jetkizýi kerek», degen bolatyn.

Qazirgi tańda aýyl mektepteri bolashaq ult mektebiniń negizin qalaýshy bolyp sanalady. Naqty aıtqanda, ulttyq bilim saıasatyn júzege asyratyn mekemeler ekeni aıan. Jasyratyny joq, búginde qala mektepteri men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynyń deńgeıi jer men kókteı. Salystyrýǵa múldem kelmeıdi.

Negizinen, elimizde bastaýysh jáne orta synyptardan keıin bilimin jetildiremin degen oqýshylarǵa arnaıy mamandan­dyrylǵan nemese belgili bir pán­derdi tereńdete oqytatyn mek­tep­ter júıesi qalyptasqan. Mu­nda basa aıta ketetin máse­le respýblıka boıynsha jara­tylystaný-matematıkalyq ba­ǵyt­­ta tereńdete oqytatyn 90 lı­­seıdiń 8 paıyzy, qoǵam­dyq-gýmanıtarlyq baǵyt boıynsha oqytatyn 120 gımnazııanyń 14 paıy­zy ǵana aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan. Bul aýyl oqýshylarynyń tereńdete bilim beretin uıymdarda oqý múmkindigi shekteýli ekenin ańǵartady.

Sondaı-aq oqýshylardyń arasynda erekshe daryndy ba­la­lardyń bolatyny belgili. Olardyń tabıǵat bergen erekshe qabiletteri men darynyn tanı otyryp, odan ári damýyna jaǵdaı jasap, baǵyt-baǵdar berý óte jaýapty is. Ár balanyń jeke qabiletin anyqtaı otyryp, ony sol baǵytta jetelep damytý – qoǵam men mekteptiń, odan soń ustazdardyń paryzy. Oqýshyny zamanyna qaraı ıkemdep, zamanynyń ozyq ónege­sin sanasyna sińirip, olardy shy­ǵar­mashylyq baǵytta oqytý – búgingi kúnniń basty talaby. Al bul qabilet-qarymdy da­mytý úshin de arnaıy bilim oshaq­tarynyń jumys istep jat­qandyǵy belgili. Máselen, daryn­dy balalarǵa arnalǵan res­pýblıkalyq, oblystyq deńgeı­degi mamandandarylǵan jáne derbes mártebege ıe Nazarbaev zııatkerlik mektepteri bar. Olar da qala mańynda, oblys or­talyqtarynda ornalasqan. Endi qarańyz, atalǵan mektepte 5 jáne 7-synyptarǵa daryndy oqýshylardy emtıhan tapsyrý arqyly qabyldaıdy. Bul mektepterge túsý úshin oqýshynyń mektep baǵdarlamasynan tys materıaldardy meńgerýi, tipti keıbirine túsý úshin belgili deńgeıde aǵylshyn tilin bilýi shart. Al aýyl balasynda ondaı múmkindikter joq qoı. Qazir jekemenshik repetıtorlyq jáne oqý ortalyqtary aqyly negizde mamandandyrylǵan mektepterge oqýshylardy daıyndaý qyzmetin usynady. Biraq el boıynsha tabys deńgeıi eń tómengi kórsetkishterge ıe aýyl turǵyndary úshin balalaryn aqyly kýrstarda oqytý tipti múmkin emes.

2022-2023 oqý jylynda aýyl mektepterindegi 1 474 629 oqý­shynyń tek 2 915-i ǵana ma­man­dandyrylǵan mektepter­ge qabyldanǵan. Bul eldegi aýyl oqýshylarynyń jal­py sanynan 0,2 paıyzyn ǵana quraıdy. Sondaı-aq aýyldyqtardyń pán­dik olımpıadalarǵa qatysyp, jeńimpazdar qatarynan kóriný deńgeıi de qalaǵa qaraǵanda, áldeqaıda tómen. Aýyldaǵy bilim sapasyn arttyrý úshin birneshe joba jasalyp, baǵ­dar­lamalar qa­byldandy. Sa­paly kadr tap­shy­lyǵy men mekteptiń mate­rıal­dyq baza­synyń álsiz­digi­nen bul máse­le áli kúnge deıin sheshil­meı tur. Osyndaı ózek­ti másele­ler­­di qolǵa alý maqsa­tynda «Aýyl» partııasy frak­sııa­sy­nyń depýtattary atynan Pre­mer-mınıstrdiń orynbasaryna depýtattyq saýal da joldadyq.

Jalpy, «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasynyń talaptaryn qaıta qaraý qajet. Nege deseńiz, joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen jas mamandardy aýyl­da turaqtandandyrý arqyly daryndy balalardy oqytyp, olar­dy daıyndaý deńgeıin artty­rýǵa bolady dep oılaımyn. Aýyl­ǵa bilimdi, kreatıvti maman barmaıynsha bilim sapasy kóteril­meıtini anyq. Naq osy taqyryp aıasynda Qasym-Jomart Kemeluly: «Alshaqtyqty azaı­tý úshin aýyl­daǵy shaǵyn jı­naqtalǵan mek­tepterdi bilikti oqytýshylar quramymen qamta­ma­syz etý kerek», dep aıtqan edi.

Qazirgi kezde oqýshylarǵa qosymsha múmkindikter usynatyn onlaın platformalar bar ekenin bilemiz. Jekemenshik oqytý orta­lyq­tary zaman yrqyna jyldam ıkemdelip qosymsha aqyly kýrs­tar usynyp jatyr. Bizdiń zert­teýimiz boıynsha, keıbir jeke­men­shik oqý ortalyqtarynyń plat­­for­malary bir sátte 30 myń oqý­shyǵa deıin onlaın rejimde sabaq ótkizetin tehnıkalyq jáne ádistemelik múmkindikterge ıe. Endeshe, oqý naryǵynyń ózi týǵyz­ǵan osy múmkindikti aýyl­dyń bi­lim berý salasyn damytý úshin keńi­­nen paıdalanýǵa ábden bolady.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, memlekettik tapsyrys sheńberinde «Bilim Land», «Daryn.online» jáne taǵy da basqa platformalar arqyly 5 236 aýyldyq mektep qosymsha oqytý qyzmetterin qoldanady eken. Atalǵan mekemelerdiń kórsetip otyrǵan qyzmetteri tolyqqandy onlaın úlgide emes. Bul platformalarda negizinen taspaǵa jazylǵan beınesabaqtar ornalastyrylǵan. Al oqýshyǵa qajeti – naqty ýaqyt rejimindegi onlaın úlgidegi taqyryby ózekti, mazmuny únemi jańartylyp otyratyn qosymsha sabaq.

Osy kóterilgen másele­ler­di eskere kele, aýyl mektep­terin­degi bilim berý sapasyn arttyryp, aýyl men qala mek­tebi oqýshylarynyń bilim alý múmkindikterin teńes­tirý maq­satynda Oqý-aǵar­tý mı­nıs­tr­ligine birqatar usy­nys jetkizdik. Ondaǵy negizgi usynys­tar­dyń biri – «Dıplommen – aýyl­ǵa!», «Jastar praktıkasy», «Jas­tardyń kadrlyq rezervi» syndy jastardyń qaje­tine jaraıtyn memlekettik baǵdar­lamalardy qaıta jańǵyr­typ qana qoımaı, qosymsha jańa jobalar jasap, sol baǵytqa bólinetin qarjynyń kólemin ulǵaıtý. Odan bólek, bilim sala­syn­daǵy memlekettik jáne jeke­men­shik oqý oshaqtary arasynda bilim deńgeıin kóterý úshin ekijaqty áriptestik júıesin jú­zege asyrǵan durys. Osy sekildi taǵy da basqa usynystarymyzdy joldadyq.

Atalǵan bastamalardy jú­zege asyrý úshin aldaǵy ýa­­­qyt­ta biz ýákiletti mem­le­ket­tik or­gan­darmen, qyzmet kórse­­tý­shi sýbektilermen, oqý­shyl­ar­men, olardyń ata-analary­men tal­qylap, saraptaýǵa qajetti uıym­dastyrý is-sharala­ryn ótkizýge daıynbyz. Deme­k aldymyzǵa mejeli maqsattar qoıa otyryp, olardy túbegeıli qarastyryp, altyn besikke balanǵan aýyldaǵy orta bilim oshaqtarynyń qyzmet kórsetý deńgeıin kóterýge barynsha áreket jasaý qajet.

Erbolat SAÝRYQOV,

Májilis depýtaty