Otyrysty ashqan Senat tóraǵasy Abaı oblysyndaǵy alapat órttiń saldarynan qaza bolǵan ormanshylardyń otbasylary men jaqyndaryna kóńil aıtty jáne óńirdegi ahýal Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı baqylaýynda ekenin atap ótti. Máýlen Áshimbaev Abaı oblysyndaǵy órt tótenshe jaǵdaı kezinde áreket etý júıesiniń qanshalyqty tıimsiz ekenin aıqyn kórsetip bergenin aıtty. Palata spıkeri jaýapty qurylymdar kúzde Qostanaı oblysynda bolǵan órtten sabaq almaǵanyna toqtaldy.
«Eger osyndaı alapat órtpen alǵash ret betpe-bet kelip tursaq, másele basqasha bolar edi. Biraq bizde mundaı oqıǵalar jyl saıyn qaıtalanyp otyr. Kúzde ǵana Qostanaı oblysynda úlken órt boldy. Sonyń saldarynan 40 myń gektarǵa jýyq jer órtenip ketti. Soǵan baılanysty Prezıdentimiz tıisti organdarǵa naqty mindetter júktedi. Ony oryndaý úshin Úkimet aýqymdy jumysty qolǵa aldyq dep esep te berdi. Biraq Abaı oblysyndaǵy oqıǵa búkil júıeniń ýaqtyly áreket etpegenin, tıisti qurylymdar arasynda úılesim men tártiptiń joq ekenin kórsetti», dedi Máýlen Áshimbaev.
Soǵan baılanysty Senat tóraǵasy qazir osy baǵytty túbegeıli ózgertetin ýaqyt kelgenin, bul baǵytta Memleket basshysynyń naqty tapsyrmalary bar ekenin, aldaǵy ýaqytta tıisti baǵdarlama men basqa da qajetti sharalar qabyldanatynyn atap ótti. Bastalǵan tergeý jumystarynyń qorytyndysy boıynsha da birqatar is-shara iske asyrylatyny anyq.
«Biz osy máseleni kelesi jyldyń bıýdjetin qaraý kezinde de nazarda ustaımyz. Bul rette tótenshe jaǵdaılar kezinde áreket etetin qurylymdardy qarjylandyrýdyń mańyzy zor. Eń bastysy, bólingen qarajattyń maqsatqa saı, durys jumsalýyn baqylaýymyz kerek. Eger biz osy baǵdarlamany qabyldap, kúzde oǵan mıllıardtaǵan qarjy bólsek, biraq kelesi jyly osyndaı oqıǵa taǵy qaıtalanyp jatsa, onda oǵan bárimiz jaýapty bolamyz. Sondyqtan senatorlar bul máseleni únemi óz baqylaýynda ustaıdy», degen Senat spıkeri depýtattar jaǵdaıdy jaqsartýǵa arnalǵan barlyq usynysty qoldaıtynyn atap ótti.
Jalpy otyrystyń kún tártibindegi negizgi másele boıynsha Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev pen Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Natalıa Godýnova baıandama jasady. Qarjy mınıstriniń aıtýynsha, 2022 jyly ishki jalpy ónim kólemi 3,3 paıyzǵa ósken. Buǵan qyzmet kórsetý salasyndaǵy, naqty sektordaǵy ósim, eksporttyń tez qarqyny esebinen saýda balansynyń nyǵaıýy, qurylys pen qyzmet óndirisindegi joǵary ınvestısııalyq belsendilik áser etip otyr.
«Azyq-túlik pen shıkizat baǵasynyń jalpy álemdik qymbattaýy aıasynda elimizdegi ınflıasııa deńgeıi de nysanaly kórsetkishten asyp, 20,3 paıyzdy qurady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 7,9 paıyzǵa ulǵaıdy. Jumyssyzdyq 4,9 paıyz deńgeıinde saqtaldy. Osyndaı makroekonomıkalyq ahýal aıasynda respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy mynadaı kórsetkishtermen sıpattalady. Túsimder 102,1 paıyz atqarylyp, 16,1 trln teńgeni qurady. Shyǵystar 98,6 paıyzǵa ıgerildi jáne 18,5 trln teńgege jetti. Áleýmettik shyǵystardyń ózi 2021 jylmen salystyrǵanda 987 mlrd teńgege ulǵaıyp, 8,5 trln teńgeni qurady. Bul respýblıkalyq bıýdjettiń jalpy kóleminiń 46 paıyzy. Bıýdjet tapshylyǵy ishki jalpy ónimge shaqqanda 2,3 paıyz boldy», dedi E.Jamaýbaev.
Sala basshysynyń aıtýynsha, Respýblıkalyq bıýdjettiń menshikti kiristeri boıynsha jospar 103 paıyz oryndalǵan. Kirister qurylymynyń negizgi úlesi salyq túsimderine tıesili. 2021 jylmen salystyrǵanda salyq túsimderiniń ósimi 3 trln teńgege nemese 42 paıyzǵa jetti. Salyqtyq tekserýlerdiń tıimdiligi 3,2 ese, kedendik tekserýlerdiń tıimdiligi 7 ese artty. Keıingi 4 jyl ishinde salyqtyq-kedendik ákimshilendirýdi jetildirýdiń arqasynda bıýdjetke 3 trln teńgeden astam qosymsha qarajat túsken.
Qarjy mınıstri Joǵary aýdıtorlyq palatanyń qorytyndysy týraly baıandap berdi. Onyń aıtýynsha, Joǵary aýdıtorlyq palata salyq jeńildikteri esebinen bıýdjetke túspegen qomaqty qarajatty kórsetken. Osy oraıda mınıstr salyq jeńildikterin aıqyndaý, ońtaılandyrý jáne monıtorıngteý boıynsha Joǵary aýdıtorlyq palatanyń usynymdary Úkimettiń jumysynda, sondaı-aq jańa Salyq kodeksin ázirleý sheńberinde eskeriletinin jetkizdi.
«Joǵary aýdıtorlyq palata eksporttyq-ımporttyq statıstıkadaǵy alshaqtyq jáne kóleńkeli ekonomıka boıynsha qabyldanǵan sharalardyń jetkiliksiz áserin atap ótken. Jalpy, álemdik tájirıbede barlyq elde taýarlardyń syrtqy saýdasynyń kedendik statıstıkasy derekterinde áriptes eldermen sáıkessizdikter bar. Bundaı alshaqtyqtyń negizgi sebebi syrtqy saýda statıstıkasyn qalyptastyrýdyń ádistemelik ereksheligine qatysty. Degenmen alshaqtyqtardy azaıtý maqsatynda birqatar júıeli shara qabyldanyp jatyr», dedi E.Jamaýbaev.
Budan keıin sóz alǵan Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Natalıa Godýnova sóz sóılep, birqatar mańyzdy máselege toqtaldy. Onyń aıtýynsha, bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa qatysty ortalyq memlekettik organdar men óńirlerdegi basshylardyń jaýapkershiligin engizý qajet.
«Respýblıkalyq bıýdjetten jáne Ulttyq qordan bólingen qarajatqa toqtalsaq, belgilengen maqsatty ýaqtyly oryndaý turǵysynda basshylardyń jaýapkershiligi tıisti deńgeıde emes dep sanaımyz. О́ńirlerge aýdarylǵan jalpy transfertterdiń kólemi ósti. Eger resýrstardy baǵyttasaq, onda osy qarajatqa qatysty tıisti jaýapkershilik te bolýy kerek», dedi N.Godýnova.
Onyń aıtýynsha, mınıstrlik maqsatty transfertterdi óńirlerge aýdara otyryp, qarajatty ıgerý baǵytyndaǵy nátıje boıynsha ózin jaýapkershilikten bosatqan.
«О́ńirler boıynsha jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý turǵysynda salalyq mınıstrlikterdiń monıtorıngi is júzinde qarastyrylmaǵan. Bul rette áleýmettik nysandardyń jabdyqtarmen qamtamasyz etilýine baǵalaý júrgizilmeıdi. Aımaqtarǵa aqsha berildi, alaıda odan keıingi másele baqylaýsyz qalyp otyr. Osynyń saldarynan sapasyz salynǵan mektep jáne basqa nysandar jaıynda problema paıda bolady», dedi palata basshysy.
Onyń sózine qaraǵanda, zańnamalyq deńgeıde bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa qatysty ortalyq memlekettik organdardyń basshylary men bıýdjet qarajatyn ıgeretin óńirlerdegi basshylardyń jaýapkershiligin engizý qajet.
«Byltyr Oqý-aǵartý mınıstrligi qurylys salasy ózderiniń profıline jatpaıdy degen jeleýmen «Jaıly mektep» jobasyn júzege asyrýdan bas tartty. Nátıjesinde, jobany «Samruk-Kazyna Construction» júzege asyryp jatyr. Degenmen memlekettik satyp alý erejeleri saqtalmaýy múmkin degen kúdik bar. Bul baǵytta qomaqty qarajat, ıaǵnı 2,6 trln teńge bólindi. Atap aıtqanda, bul saladaǵy is-qımyldarǵa qatysty tıisti máseleler paıda boldy», dedi Natalıa Godýnova.
Bıýdjettiń atqarylýy týraly esepterdi qaraý barysynda 2022 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrleriniń oryndalǵany aıtyldy. Degenmen depýtattar qujattyń jekelegen tarmaqtary boıynsha bıýdjettik tártiptiń osal tustaryna nazar aýdardy. Sondaı-aq olar ekonomıkanyń ósýi men azamattardyń ál-aýqatyna keri áserin tıgizetin birqatar mańyzdy jáne júıeli problemaǵa toqtaldy.
О́z sózinde Senat tóraǵasy ınflıasııany tómendetý jáne óńirlerdi jylý maýsymyna sapaly ári ýaqtyly daıyndaý aldaǵy kezeńdegi negizgi mindetter ekenin atap ótti. Soǵan baılanysty Máýlen Áshimbaev Memleket basshysy belgilep bergen maqsattarǵa qol jetkizý úshin birlesip, úılesimdi jumys isteýdiń mańyzdy ekenin aıtty.
«Prezıdentimiz óziniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasynda aldaǵy jyldarǵa arnalǵan baǵyt-baǵdardy aıqyndap, naqty mindetter júktedi. Biz sonyń bárin sátti iske asyryp, eldiń senimin aqtaýymyz kerek. Bul rette shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, jumys oryndaryn qurý, agroónerkásiptik keshendi qoldaý sııaqty naqty mindetter týraly sóz bolyp otyr. Sondaı-aq energetıkalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý, turǵyn úıler men joldar salý, eldi mekenderdi 100 paıyz sýmen jabdyqtaý jáne taǵy basqa da mańyzdy maqsattar bar ekeni belgili. Úsh jyldyq bıýdjette osy baǵyttarǵa qajetti qarajat qarastyrylǵan», dedi Máýlen Áshimbaev.
Palata spıkeri Parlamenttiń zyń shyǵarý qyzmetinde múddeli organdarmen birlesip áreket etýine de erekshe nazar aýdardy. «Bárimizdiń aldymyzda turǵan basty mindet – azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne elimizdiń turaqty damýyn qamtamasyz etý. Bul iste Parlament depýtattary Úkimetke qajetti qoldaý kórsetýge qashanda daıyn», dedi Senat tóraǵasy.
Sonymen qatar esepterdi qaraý kezinde senatorlar salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi jetildirýdi sóz etti. Shyǵyndardy josparlaýdyń tıimsizdigine qatysty da syn aıtyldy. Bul rette, 2022 jyly shyǵynnyń basym bóligi aǵymdaǵy is-sharalarǵa jumsalǵanyn, shamamen 10 paıyzy ǵana damýǵa baǵyttalǵanyn atap ótken jón. Senatorlar strategııalyq jáne bıýdjettik josparlaý arasyndaǵy baılanystyń jolǵa qoıylmaǵanyna da nazar aýdardy. Saldarynan qarjynyń tolyq ıgerilmeýine jol berilgen. Bul oraıda ulttyq jobalar boıynsha statıstıka mysalǵa alynyp otyr. Naqty aıtar bolsaq, qarjy jaǵynan tolyq qamtamasyz etilse de, toǵyzdyń jeteýinde tıimdilik kórsetkishi tómen. Depýtattar shyǵystardyń jartysyna jýyǵy áleýmettik maqsattarǵa jumsalǵanyn, bul bıýdjet saıasatynyń áleýmettik baǵytqa bet burǵanyn kórsetetinin aıtty.
Otyrys barysynda senatorlar «Prokýratýra týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasy boıynsha Parlament palatalarynyń birlesken komıssııasynyń quramyna Senat depýtattaryn saılady. Jıyn sońynda depýtattar óz saýaldaryn joldady.
