JOL JО́NDELSE JAQSARADY

Búginde kúndelikti qarbalassyz jumysyń bitpeıdi. Demek, jol- kólik qyjalatyn bastan ótker­megen jan kemde-kem. Osy maqalany jazý barysynda respýb­lı­kalyq, oblystyq deńgeıdegi kúrejoldardyń jaǵdaıymen tanysýǵa múmkindik týdy. Oblys ortalyǵy Taldyqorǵan men Almaty qalasyn jalǵastyratyn 245 shaqyrym araqashyqtyqta júzdegen avtokólik ári-beri kún saıyn toq­taýsyz aǵylady. Qys pen kóktem aılarynda joldyń sapasyz­dy­ǵynan qarǵy adym júre almaǵan kólik jolaýshy júıkesin ju­qart­qanyn jyrdaı ǵyp aıtatyndar jetkilikti. Dabyldan keıin osy baǵyttaǵy joldar sál bolsa da retke keltirilipti. Avtomobıl joldary komıteti oblystyq departamenti boıynsha ótken jyly atqarylǵan jumys pen bıylǵy jyldyń josparyna da nazar aýdardyq. Departament 2519 shaqyrym respýblıkalyq mańyzǵa ıe avtokólik joldarynyń talapqa saı bolýyn qadaǵalasa, olar bári de ońynan oralyp, jóndeý jumys­tarynda eshbir olqylyq joq deıdi. Degenmen, aq qaǵazdaǵy “tap-tuınaqtaı” jumystyń shyn má­nindegi jaǵdaıyn jolaýshy qaýym kórip te, bastarynan ótkizip te júr. Avtokólik joldary komıteti oblystyq departamentiniń dırek­tory Erjan Jasybaev respýb­lıkalyq mańyzdaǵy joldardyń aǵymdaǵy jóndeý, joldy kútip-ustaý jáne kógaldandyrý jumy­s­taryn atqarý “Qazaqavtojol” respýblıkalyq mekemesi oblystyq fılıalynyń quzyrynda ekendigin aıtady. Osy mekememen jyl saıyn elimizdegi “Memlekettik satyp alý” Zańy aıasynda kelisim-shart jasalady. Máselen, ótken jyly “Keshendi baǵytty baǵdarlama” boıynsha olar shuqyrlardy joıý, jol belgilerin, qorshaýlardy, eskertpe, shaqyrym baǵandaryn ornatý, jol-belgi syzyǵyn jasaý, taǵy basqa qyrýar jumysty júzege asyrǵan. Degenmen, qyrýar jumys atqarylǵan 2009 jyly 695 jol-kólik oqıǵalary oryn alyp, 281 adam kóz jumsa, 861 jolaýshy zardap shekken. Osy dáıekterge júginsek, jaısyz oqıǵalardyń joldyń talapqa saı emestiginen de oryn alýy múmkindigin jasyrýǵa bolmas. Oǵan qys aılaryndaǵy joldardyń ýaqtyly qardan tazartylmaıtyny, taǵy basqa qaýipsizdik sharalaryndaǵy kemshi­likter dálel. Bir ǵana respýb­lıkalyq deńgeıdegi О́skemen – Tal­dyqorǵan – Almaty kúre­jo­lymen sapar shekkender ondaǵy retsizdikten árdaıym qıyndyqqa tap bolatynyn jasyrmaıdy. Al, osy baǵyttaǵy jolǵa 2013 jyly kúrdeli jóndeý jumystary jasa­lady dep josparlanǵan. Demek, áli de birer jyl qysylyp-qymtyrylýǵa týra keledi eken. О́ńirdegi osy salamen taǵy bir quzyrly oryn aınalyssa, “Almaty oblysynyń jolaýshy kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy” memlekettik mekemesiniń bastyǵy Bekejan Mamajan ótken merzimde salaǵa bólingen qyrýar qarjy ıgerilgenin aıtady. Nátıjesinde Taldyqorǵan – Tekeli jolyna jańǵyrtý jumystary jasalsa, taǵy birqatar eldi mekender arasyndaǵy kirme joldar qalpyna keltirilipti. О́tken jyly Qapshaǵaı – Baqanas – Qaraoı, Úsharal – Sarpyldaq – Kerimaǵash, Sarqan – Ekiasha, Almaty – О́skemen – Molaly – Úshtóbe joldarynyń keıbir tustary qalpyna keltirilip, jóndeý jumystaryna bólingen 6,3 mln. teńge ıgerilipti. Osyǵan qaramastan qazirgi kezde atalǵan baǵyttardaǵy jóndelgen joldardyń keı tustary qaıtadan qalpyna keltirýdi qajet etetin dárejege jetken. Bıyl atalǵan basqarmaǵa jergilikti mańyzy bar avtokólik joldaryn jóndeýge bıýdjetten 6041,178 mln. teńge bólinipti. “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń bir salasy oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldardy jáne aýyl, qala kóshelerin jóndeýge baǵyt­talǵanyn aıtýǵa bolady. Tek ótken jyly osy maqsatta 2 mlrd. 783 mln. teńge qarjy ıgerilgen. Qarap otyrsaq qyrýar qarjy. Al, osy bólingen qarjyny tıimdi jumsaý jaǵy ózinshe bir ózekti áńgimege arqaý bolatyndaı. Atalǵan bas­qarma bólingen qarjyǵa jol, kóshe jóndeý jumystary bo­ıyn­sha 95 jobany iske asyryp, jol­dar men kóshelerdiń jaı-kúıin jaq­sartqan. Onyń ishinde 29 joba boıynsha oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtokólik joldary jóndeýden ótken. Al, 66 jobaǵa aýdan jáne qala kóshelerine jóndeý jumys­tarynyń tııanaǵy keltiril­ge­nin aıtady. Árıne, atqarylǵan jumys­tar­dyń arnaıy komıssııa qabyl­da­ýynan ótetini anyq. Desek te, osy jumystardyń araǵa jyl ótpeı sapasynyń syn kótermeıtin dárejege jetýi nelikten degen zańdy suraq kese-kóldeneńdeıdi. Búginde kózi ashyq, kókiregi oıaý jandardyń kóbiniń aıtatyny osy. Sebebin tenderdi utqan merdiger uıymdardyń óz mindetine nemquraıdy qaraıtyndyǵy men jasalǵan jumystardyń sapasyz­dyǵynan izdegen jón tárizdi. Mine, jadyrap jaz da keldi. Ony asyǵa kútken sary kúrtesheli jol jóndeýshiler jumystaryn bastady. Maqalany jazý bary­synda respýblıkalyq mańyzy bar О́skemen – Taldyqorǵan – Al­maty baǵytyndaǵy joldyń oıy­lyp, shuńqyrǵa aınalǵan tusta­rynan “saýysqansha” saq basqan júrgizýshilermen birge qolaısyz sátterdi bastan ótkizdik. Ásirese, aqpan, naýryz, sáýir aılary jolaýshy men júrgizýshilerge kóptegen qıyndyq ákeldi. Ná­tıjesinde ájelerdiń júni shyq­qan jyrtyq kórpeni jamaǵanyndaı, jolaýshyǵa qyzmet kórsetetin kúrejoldyń ár tusy jamalyp, jas­qaldy. Áli de jamalatyn tustary jetkilikti. Bul tásildiń uzaqqa barmaıtyny bes saýsaqtaı belgili jáıt. ­–О́ńirdegi respýblıkalyq mańyzy bar avtokólik joldarynyń basym bóligi Keńes odaǵy kezinde salynǵan. Kúrdeli jóndeý 1980 jyldardan beri ótpegen. Onyń ishinde Almaty – Qorǵas, Almaty – Talǵar – Evgenevka, Almaty – Uzynaǵash, Almaty – Taldyqorǵan avtokólik joldarynyń tehnıkalyq jaı-kúıi óte tómen. Atalǵan joldardyń tehnıkalyq kórset­kish­teri qazirgi zamandaǵy kólik qural­darynyń salmaqtaryna saı kelmeıdi. Avtokólik joldary aǵymdy jóndeý jumystary arqyly ǵana qalpyna keltirilýde. Jyl saıyn respýblıkalyq mańyzy bar joldardy jóndeýge qatysatyn “Progress”, “Jol” merdigerlik kompanııalardyń jumystary tııanaqty deýge bolady. Bıylǵy qystyń ereksheligine baılanysty joldardyń tehnıkalyq jaǵdaıy kúrt tómendedi. Sonymen qatar, kóktemgi tasqyn sýdyń júrip ótýi de kúrejoldardyń buzylýyna áser etti. Osylaısha respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń 39 nysany zaqymdanypty. Olardy qalpyna keltirý jumystary bastaldy, deıdi E.Jasybaev. Biraq joǵaryda respýblıkalyq mańyzdy jol­dardyń keıbir bólikteri áli de sol qalpynda, buzylmaǵan. Sý shaısa da syr bermegen. Demek, ony sapasyz tóselgen asfalttan, qa­lyńdyǵy men quramynyń bel­gi­len­gen ólshemge saı kelmeı­tindiginen, deıdi mamandar. Taldyqorǵan – Tekeli araly­ǵyn­da tóselgen joldyń sapa­syz­dyǵy jaıly az aıtylmaýda. Júrgizilgen tekserý barysynda mun­daǵy as­falttyń tıisti qa­lyńdyǵy saq­tal­maǵany atap kór­setilipti. Res­pýb­lıkalyq, oblys­tyq dárejedegi jol­dardyń búgingi sıqy joǵarydaǵydaı bolsa, eldi mekender arasyn jal­ǵaı­tyn kirme joldar jaıly aıtýdyń ózi artyq bolar. Kúz ben qysta sar bal­­shyqty belsheden keshken aýyl hal­qy­nyń tirligin jeńildetetin kez keldi. Joldyń eki jaǵalaýyndaǵy kógaldandyrý barysyna da kóńil bóldik. О́skemen – Taldyqorǵan – Almaty baǵytyndaǵy jol jıeginde jańadan otyrǵyzylǵan birde-bir shyrpy, butaq, kóshet kózge ushyramady. Bary otalsa, qýraǵan butaqtar kózge jaısyz kórinedi. Týǵan tabıǵatty aıalaý osy jerden bastalsa, qane. Osy ju­mystardyń tııanaǵyn keltiretin “Qazaq­avtojol” respýblıkalyq mekemesi basshylarynyń qula­ǵyna altyn syrǵa. Taǵy bir másele joǵarydaǵy avtokólik jolda­rynyń boıyndaǵy halyqqa qyzmet kórsetetin oryndardyń búgingi jaı-kúıi. Arqarly asýyndaǵy dámhanalar men jeke satýshylar azyq-túlikti jaz boıy qara shańnyń astynda tutyný­shyǵa usynady. Ol az bolsa, dáreth­a­nalar ashanamen jalǵasa sa­lynǵan. Muny kúnde kórip, bilip júrse de oblystyq memlekettik sanıtarlyq-epıdemıo­logııalyq qadaǵalaý departamentiniń bas­shylary men mamandary elep, eskerer emes. Shilde aılarynda mundaǵy kóriksiz kórinisten kóz súrinedi. Aptap ystyq, shybyn-shirkeı jadaǵaı jabaıy bazardaǵy saýda juqpaly aýrý týdyrýdyń bir kózi ekeni anyq. Almatyǵa jetkenshe osyndaı kórinis jalǵasa beredi. О́ńirdegi jol jaǵasyndaǵy, kóshelerdegi saýda oryndarynyń mańdaıshasyna Raıymbek, Domalaq ene, Qarash batyr, Báıdibek, taǵy basqa ult uly­larynyń esimderi jazyl­ǵanyn qaıtersiń. Sheńgeldi aýylyndaǵy “Raıymbek” saýda ornynyń jaıy osyǵan dálel. Kásipkerler óz ákeleriniń atyn qaıda aparyp jazsa da daý aıtpaısyń. Al, alash abyzdarynyń esimderin osylaısha “qurmetteýge” qandaı quqylary bar eken?! Bul da parasattylyq turǵysyndaǵy oılanatyn másele. Bıyl “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq tranzıttik dáliziniń “Almaty – Qorǵas” bóliginiń qurylys jobasyn iske asyrý jumysy júzege asyrylady dep kútilýde. Atalǵan jobanyń oblys bo­ıynsha uzyndyǵy 336 shaqyrym, onyń ishinde “Almaty – Qorǵas” bóliginiń uzyndyǵy 304 shaqyrymdy quraıdy. Bul jo­ba­lardy júzege asyrý 2010-2012 jyldar aralyǵyna qaras­tyrylǵan. Baǵdarlama boıynsha jol Jambyl, Qarasaı, Ile, Talǵar, Eńbekshiqazaq, Uıǵyr men Panfılov aýdandarynyń aýmaǵymen ótip, kórshiles Qytaı shekarasyna shyǵady. Sondaı-aq, aǵymdaǵy jyly “Jol kartasy” baǵdarlamasymen jol jóndeýge 2425,669 mln. teńge qarjy bólinipti. Ony ıgerý maqsatynda 51 joba qarastyrylyp, oblyst­yq mańyzy bar avtokólik joldaryna 25 joba, qala men eldi meken kóshelerine 26 joba belgilenip, ony iske asyrý barysynda 1836 adam jumyspen qamtylady dep josparlanǵan. Al, respýblıkalyq mańyzy bar joldardy jóndeýge degen qarjy budan tys. Demek, júrgizýshiler men jolaýshylardyń búgingi muń-muqtajy men talabyn iske asyrýda qyrýar jumys qolǵa alynatynyn kóremiz. Onyń sońǵy nátıjesiniń qalaı bolatynyna osy bastan nazar aýdarylyp, qurylys júrgizetin merdigerlerdiń jumysyna naqty baqylaý jasalsa, árıne joǵary­daǵy kemshilikter oryn almas edi. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy.