– Nurtas Dáýletuly, elimizdegi áýe shabýylyna qarsy qorǵanys kúshteriniń búgingi áleýeti qandaı?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń:«Týǵan jerdiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý – qasterli borysh. Batyr babalarymyz san ǵasyr boıy jerimizdiń shetin jaýǵa bastyrmaı, bizge mıras etti. Osy uly murany kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – basty mindetimiz. Biz urpaqtarymyzǵa birtutas jáne myqty memleket qaldyrýymyz kerek», degen taǵylymdy sózi bizdiń qurylymǵa árdaıym qýat beredi.
Halqymyzda «Jaý joq deme, jar astynda» deıtin maqal bar. El tynyshtyǵyn kúzetý men qorǵaý – árdaıym Qarýly Kúshter úshin, onyń ishinde Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri úshin basty mindet. Sol sebepti kez kelgen jaǵdaıǵa daıyn bolý, kúrdeli jaǵdaıda ońtaıly sheshim qabyldap, jyldam ári durys áreket etý – zaman talaby. Bıyl Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri óziniń 31 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Tarıhy tereńde jatqan qurylym elimizdiń áýe keńistigin senimdi baqylaýdy qamtamasyz etý úshin qurylǵanyn bilesizder. Bizdiń bólimder men bólimshelerdiń negizgi mindetteri – eldiń ákimshilik-saıası, ónerkásiptik-ekonomıkalyq ortalyqtaryn áýeden keletin shabýyldan qorǵaý hám áýe keńistigin paıdalaný tártibiniń saqtalýyn baqylaý syndy jaýapty mıssııalarmen ushtasyp jatyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áskerdi tehnologııalyq turǵyda jańǵyrtý jumysyn jalǵastyrý qajettigin, qazirgi zamanǵy qarý-jaraq pen tehnıkanyń, ásirese joǵary dáldigi myqty qarýlardyń, ushqyshsyz basqarylatyn tehnıka men robotty keshenderdiń úlesin arttyrý kerektigin udaıy nazarǵa alyp keledi. Áskerlerdiń utqyrlyǵyn jetildirý úshin áskerı-kóliktik avıasııa men jaýyngerlik mashınalafr parkin ulǵaıtý qajettigi de kún tártibindegi másele. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń qatary kezeń-kezeńmen zamanaýı tehnıkalarmen tolyǵýda.
Beıbit ýaqytta Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri áýe keńistigin paıdalaný tártibiniń saqtalýyn úzdiksiz baqylaýdy júzege asyra otyryp, táýlik boıy jaýyngerlik kezekshilik atqarady. Búgingi kúni Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri qarsylastyń zamanaýı áýeden shabýyldaý quraldaryn barlyq ushý bıiktikteri men jyldamdyqtary dıapazonynda ýaqtyly anyqtap, olarǵa soqqy bere alatyn zenıttik-zymyrandyq keshendermen jáne barlaý quraldarymen qarýlanǵan. Qazirgi ýaqytta Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń komandalyq pýnkti, zenıttik zymyrandyq (ZZÁ) jáne radıotehnıkalyq bólimsheler (RTÁ) kiretin Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys brıgadalarynan turady. Otandy qorǵaý, onyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – qasıetti paryz. Aǵa býynnyń jaýyngerlik dástúrlerin jalǵastyra otyryp, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń jeke quramy Otanymyzdyń áýe shekaralaryn senimdi qorǵaýda.
– Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri mamandarynyń kásibı biliktiligin jetildirý isi qaı deńgeıde?
– Kez kelgen sala kásibı biligi joǵary mamandarsyz alǵa baspaıtyny belgili. Osy oraıda Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń mamandary komandırlik jáne jaýyngerlik daıarlyq baǵdarlamalary boıynsha udaıy daıyndyqtan ótip, atalǵan baǵdarlamalar ýaqtyly óńdelip, jetildirilip jáne qazirgi jaǵdaılarǵa beıimdelip otyrady. Oqý-jattyǵýǵa arnalǵan kórneki ádistemelik quraldar molynan paıdalanylady. Jaýyngerlik daıarlyq boıynsha sabaq oqytýdyń, baqylaýdyń jáne is-sharalardyń nátıjelerin esepke alýdyń jańa ádisteri engizilýde. Áskerı qyzmetshilerdi oqytý olar úshin qoljetimdi jáne túsinikti tilde júrgiziledi.
Jaýyngerlik daıarlyqtyń kúrdeli máselelerin zerdeleý úshin operasııalar men úderisterdi egjeı-tegjeıli sıpattaıtyn beınefılmder ázirlenip, oqý baǵdarlamasyna engizilýde. Mamandardy oqytý barysynda zamanaýı tehnologııalardyń múmkindikterin keńinen paıdalanamyz. Osy tusta oqýlyqtardyń elektrondy bazasy qurylǵanyn atap ótkenimiz jón. Jaýyngerlik jáne kásiptik daıarlyqtyń jaı-kúıine túrli tekserýler júrgizý kezinde olardyń nátıjeleri muqııat taldanady, problemalyq máselelerdi sheshý jáne anyqtalǵan kemshilikterdi joıý úshin usynystar ázirlenedi.
– Sheteldik mamandarmen tájirıbe almasý baǵytynda qandaı qadamdar jasaldy?
– Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń birqatar ofıseri Reseı, Belarýs, Qytaı memleketterindegi Joǵary áskerı oqý oryndaryna oqýǵa jáne tájirıbe almasýǵa jiberiledi. Máselen «Býk», «Tor», «S-125 Pechora» zenıttik zymyran keshenderi, GM-403 «Nur» radıolokasııalyq stansalary sııaqty qarý-jaraq pen áskerı tehnıkanyń jańa nemese jańǵyrtylǵan úlgilerin satyp alý kezinde úzdik ofıserler men kelisimshart boıynsha áskerı qyzmetshiler osy úlgige qaıta oqytyp daıarlaýǵa Reseı, Belarýs, Fransııa memleketterine jiberildi. Qaıta daıarlaýdan keıin bul áskerı qyzmetshiler alǵan bilimi men tájirıbesin óz áriptesterine úıretedi.
Konferensııalar, birlesken oqý-jattyǵýlar, konkýrstar, Halyqaralyq armııa oıyndaryn ótkizý kezinde bizdiń eseptoptar sheteldik áriptesterimen únemi tájirıbe almasady. Sondaı-aq áskerı mamandar, biz qarýlanǵan quraldardy daıyndaýshy zaýyttardyń mamandary reklamasııalaý jumystaryn oryndaý kezinde óz ónimderin paıdalaný, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jóndeý máseleleri boıynsha tereń bilim berýge tyrysady.
– Eldiń syrtqy qaýipsizdigi, jalpy qorǵanys salasynda áýe shabýylynyń róline toqtalyp ótsek...
– О́kinishke qaraı, adamzat osy ýaqytqa deıin soǵys pen qaqtyǵystardan aryla almaı otyr. Halyqtar men áleýmettik toptar arasyndaǵy janjaldar jáne jańadan týyndaǵan qarama-qaıshylyqtar qarý qoldaný arqyly kúshpen sheshilýde. Ony qoldanýdyń jańa formalary men ádisteri paıda bolýda. Bul áýe-ǵarysh jáne áýeden shabýyldaý quraldaryna da qatysty. Bul tusta áskerı jáne saıası maqsattarǵa jetý quraldaryn qazirgi ýaqytta asyra baǵalaý qıyn.
Qurlyq áskeri myń jerden jaqsy jabdyqtalǵanymen áýeden keletin qaýipten qorǵanys isi qaýqarsyz bolsa, memlekettiń qaýipsizdigine kepildik berilmeıdi. Áýe soqqylaryna qarsy turý, soǵystyń alǵashqy kezeńinde óziniń memlekettik jáne jaýyngerlik áleýetin saqtaý qabileti eldiń qarsylasý qabileti úshin óte mańyzdy. Osylaısha, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys – bul el qorǵanysynyń ajyramas bóligi jáne tıisinshe, Qarýly Kúshterdiń ǵana emes, jalpymemlekettik mindet. Bul memlekettiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mańyzdy element ekeni shúbásiz.
– Mamandardy qoldaý qaı deńgeıde? Salanyń damýyna keri áser etetin qandaı da bir kedergiler bar ma?
– Qazirgi ýaqytta búkil álemde sońǵy úlgidegi ushqyshsyz ushý apparattarynyń paıda bolýy men jyldam damýyn kórip otyrmyz. Ushqyshsyz quraldar naryǵy ártúrli jáne erkin qoljetimdi. Qazirgi zamanǵy ushqyshsyz apparattar, onyń ishinde áskerı maqsattaǵy qurylǵylar kompozıttik materıaldardan (plastmassa, kómirsý talshyǵy, epoksıdti shaıyrlar) turady. Álemde bar qarý-jaraq úlgileri, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerlerindegi qarý-jaraq az qashyqtyqta shaǵyn apparattardy anyqtaýǵa jáne joıýǵa múmkindik beredi. Osy tusta shaǵyn kólemdi ushqyshsyz ushý apparattaryn (ártúrli synypty kvadrokopetrler, drondar, deltaplandar, zondtar, áýe sharlary jáne t.b.) paıdalanýdy shekteý jáne reglamentteý turǵysynan áýe keńistigin paıdalaný salasyndaǵy zańnamalyq normalardy qaıta qaraý qajet dep sanaımyn.
Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys tehnologııalaryn eń aldymen utqyrlyq boıynsha jańa deńgeıge shyǵarýymyz kerek. Bul qazirgi zamanǵy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys keshenderimen qarýlanǵan mobıldi Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys brıgadalarynyń qurylýy men damýyn aıqyndaıdy. Sonymen birge atalǵan sharalar áýe shabýylyna qarsy qorǵanys kúshteri men quraldarynyń qýatty jáne mobıldi rezervin qurýǵa múmkindik bermek.
– Álemdegi geosaıası shıelenisterde áýe shabýylynan qorǵaý qandaı mańyzǵa ıe bolyp otyr. Syrt kóz retinde pikirińiz?
– Qorǵanys mınıstri, general-polkovnık Rýslan Jaqsylyqov 2023 jylǵy 5 mamyrdaǵy Búkilarmııalyq keńeste: «Búginde ókinishke qaraı, álem qaýipsiz bola almaı tur. Halyqaralyq saıasatta da kúsh mańyzdy ról atqarýdy jalǵastyrýda. Mundaı jaǵdaıda biz árqashan óz jerimizdi qorǵaýǵa, Qarýly Kúshterdiń áleýetin únemi jetildirýge daıyn bolýymyz kerek. Biz XXI ǵasyrdaǵy áskerı qaqtyǵystardyń tájirıbesin eskere otyryp, áskerlerdi daıarlaýdy jetildirýdi, tehnıkalyq jaraqtandyrýdy asyrýdy, aýmaqtyq qorǵanysty jáne jan-jaqty qamtamasyz etý júıesin damytýdy jalǵastyrýymyz kerek», dep aıtqan bolatyn. Osy oraıda eldiń turaqtylyǵy men memleket qaýipsizdigi úshin Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleriniń alar orny erekshe.
Joǵaryda aıtylǵandardan, kúshti jáne jaqsy jabdyqtalǵan áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesiniń bar bolýy strategııalyq tejeý faktory retinde qyzmet etedi. Álemdik qorǵanys salasynda áýe shabýyly aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Elimizdiń qarýly kúshteri bul salada eleýli jobalardy júzege asyrmaq.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
